౧౮. అట్ఠారసమవగ్గో

౧. మనుస్సలోకకథావణ్ణనా

౮౦౨-౮౦౩. ఇదాని మనుస్సలోకకథా నామ హోతి. తత్థ ‘‘తథాగతో లోకే, జాతో లోకే సంవడ్ఢో, లోకం అభిభుయ్య విహరతి అనుపలిత్తో లోకేనా’’తి (సం. ని. ౩.౯౪) సుత్తం అయోనిసో గహేత్వా ‘‘భగవా తుసితభవనే నిబ్బత్తో తత్థేవ వసతి, న మనుస్సలోకం ఆగచ్ఛతి, నిమ్మితరూపమత్తకం పనేత్థ దస్సేతీ’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి ఏతరహి వేతుల్లకానంయేవ, తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం పుట్ఠోకాసేన చేవ సుత్తసాధనేన చ సఞ్ఞాపేతుం నను అత్థీతిఆదిమాహ. లోకే జాతోతి పరవాదీ తుసితపురం సన్ధాయ వదతి. సత్థారా పనేతం మనుస్సలోకఞ్ఞేవ సన్ధాయ లోకం వుత్తం. లోకం అభిభుయ్యాతి పరవాదీ మనుస్సలోకం అభిభవిత్వాతి దిట్ఠియా వదతి, సత్థా పన ఆరమ్మణలోకం అభిభవిత్వా విహాసి. అనుపలిత్తో లోకేనాతి పరవాదీ మనుస్సలోకేన అనుపలిత్తతంవ సన్ధాయ వదతి, సత్థా పన లోకధమ్మేసు కిలేసేహి అనుపలిత్తో విహాసి. తస్మా అసాధకమేతన్తి.

మనుస్సలోకకథావణ్ణనా.

౨. ధమ్మదేసనాకథావణ్ణనా

౮౦౪-౮౦౬. ఇదాని ధమ్మదేసనాకథా నామ హోతి. తత్థ ‘‘తుసితపురే ఠితో భగవా ధమ్మదేసనత్థాయ అభినిమ్మితం పేసేసి, తేన చేవ తస్స చ దేసనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా ఆయస్మతా ఆనన్దేన ధమ్మో దేసితో, న బుద్ధేన భగవతా’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి వేతుల్లకానఞ్ఞేవ; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం ‘‘యది తేన ధమ్మో దేసితో, స్వేవ సత్థా భవేయ్యా’’తి చోదేతుం అభినిమ్మితో జినోతిఆదిమాహ. ఇతరో తథా అసమ్పటిచ్ఛన్తో పటిక్ఖిపతి. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

ధమ్మదేసనాకథావణ్ణనా.

౩. కరుణాకథావణ్ణనా

౮౦౭-౮౦౮. ఇదాని కరుణాకథా నామ హోతి. తత్థ పియాయితానం వత్థూనం విపత్తియా సరాగానం రాగవసేన కరుణాపతిరూపికం పవత్తిం దిస్వా ‘‘రాగోవ కరుణా నామ, సో చ భగవతో నత్థి, తస్మా నత్థి బుద్ధస్స భగవతో కరుణా’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి ఉత్తరాపథకానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం ‘‘కరుణా నామేసా నిక్కిలేసతాయ చేవ సత్తారమ్మణతాయ చ చేతోవిముత్తితాయ చ ఏకాదసానిసంసతాయ చ మేత్తాదీహి సమానజాతికా, తస్మా యది భగవతో కరుణా నత్థి, మేత్తాదయోపిస్స న సియు’’న్తి చోదనత్థం నత్థి బుద్ధస్స భగవతో మేత్తాతిఆదిమాహ. ఆకారుణికోతి పఞ్హే తథారూపం వోహారం అపస్సన్తో పటిక్ఖిపతి. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

కరుణాకథావణ్ణనా.

