౨౦. వీసతిమవగ్గో

౧. అసఞ్చిచ్చకథావణ్ణనా

౮౫౭-౮౬౨. ఇదాని అసఞ్చిచ్చకథా నామ హోతి. తత్థ ‘‘ఆనన్తరియవత్థూని నామ గరూని భారియాని, తస్మా అసఞ్చిచ్చాపి తేసు వత్థూసు వికోపితేసు ఆనన్తరికో హోతీ’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి ఏకచ్చానం ఉత్తరాపథకానం; తే సన్ధాయ అసఞ్చిచ్చాతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, లద్ధివసేన పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం ‘‘యస్మా ఆనన్తరియకమ్మం నామ కమ్మపథప్పత్తం. యది చ అసఞ్చిచ్చ కమ్మపథభేదో సియా, అవసేసా పాణాతిపాతాదయోపి అసఞ్చిచ్చ భవేయ్యు’’న్తి చోదనత్థం అసఞ్చిచ్చపాణం హన్త్వాతిఆదిమాహ. ఇతరో తథారూపాయ లద్ధియా అభావేన పటిక్ఖిపతి. సేసం యథాపాళిమేవ నియ్యాతి. న వత్తబ్బం మాతుఘాతకోతి పుచ్ఛా పరవాదిస్స, రోగపటికారాదికాలే అసఞ్చిచ్చ ఘాతం సన్ధాయ పటిఞ్ఞా సకవాదిస్స. నను మాతా జీవితా వోరోపితాతి పఞ్హేపి అసఞ్చిచ్చ వోరోపితం సన్ధాయ పటిఞ్ఞా సకవాదిస్సేవ. ఏవం అధిప్పాయం పన అగ్గహేత్వా హఞ్చీతి లద్ధిపతిట్ఠాపనం ఇతరస్స. తం అయోనిసో పతిట్ఠాపితత్తా అప్పతిట్ఠితమేవ. పితుఘాతకాదీసుపి ఏసేవ నయో. సఙ్ఘభేదకే పన ధమ్మసఞ్ఞిం సన్ధాయ సఙ్ఘభేదో ఆనన్తరికోతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, ‘‘సఙ్ఘం సమగ్గం భేత్వాన, కప్పం నిరయమ్హి పచ్చతీ’’తి వచనం అయోనిసో గహేత్వా పటిఞ్ఞా పరవాదిస్స. పున సబ్బేతి పుట్ఠో సకపక్ఖే ధమ్మసఞ్ఞిం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి, పరపక్ఖే ధమ్మసఞ్ఞిం సన్ధాయ పటిజానాతి. ధమ్మసఞ్ఞీతి పఞ్హద్వయేపి ఏసేవ నయో. నను వుత్తం భగవతాతి సుత్తం ఏకన్తేనేవ ధమ్మవాదిస్స ఆనన్తరికభావదస్సనత్థం వుత్తం. ఆపాయికో నేరయికోతి గాథాయపి అధమ్మవాదీయేవ అధిప్పేతో. ఇతరో పన అధిప్పాయం అగ్గహేత్వా లద్ధిం పతిట్ఠపేతి. సా అయోనిసో పతిట్ఠాపితత్తా అప్పతిట్ఠితాయేవాతి.

అసఞ్చిచ్చకథావణ్ణనా.

