౧౭. సత్తరసమవగ్గో

౧. అత్థి అరహతో పుఞ్ఞూపచయకథావణ్ణనా

౭౭౬-౭౭౯. ఇదాని అత్థి అరహతో పుఞ్ఞూపచయోతికథా నామ హోతి. తత్థ యేసం అరహతో దానసంవిభాగచేతియవన్దనాదీని కమ్మాని దిస్వా అత్థి అరహతో పుఞ్ఞూపచయోతి లద్ధి, సేయ్యథాపి అన్ధకానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం ‘‘అరహా నామ పహీనపుఞ్ఞపాపో, సో యది పుఞ్ఞం కరేయ్య, పాపమ్పి కరేయ్యా’’తి చోదేతుం అపుఞ్ఞూపచయోతి ఆహ. ఇతరో పాణాతిపాతాదికిరియం అపస్సన్తో పటిక్ఖిపతి. పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారన్తిఆదీసు భవగామికమ్మం అరహతో నత్థీతి పటిక్ఖిపతి. దానం దదేయ్యాతిఆదీసు కిరియచిత్తేన దానాదిపవత్తిసబ్భావతో సకవాదీ పటిజానాతి. ఇతరో చిత్తం అనాదియిత్వా కిరియాపవత్తిమత్తదస్సనేనేవ లద్ధిం పతిట్ఠపేతి. సా పన అయోనిసో పతిట్ఠాపితత్తా అప్పతిట్ఠాపితా హోతీతి.

అత్థి అరహతో పుఞ్ఞూపచయోతికథావణ్ణనా.

౨. నత్థి అరహతో అకాలమచ్చూతికథావణ్ణనా

౭౮౦. ఇదాని నత్థి అరహతో అకాలమచ్చూతికథా నామ హోతి. తత్థ ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, సఞ్చేతనికానం కమ్మానం కతానం ఉపచితానం అపటిసంవేదిత్వా బ్యన్తీభావం వదామీ’’తి (అ. ని. ౧౦.౨౧౭) సుత్తస్స అత్థం అయోనిసో గహేత్వా ‘‘అరహతా నామ సబ్బకమ్మవిపాకం పటిసంవేదయిత్వావ పరినిబ్బాయితబ్బం, తస్మా నత్థి, అరహతో అకాలమచ్చూ’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి రాజగిరికానఞ్చేవ సిద్ధత్థికానఞ్చ; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం ‘‘సచే తస్స నత్థి అకాలమచ్చు, అరహన్తఘాతకేన నామ న భవితబ్బ’’న్తి చోదేతుం నత్థి అరహన్తఘాతకోతి ఆహ. ఇతరో ఆనన్తరియకమ్మస్స చేవ తాదిసానఞ్చ పుగ్గలానం సబ్భావతో పటిక్ఖిపతి.

౭౮౧. విసం న కమేయ్యాతి పఞ్హే ‘‘యావ పుబ్బే కతకమ్మం పరిక్ఖయం న గచ్ఛతి, తావ న కమతీ’’తి లద్ధియా పటిక్ఖిపతి. సేసమేత్థ యథాపాళిమేవ నియ్యాతి.

౭౮౨. నాహం, భిక్ఖవేతి సుత్తం ఇదం సన్ధాయ వుత్తం – సఞ్చేతనికానం కమ్మానం కతానం విపాకం అపటిసంవేదిత్వా అవిన్దిత్వా అననుభవిత్వా బ్యన్తీభావం తేసం కమ్మానం పరివటుమపరిచ్ఛిన్నభావం న వదామి, తఞ్చ ఖో దిట్ఠధమ్మవేదనీయానం దిట్ఠేవ ధమ్మే, న తతో పరం, ఉపపజ్జవేదనీయానం అనన్తరం ఉపపత్తిం ఉపపజ్జిత్వావ న తతో పరం, అపరాపరియవేదనీయానం యదా విపాకోకాసం లభన్తి, తథారూపే అపరాపరే వా పరియాయే. ఏవం సబ్బథాపి సంసారపవత్తే సతి లద్ధవిపాకవారే కమ్మే న విజ్జతేసో జగతిప్పదేసో, యత్థట్ఠితో ముచ్చేయ్య పాపకమ్మాతి. ఏవం సన్తే యదేతం ‘‘అలద్ధవిపాకవారమ్పి కమ్మం అవస్సం అరహతో పటిసంవేదితబ్బ’’న్తి కప్పనావసేన ‘‘నత్థి అరహతో అకాలమచ్చూ’’తి లద్ధిపతిట్ఠాపనం కతం, తం దుక్కటమేవాతి.