౪. గన్ధజాతకథావణ్ణనా

౮౦౯. ఇదాని గన్ధజాతకథా నామ హోతి. తత్థ యేసం బుద్ధే భగవతి అయోనిసో పేమవసేన ‘‘భగవతో ఉచ్చారపస్సావో అఞ్ఞే గన్ధజాతే అతివియ అధిగణ్హాతి, నత్థి తతో చ సుగన్ధతరం గన్ధజాత’’న్తి లద్ధి, సేయ్యథాపి ఏకచ్చానం అన్ధకానఞ్చేవ ఉత్తరాపథకానఞ్చ; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. సేసమేత్థ యథాపాళిమేవ నియ్యాతీతి.

గన్ధజాతకథావణ్ణనా.

౫. ఏకమగ్గకథావణ్ణనా

౮౧౦-౮౧౧. ఇదాని ఏకమగ్గకథా నామ హోతి. తత్థ యేసం బుద్ధే భగవతి అయోనిసో పేమవసేనేవ ‘‘భగవా సోతాపన్నో హుత్వా సకదాగామీ, సకదాగామీ హుత్వా అనాగామీ, అనాగామీ హుత్వా అరహత్తం సచ్ఛాకాసి, ఏకేనేవ పన అరియమగ్గేన చత్తారి ఫలాని సచ్ఛాకాసీ’’తి లద్ధి, సేయ్యథాపి తేసఞ్ఞేవ; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం చతూహి ఫలేహి సద్ధిం ఉప్పన్నానం చతున్నం ఫస్సాదీనం ఏకతో సమోధానవసేన చోదేతుం చతున్నం ఫస్సానన్తిఆదిమాహ. సోతాపత్తిమగ్గేనాతిఆది ‘‘కతరమగ్గేన సచ్ఛికరోతీ’’తి పుచ్ఛనత్థం వుత్తం. అరహత్తమగ్గేనాతి చ వుత్తే తేన సక్కాయదిట్ఠిఆదీనం పహానాభావవసేన చోదేతి. భగవా సోతాపన్నోతి బుద్ధభూతస్స సోతాపన్నభావో నత్థీతి పటిక్ఖిపతి. పరతో పఞ్హద్వయేపి ఏసేవ నయో. సేసమేత్థ యథాపాళిమేవ నియ్యాతీతి.

ఏకమగ్గకథావణ్ణనా.

౬. ఝానసఙ్కన్తికథావణ్ణనా

౮౧౩-౮౧౬. ఇదాని ఝానసఙ్కన్తికథా నామ హోతి. తత్థ యేసం ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, వితక్కవిచారానం వూపసమా దుతియం ఝానం, తతియం ఝానం, చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి (సం. ని. ౫.౯౨౩-౯౩౪) ఇమం పటిపాటిదేసనం నిస్సాయ ‘‘తస్స తస్స ఝానస్స ఉపచారప్పవత్తిం వినావ ఝానా ఝానం సఙ్కమతీ’’తి లద్ధి, సేయ్యథాపి మహిసాసకానఞ్చేవ ఏకచ్చానఞ్చ అన్ధకానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం ‘‘యది తే దుతియజ్ఝానూపచారం అప్పత్వా ఉప్పటిపాటియా పఠమజ్ఝానా దుతియజ్ఝానమేవ సఙ్కమతి, పఠమతో తతియం, దుతియతో చతుత్థమ్పి సఙ్కమేయ్యా’’తి చోదేతుం పఠమా ఝానాతిఆదిమాహ. యా పఠమస్సాతిఆది ‘‘యది పఠమతో అనన్తరం దుతియం, దుతియాదీహి వా తతియాదీని సమాపజ్జతి, ఏకావజ్జనేన సమాపజ్జేయ్యా’’తి చోదనత్థం వుత్తం. కామే ఆదీనవతోతి పఠమం కామే ఆదీనవతో మనసి కరోతో పచ్ఛా ఉప్పజ్జతి. ఝానక్ఖణే పనేస నిమిత్తమేవ మనసి కరోతి. తఞ్ఞేవ పఠమన్తి ‘‘యది పురిమజవనతో పచ్ఛిమజవనం వియ అనన్తరం ఉప్పజ్జేయ్య, ఠపేత్వా పురిమపచ్ఛిమభావం లక్ఖణతో తఞ్ఞేవ తం భవేయ్యా’’తి చోదేతుం పుచ్ఛతి. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో. వివిచ్చేవ కామేహీతిఆదీహి పటిపాటియా ఝానానం దేసితభావం దీపేతి, న అనన్తరుప్పత్తిం, తస్మా అసాధకన్తి.