౨. ఞాణకథావణ్ణనా

౮౬౩-౮౬౫. ఇదాని ఞాణకథా నామ హోతి. తత్థ దువిధం ఞాణం – లోకియఞ్చ లోకుత్తరఞ్చ. లోకియం సమాపత్తిఞాణమ్పి హోతి దానాదివసేన పవత్తం కమ్మస్సకతఞాణమ్పి; లోకుత్తరం సచ్చపరిచ్ఛేదకం మగ్గఞాణమ్పి ఫలఞాణమ్పి. ఇమం పన విభాగం అకత్వా ‘‘సచ్చపరిచ్ఛేదకమేవ ఞాణం న ఇతరం, తస్మా నత్థి పుథుజ్జనస్స ఞాణ’’న్తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి హేతువాదానం, తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. పఞ్ఞాతిఆది ఞాణవేవచనదస్సనత్థం వుత్తం. తేనేతం దీపేతి – యది తస్స ఞాణం నత్థి, పఞ్ఞాదయోపి నత్థి. అథ పఞ్ఞాదయో అత్థి, ఞాణమ్పి అత్థి. కస్మా? పఞ్ఞాదీనం ఞాణతో అనఞ్ఞత్తాతి. పఠమం ఝానన్తిఆది సమాపత్తిఞాణస్స దస్సనత్థం వుత్తం. దానం దదేయ్యాతిఆది కమ్మస్సకతఞాణస్స. దుక్ఖం పరిజానాతీతి లోకుత్తరమగ్గఞాణమేవ దీపేతి, న చ లోకుత్తరమేవ ఞాణన్తి.

ఞాణకథావణ్ణనా.

౩. నిరయపాలకథావణ్ణనా

౮౬౬. ఇదాని నిరయపాలకథా నామ హోతి. తత్థ ‘‘నిరయే నేరయికకమ్మానేవ నిరయపాలరూపవసేన వధేన్తి, నత్థి నిరయపాలా నామ సత్తా’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి అన్ధకానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం ‘‘యది తత్థ నిరయపాలా న సియుం, కమ్మకారణాపి న భవేయ్యుం. కారణికేసు హి సతి కారణా’’తి చోదేతుం నత్థి నిరయేసూతిఆదిమాహ.

౮౬౭-౮౬౮. అత్థి మనుస్సేసూతి పచ్చక్ఖేన ఞాపనత్థం. యథా హి మనుస్సేసు సతి కారణికేసు కారణా, ఏవం తత్థాపీతి అయమేత్థ అధిప్పాయో. అత్థి నిరయేసూతి పుచ్ఛా పరవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. న వేస్సభూ నోపి చ పేత్తిరాజాతి పరవాదినా సకసమయతో సుత్తం ఆభతం. తం పన సాసనావచరికన్తి సకవాదినా అనుఞ్ఞాతం. తత్థ వేస్సభూతి ఏకో దేవో. పేత్తిరాజాతి పేత్తివిసయే పేతమహిద్ధికో. సోమాదయో పాకటా ఏవ. ఇదం వుత్తం హోతి – అత్తనో కమ్మేహి ఇతో పణున్నం పరలోకం పత్తం పురిసం న ఏతే వేస్సభూఆదయో హనన్తి. యేహి పన సో కమ్మేహి తత్థ పణున్నో, తాని సకాని కమ్మానియేవ నం తత్థ హనన్తీతి కమ్మస్సకతం దీపేతి, న నిరయపాలానం అభావం. సకవాదినా పన తమేనం, భిక్ఖవేతి ఆభతాని సుత్తపదాని నీతత్థానేవాతి.

నిరయపాలకథావణ్ణనా.

౪. తిరచ్ఛానకథావణ్ణనా

౮౬౯-౮౭౧. ఇదాని తిరచ్ఛానకథా నామ హోతి. తత్థ దేవేసు ఏరావణాదయో దేవపుత్తా హత్థివణ్ణం అస్సవణ్ణం వికుబ్బన్తి, నత్థి తత్థ తిరచ్ఛానగతా. యేసం పన తిరచ్ఛానవణ్ణినో దేవపుత్తే దిస్వా ‘‘అత్థి దేవేసు తిరచ్ఛానగతా’’తి లద్ధి, సేయ్యథాపి అన్ధకానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం ‘‘యది దేవయోనియం తిరచ్ఛానగతా సియుం, తిరచ్ఛానయోనియమ్పి దేవా సియు’’న్తి చోదేతుం అత్థి తిరచ్ఛానగతేసూతిఆదిమాహ. కీటాతిఆది యేసం సో అభావం ఇచ్ఛతి, తే దస్సేతుం వుత్తం. ఏరావణోతి పఞ్హే తస్స అత్థితాయ పటిఞ్ఞా సకవాదిస్స, న తిరచ్ఛానగతస్స. హత్థిబన్ధాతిఆది ‘‘యది తత్థ హత్థిఆదయో సియుం, హత్థిబన్ధాదయోపి సియు’’న్తి చోదనత్థం వుత్తం. తత్థ యావసికాతి యవస్స దాయకా. కారణికాతి హత్థాచరియాదయో, యేహి తే నానావిధం కారణం కరేయ్యుం. భత్తకారకాతి హత్థిఆదీనం భత్తరన్ధకా. న హేవన్తి తథా అనిచ్ఛన్తో పటిక్ఖిపతీతి.