నత్థి అరహతో అకాలమచ్చూతికథావణ్ణనా.

౩. సబ్బమిదం కమ్మతోతికథావణ్ణనా

౭౮౩. ఇదాని సబ్బమిదం కమ్మతోతికథా నామ హోతి. తత్థ ‘‘కమ్మునా వత్తతి లోకో’’తి సుత్తం నిస్సాయ ‘‘సబ్బమిదం కమ్మకిలేసవిపాకవట్టం కమ్మతోవ హోతీ’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి రాజగిరికానఞ్చేవ సిద్ధత్థికానఞ్చ; తే సన్ధాయ సబ్బమిదన్తి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం ‘‘ఏవం సన్తే కమ్మమ్పి కమ్మతో ఆపజ్జతీ’’తి చోదేతుం కమ్మమ్పి కమ్మతోతి ఆహ. ఇతరో యది కమ్మమ్పి కమ్మతోవ నామ తం కమ్మం విపాకోయేవ సియాతి పటిక్ఖిపతి. పుబ్బేకతహేతూతి ‘‘యది సబ్బమిదం కమ్మతో, పుబ్బేకతహేతునా తేన భవితబ్బ’’న్తి చోదేతుం పుచ్ఛతి, ఇతరో పుబ్బేకతహేతువాదభయేన పటిక్ఖిపతి.

౭౮౪. కమ్మవిపాకతోతి ‘‘యది సబ్బమిదం కమ్మతో, యం అతీతభవే పవత్తస్స హేతుభూతం కమ్మం, తమ్పి పురిమతరే భవే కమ్మతోతి కమ్మవిపాకో సమ్పజ్జతి, తేన తే సబ్బమిదం కమ్మవిపాకతో ఆపజ్జతీ’’తి చోదేతుం పుచ్ఛతి. ఇతరో బీజతో అంకురస్సేవ పచ్చుప్పన్నపవత్తస్స కమ్మతో నిబ్బత్తిం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి. దుతియం పుట్ఠో తస్సాపి కమ్మస్స బీజస్స పురిమబీజతో వియ పురిమకమ్మతో పవత్తత్తా పటిజానాతి. పాణం హనేయ్యాతిఆది ‘‘యది సబ్బం కమ్మవిపాకతో, పాణాతిపాతాదీని కమ్మవిపాకేనేవ కరేయ్యా’’తి చోదేతుం వుత్తం. ఇతరో దుస్సీల్యచేతనాపి పురిమకమ్మనిబ్బత్తా ఏకేన పరియాయేన విపాకోయేవాతి లద్ధియా పటిజానాతి. అథ నం ‘‘యది తే పాణాతిపాతో కమ్మవిపాకతో నిబ్బత్తతి, పాణాతిపాతో వియ విపాకోపి సఫలో ఆపజ్జతీ’’తి చోదేతుం సఫలోతి ఆహ. ఇతరో పాణాతిపాతస్స నిరయసంవత్తనికాదిభావతో సఫలతం పస్సన్తో పటిజానాతి. కమ్మవిపాకస్స పన ఇదం నామ ఫలన్తి వుత్తట్ఠానం అపస్సన్తో పటిక్ఖిపతి. అదిన్నాదానాదీసుపి ఏసేవ నయో. గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారో సఫలోతి దేయ్యధమ్మవసేన దానఫలం పుచ్ఛతి. కమ్మునా వత్తతీతి సుత్తం ‘‘నత్థి కమ్మ’’న్తి అకమ్మవాదితం పటిక్ఖిపిత్వా ‘‘అత్థి కమ్మ’’న్తి కమ్మవాదితం కమ్మస్సకతం దీపేతి. న సబ్బస్సేవ కమ్మతో నిబ్బత్తిం, తస్మా అసాధకన్తి.

సబ్బమిదం కమ్మతోతికథావణ్ణనా.