ఝానసఙ్కన్తికథావణ్ణనా.

౭. ఝానన్తరికకథావణ్ణనా

౮౧౭-౮౧౮. ఇదాని ఝానన్తరికకథా నామ హోతి. తత్థ యేసం సమయే ‘‘పఞ్చకనయే పఞ్చ ఝానాని విభత్తాని, కేవలం తయో సమాధీ ఉద్దిట్ఠా’’తి అవితక్కవిచారమత్తస్స సమాధినో ఓకాసం అజానన్తానం ‘‘పఠమస్స చ దుతియస్స చ ఝానస్స అన్తరే ఝానన్తరికా నామ ఏసా’’తి లద్ధి, సేయ్యథాపి సమ్మితియానఞ్చేవ ఏకచ్చానఞ్చ అన్ధకానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం ‘‘ఝానమ్పి చేతసికా ధమ్మా, ఫస్సాదయోపి, తస్మా యది ఝానన్తరికా నామ భవేయ్య, ఫస్సన్తరికాదీహిపి భవితబ్బ’’న్తి చోదనత్థం అత్థి ఫస్సన్తరికాతిఆదిమాహ.

దుతియస్స చ ఝానస్సాతి ‘‘యది ఝానన్తరికా నామ భవేయ్య, దుతియతతియాదీనిపి ఝానానేవ, తేసమ్పి అన్తరికాయ భవితబ్బ’’న్తి చోదనత్థం వుత్తం. సో కేవలం లద్ధియా అభావేన పటిక్ఖిపతి చేవ పటిజానాతి చ. పఠమస్స చాతి పుట్ఠో లద్ధివసేన పటిజానాతి.

౮౧౯. సవితక్కో సవిచారోతిఆది ‘‘తిణ్ణమ్పి సమాధీనం సమాధిభావే సమానే అవితక్కో విచారమత్తోవ సమాధి ఝానన్తరికో, న ఇతరోతి కో ఏత్థ విసేసహేతూ’’తి చోదనత్థం వుత్తం.

౮౨౦-౮౨౨. ద్విన్నం ఝానానం పటుప్పన్నానన్తి పఠమదుతియాని సన్ధాయ పుచ్ఛతి. ఇతరో ‘‘తేసం పచ్చుప్పన్నానంయేవ అన్తరే అవితక్కో విచారమత్తో సమాధి ఝానన్తరికో నామ హోతీ’’తి లద్ధియా పటిజానాతి. పఠమం ఝానం నిరుద్ధన్తి పుట్ఠో తిణ్ణం ఏకక్ఖణే పవత్తి న యుత్తాతి పటిజానాతి. అవితక్కో విచారమత్తో సమాధి పఠమం ఝానన్తి చతుక్కనయవసేన పుచ్ఛతి. సకవాదీ తస్మిం నయే తస్స అభావా పటిక్ఖిపతి. నను తయో సమాధీతి ఏత్థాయమధిప్పాయో – యథా తేసు తీసు సమాధీసు ద్వే సమాధీ ఝానానేవ, న ఝానన్తరికా, ఏవం ఇతరేనపి ఝానేనేవ భవితబ్బం, న ఝానన్తరికాయాతి.

ఝానన్తరికకథావణ్ణనా.