తిరచ్ఛానకథావణ్ణనా.

౫. మగ్గకథావణ్ణనా

౮౭౨-౮౭౫. ఇదాని మగ్గకథా నామ హోతి. తత్థ యేసం ‘‘పుబ్బేవ ఖో పనస్స కాయకమ్మం వచీకమ్మం ఆజీవో సుపరిసుద్ధో హోతీ’’తి (అ. ని. ౩.౪౩౧) ఇదఞ్చేవ సుత్తం సమ్మావాచాకమ్మన్తాజీవానఞ్చ చిత్తవిప్పయుత్తతం నిస్సాయ ‘‘నిప్పరియాయేన పఞ్చఙ్గికోవ మగ్గో’’తి లద్ధి, సేయ్యథాపి మహిసాసకానం, తే సన్ధాయ పఞ్చఙ్గికోతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. సమ్మావాచా మగ్గఙ్గం, సా చ న మగ్గోతిఆది పరసమయవసేన వుత్తం. పరసమయస్మిఞ్హి సమ్మావాచాదయో మగ్గఙ్గన్తి ఆగతా. రూపత్తా పన మగ్గో న హోతీతి వణ్ణితా. సమ్మాదిట్ఠి మగ్గఙ్గన్తిఆది మగ్గఙ్గస్స అమగ్గతా నామ నత్థీతి దస్సనత్థం వుత్తం. పుబ్బేవ ఖో పనస్సాతి సుత్తే పరిసుద్ధసీలస్స మగ్గభావనా నామ హోతి, న ఇతరస్సాతి ఆగమనియపటిపదాయ విసుద్ధిభావదస్సనత్థం ‘‘కాయకమ్మం వచీకమ్మం ఆజీవో సుపరిసుద్ధో హోతీ’’తి వుత్తం, న ఇమేహి వినా పఞ్చఙ్గికభావదస్సనత్థం. తేనేవాహ ‘‘ఏవమస్సాయం అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతీ’’తి. సకవాదినా ఆభతసుత్తం నీతత్థమేవాతి.

మగ్గకథావణ్ణనా.

౬. ఞాణకథావణ్ణనా

౮౭౬-౮౭౭. ఇదాని ఞాణకథా నామ హోతి. తత్థ ధమ్మచక్కప్పవత్తనే ద్వాదసాకారఞాణం సన్ధాయ ‘‘ద్వాదసవత్థుకం ఞాణం లోకుత్తర’’న్తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి పుబ్బసేలియానం, తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం ‘‘సచే తం ద్వాదసవత్థుకం, ద్వాదసహి మగ్గఞాణేహి భవితబ్బ’’న్తి చోదేతుం ద్వాదసాతిఆదిమాహ. ఇతరో మగ్గస్స ఏకత్తం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి, ఏకేకస్మిం సచ్చే సచ్చఞాణకిచ్చఞాణకతఞాణానం వసేన ఞాణనానత్తం సన్ధాయ పటిజానాతి. ద్వాదస సోతాపత్తిమగ్గాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. నను వుత్తం భగవతాతి సుత్తం సద్ధిం పుబ్బభాగపరభాగేహి ఞాణనానత్తం దీపేతి, న అరియమగ్గస్స ద్వాదస ఞాణతం. తస్మా అసాధకన్తి.

ఞాణకథావణ్ణనా.

వీసతిమో వగ్గో.

చతుత్థపణ్ణాసకో సమత్తో.