౪. ఇన్ద్రియబద్ధకథావణ్ణనా

౭౮౬-౭౮౭. ఇదాని ఇన్ద్రియబద్ధకథా నామ హోతి. తత్థ దువిధం దుక్ఖం – ఇన్ద్రియబద్ధం, అనిన్ద్రియబద్ధఞ్చ. ఇన్ద్రియబద్ధం దుక్ఖవత్థుతాయ దుక్ఖం, అనిన్ద్రియబద్ధం ఉదయబ్బయపటిపీళనట్ఠేన ‘‘యదనిచ్చం తం దుక్ఖ’’న్తి సఙ్గహితత్తా దుక్ఖం. ఇమం విభాగం అగ్గహేత్వా ‘‘యస్స పరిఞ్ఞాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతి, తం ఇన్ద్రియబద్ధమేవ దుక్ఖం, న ఇతర’’న్తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి హేతువాదానం, తేసం ఇతరస్సాపి దుక్ఖభావం దస్సేతుం ఇన్ద్రియబద్ధఞ్ఞేవాతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం ‘‘యస్మా భగవతా ‘యదనిచ్చం తం దుక్ఖ’న్తి వుత్తం, తస్మా ఇన్ద్రియబద్ధేనేవ తేన అనిచ్చేన భవితబ్బ’’న్తి చోదేతుం ఇన్ద్రియబద్ధఞ్ఞేవ అనిచ్చన్తిఆదిమాహ. నను అనిన్ద్రియబద్ధం అనిచ్చన్తి నను పథవీపబ్బతపాసాణాది అనిన్ద్రియబద్ధమ్పి అనిచ్చన్తి అత్థో.

౭౮౮. న వత్తబ్బం ఇన్ద్రియబద్ధఞ్ఞేవ దుక్ఖన్తి పఞ్హే ఆమన్తాతి పటిఞ్ఞా సకవాదిస్స. అనిన్ద్రియబద్ధఞ్హి దుక్ఖదోమనస్సానం ఆరమ్మణం హోతి. ఉణ్హకాలస్మిఞ్హి అగ్గి సీతకాలే చ వాతో దుక్ఖస్స ఆరమ్మణం, నిచ్చమ్పి భోగవినాసాదయో దోమనస్సస్స. తస్మా వినాపి అనిచ్చట్ఠేన అనిన్ద్రియబద్ధం దుక్ఖన్తి వత్తబ్బం. కమ్మకిలేసేహి పన అనిబ్బత్తత్తా దుక్ఖం అరియసచ్చన్తి న వత్తబ్బం, తథా మగ్గేన అపరిఞ్ఞేయ్యత్తా. యస్మా పన తిణకట్ఠాదినిరోధో వా ఉతుబీజాదినిరోధో వా దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం నామ న హోతి, తస్మా ఇన్ద్రియబద్ధం దుక్ఖఞ్చేవ అరియసచ్చఞ్చ, ఇతరం పన దుక్ఖమేవాతి ఇదం నానత్తం దస్సేతుం పటిజానాతి. యథా ఇన్ద్రియబద్ధస్సాతిఆదివచనం ఇన్ద్రియబద్ధస్స పరిఞ్ఞాయ బ్రహ్మచరియవాసం పరిఞ్ఞాతస్స పున అనుప్పత్తిం దీపేతి. తేనేవేత్థ సకవాదినా పటిక్ఖేపో కతో. ‘‘యదనిచ్చం తం దుక్ఖ’’న్తి వచనేన పన సఙ్గహితస్స అనిన్ద్రియబద్ధస్స దుక్ఖభావం పటిసేధేతుం న సక్కాతి, తస్మా అసాధకన్తి.

ఇన్ద్రియబద్ధకథావణ్ణనా.

౫. ఠపేత్వా అరియమగ్గన్తికథావణ్ణనా

౭౮౯-౭౯౦. ఇదాని ఠపేత్వా అరియమగ్గన్తికథా నామ హోతి. తత్థ ‘‘యస్మా అరియమగ్గో ‘దుక్ఖనిరోధగామినిపటిపదా’తి వుత్తో, తస్మా ఠపేత్వా అరియమగ్గం అవసేసా సఙ్ఖారా దుక్ఖా’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి హేతువాదానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం ‘‘యది ఏవం సముదయస్సాపి దుక్ఖభావో ఆపజ్జతీ’’తి చోదేతుం దుక్ఖసముదయోపీతి ఆహ. ఇతరో హేతులక్ఖణం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి. పున పుట్ఠో పవత్తపరియాపన్నభావం సన్ధాయ పటిజానాతి. తీణేవాతి పఞ్హేసు సుత్తవిరోధభయేన పటిక్ఖిపతి, లద్ధివసేన పటిజానాతి. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

ఠపేత్వా అరియమగ్గన్తికథావణ్ణనా.