౮. సమాపన్నో సద్దం సుణాతీతికథావణ్ణనా

౮౨౩-౮౨౫. ఇదాని సమాపన్నో సద్దం సుణాతీతికథా నామ హోతి. తత్థ ‘‘యస్మా పఠమస్స ఝానస్స సద్దో కణ్డకో వుత్తో భగవతా, యది చ సమాపన్నో తం న సుణేయ్య, కథం కణ్డకో సియా. తస్మా సమాపన్నో సద్దం, సుణాతీ’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి పుబ్బసేలియానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. చక్ఖునా రూపం పస్సతీతిఆది ‘‘సమాపన్నస్స తావ పఞ్చద్వారప్పవత్తం నత్థి, తస్మిం అసతి యది సో సద్దం సుణేయ్య, రూపమ్పి పస్సేయ్యా’’తి చోదనత్థం వుత్తం. సద్దో కణ్డకోతి విక్ఖేపకరత్తా వుత్తం. ఓళారికేన హి సద్దేన సోతే ఘట్టితే పఠమజ్ఝానతో వుట్ఠానం హోతి, తేనేతం వుత్తం, తస్మా అసాధకం. దుతియస్స ఝానస్సాతిఆది ‘‘యథా అఞ్ఞోపి కణ్డకో అన్తోసమాపత్తియం నత్థి, ఏవం సద్దస్సవనమ్పీ’’తి బోధనత్థం వుత్తం, తం సబ్బం ఉత్తానత్థమేవాతి.

సమాపన్నో సద్దం సుణాతీతికథావణ్ణనా.

౯. చక్ఖునారూపంపస్సతీతికథావణ్ణనా

౮౨౬-౮౨౭. ఇదాని చక్ఖునా రూపం పస్సతీతికథా నామ హోతి. తత్థ ‘‘చక్ఖునా రూపం దిస్వా’’తి వచనం నిస్సాయ ‘‘పసాదచక్ఖుమేవ రూపం పస్సతీ’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి మహాసఙ్ఘికానం, తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం ‘‘యది చక్ఖునా రూపం పస్సేయ్య, రూపేన రూపం పస్సేయ్యాతీ’’తి చోదేతుం రూపేన రూపం పస్సతీతి ఆహ. ఇతరో రూపాయతనం సన్ధాయ పటిక్ఖిపిత్వా పున పుట్ఠో చక్ఖుమేవ సన్ధాయ పటిజానాతి. పటివిజానాతీతి ఏత్థ అయమధిప్పాయో – పస్సతీతి హి మయం పటిజాననం సన్ధాయ పుచ్ఛామ, న చక్ఖూపసంహారమత్తం. తస్మా వదేహి తావ ‘‘కిం తే చక్ఖుమా రూపేన రూపం పటివిజానాతీ’’తి. ఇతరో పురిమనయేనేవ పటిక్ఖిపతి చేవ పటిజానాతి చ. అథ నం ‘‘ఏవం సన్తే రూపం మనోవిఞ్ఞాణం ఆపజ్జతి, తఞ్హి పటివిజానాతి నామా’’తి చోదేతుం రూపం మనోవిఞ్ఞాణన్తి ఆహ. ఇతరో లేసం అలభన్తో పటిక్ఖిపతేవ. అత్థి చక్ఖుస్స ఆవట్టనాతిఆది ‘‘యది చక్ఖు పటివిజాననట్ఠేన పస్సతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స వియ తస్సాపి ఆవజ్జనాయ భవితబ్బ’’న్తి చోదేతుం పుచ్ఛతి. ఇతరో యస్మా న ఆవజ్జనపటిబద్ధం చక్ఖు, న తం ఆవజ్జనానన్తరం ఉప్పజ్జతి, తస్మా న హేవన్తి పటిక్ఖిపతి. సోతేన సద్దన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చక్ఖునా రూపం పస్సతీతి ససమ్భారకథానయేన వుత్తం. యథా హి ఉసునా విజ్ఝన్తోపి ‘‘ధనునా విజ్ఝతీ’’తి వుచ్చతి, ఏవం చక్ఖువిఞ్ఞాణేన పస్సన్తోపి ‘‘చక్ఖునా పస్సతీ’’తి వుత్తో, తస్మా అసాధకమేతం. సేసేసుపి ఏసేవ నయోపి.

చక్ఖునా రూపం పస్సతీతికథావణ్ణనా.

అట్ఠారసమో వగ్గో.