౬. న వత్తబ్బం సఙ్ఘో దక్ఖిణం పటిగ్గణ్హాతీతికథావణ్ణనా

౭౯౧-౭౯౨. ఇదాని న వత్తబ్బం సఙ్ఘో దక్ఖిణం పటిగ్గణ్హాతీతికథా నామ హోతి. తత్థ ‘‘పరమత్థతో మగ్గఫలానేవ సఙ్ఘో, మగ్గఫలేహి అఞ్ఞో సఙ్ఘో నామ నత్థి, మగ్గఫలాని చ న కిఞ్చి పటిగ్గణ్హన్తి, తస్మా న వత్తబ్బం సఙ్ఘో దక్ఖిణం పటిగ్గణ్హాతీ’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి ఏతరహి మహాపుఞ్ఞవాదీసఙ్ఖాతానం వేతుల్లకానం; తే సన్ధాయ న వత్తబ్బన్తి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం ‘‘యది సఙ్ఘో న పటిగ్గణ్హేయ్య, న నం సత్థా ఆహునేయ్యాతిఆదీహి థోమేయ్యా’’తి చోదేతుం నను సఙ్ఘో ఆహునేయ్యోతిఆదిమాహ. సఙ్ఘస్స దానం దేన్తీతి ‘‘యే తే సఙ్ఘస్స దేన్తి, తే పటిగ్గాహకేసు అసతి కస్స దదేయ్యు’’న్తి చోదనత్థం వుత్తం. ఆహుతిం జాతవేదో వాతి సుత్తం పరసమయతో ఆగతం. తత్థ మహామేఘన్తి మేఘవుట్ఠిం సన్ధాయ వుత్తం. వుట్ఠిఞ్హి మేదనీ పటిగ్గణ్హాతి, న మేఘమేవ. మగ్గో పటిగ్గణ్హాతీతి ‘‘మగ్గఫలాని సఙ్ఘో’’తి లద్ధియా వదతి, న చ మగ్గఫలానేవ సఙ్ఘో. మగ్గఫలపాతుభావపరిసుద్ధే పన ఖన్ధే ఉపాదాయ పఞ్ఞత్తా అట్ఠ పుగ్గలా సఙ్ఘో, తస్మా అసాధకమేతన్తి.

న వత్తబ్బం సఙ్ఘో దక్ఖిణం పటిగ్గణ్హాతీతికథావణ్ణనా.

౭. న వత్తబ్బం సఙ్ఘో దక్ఖిణం విసోధేతీతికథావణ్ణనా

౭౯౩-౭౯౪. ఇదాని న వత్తబ్బం సఙ్ఘో దక్ఖిణం విసోధేతీతికథా నామ హోతి. తత్థ ‘‘మగ్గఫలానేవ సఙ్ఘో నామ, న చ తాని దక్ఖిణం విసోధేతుం సక్కోన్తి, తస్మా న వత్తబ్బం సఙ్ఘో దక్ఖిణం విసోధేతీ’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి తేసఞ్ఞేవ; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. ఆహునేయ్యోతిఆది ‘‘యది సఙ్ఘో దక్ఖిణం విసోధేతుం న సక్కుణేయ్య, న నం సత్థా ఏవం థోమేయ్యా’’తి దస్సనత్థం వుత్తం. విసోధేతీతి మహప్ఫలం కరోతి. సఙ్ఘస్మిఞ్హి అప్పం దిన్నం బహు హోతి, బహు దిన్నం బహుతరం. దక్ఖిణేయ్యాతి దక్ఖిణారహా దక్ఖిణాయ అనుచ్ఛవికా, దక్ఖిణం విసోధేతుం సమత్థాతి అత్థో. దక్ఖిణం ఆరాధేన్తీతి సమ్పాదేన్తి, అప్పమత్తికాయపి దక్ఖిణాయ మహన్తం ఫలం పాపుణన్తీతి అత్థో. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయమేవాతి.

న వత్తబ్బం సఙ్ఘో దక్ఖిణం విసోధేతీతికథావణ్ణనా.

౮. న వత్తబ్బం సఙ్ఘో భుఞ్జతీతికథావణ్ణనా

౭౯౫-౭౯౬. ఇదాని న వత్తబ్బం సఙ్ఘో భుఞ్జతీతికథా నామ హోతి. తత్రాపి ‘‘మగ్గఫలానేవ సఙ్ఘో నామ, న చ తాని కిఞ్చి భుఞ్జన్తి, తస్మా న వత్తబ్బం సఙ్ఘో భుఞ్జతి, పివతి, ఖాదతి, సాయతీ’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి తేసంయేవ; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం ‘‘యది సఙ్ఘో న భుఞ్జేయ్య, సఙ్ఘభత్తాదికరణం నిరత్థకం భవేయ్యా’’తి చోదేతుం నను అత్థి కేచి సఙ్ఘభత్తాని కరోన్తీతిఆదిమాహ. గణభోజనన్తిఆది ‘‘యది సఙ్ఘో న భుఞ్జేయ్య, కస్స గణభోజనాదీని సియు’’న్తి చోదనత్థం వుత్తం. అట్ఠ పానానీతి ఇదమ్పి ‘‘యది సఙ్ఘో న పివేయ్య, కస్సేతాని పానాని సత్థా అనుజానేయ్యా’’తి చోదనత్థం వుత్తం. సేసమిధాపి హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి.

న వత్తబ్బం సఙ్ఘో భుఞ్జతీతికథావణ్ణనా.

౯. న వత్తబ్బం సఙ్ఘస్స దిన్నం మహప్ఫలన్తికథావణ్ణనా

౭౯౭-౭౯౮. ఇదాని న వత్తబ్బం సఙ్ఘస్స దిన్నం మహప్ఫలన్తికథా నామ హోతి. తత్రాపి ‘‘మగ్గఫలానేవ సఙ్ఘో నామ, న చ సక్కా తేసం కిఞ్చి దాతుం, న చ తేహి పటిగ్గణ్హితుం, నాపి తేసం దానేన కోచి ఉపకారో ఇజ్ఝతి, తస్మా న వత్తబ్బం సఙ్ఘస్స దిన్నం మహప్ఫల’’న్తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి తేసంయేవ; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. ఆహునేయ్యోతిఆది ‘‘యది సఙ్ఘస్స దిన్నం మహప్ఫలం న భవేయ్య, న నం సత్థా ఏవం థోమేయ్యా’’తి దస్సనత్థం వుత్తం. సేసం యథాపాళిమేవ నియ్యాతీతి.

న వత్తబ్బం సఙ్ఘస్స దిన్నం మహప్ఫలన్తికథావణ్ణనా.

౧౦. న వత్తబ్బం బుద్ధస్స దిన్నం మహప్ఫలన్తికథావణ్ణనా

౭౯౯. ఇదాని న వత్తబ్బం బుద్ధస్స దిన్నం మహప్ఫలన్తికథా నామ హోతి. తత్థ ‘‘బుద్ధో భగవా న కిఞ్చి పరిభుఞ్జతి, లోకానువత్తనత్థం పన పరిభుఞ్జమానం వియ అత్తానం దస్సేతి, తస్మా నిరుపకారత్తా న వత్తబ్బం తస్మిం దిన్నం మహప్ఫల’’న్తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి తేసంయేవ; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. ద్విపదానం అగ్గోతిఆది ‘‘మనుస్సదుస్సీలేపి దానం సహస్సగుణం హోతి, కిమఙ్గం పన ఏవరూపే అగ్గపుగ్గలే’’తి దస్సనత్థం వుత్తం. సేసమేత్థ యథాపాళిమేవ నియ్యాతీతి.

న వత్తబ్బం బుద్ధస్స దిన్నం మహప్ఫలన్తికథావణ్ణనా.

౧౧. దక్ఖిణావిసుద్ధికథావణ్ణనా

౮౦౦-౮౦౧. ఇదాని దక్ఖిణావిసుద్ధికథా నామ హోతి. తత్థ ‘‘యది పటిగ్గాహకతో దక్ఖిణా విసుజ్ఝేయ్య, మహప్ఫలా భవేయ్య. దాయకేన దానం దిన్నం, పటిగ్గాహకేన విపాకో నిబ్బత్తితోతి అఞ్ఞో అఞ్ఞస్స కారకో భవేయ్య, పరంకతం సుఖదుక్ఖం ఆపజ్జేయ్య, అఞ్ఞో కరేయ్య, అఞ్ఞో పటిసంవేదేయ్య. తస్మా దాయకతోవ దానం విసుజ్ఝతి, నో పటిగ్గాహకతో, దాయకస్సేవ చిత్తవిసుద్ధి విపాకదాయికా హోతీ’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి ఉత్తరాపథకానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. ఆహునేయ్యాతిఆది ‘‘యది పటిగ్గాహకతో దానం న విసుజ్ఝేయ్య, కిమస్స ఆహునేయ్యాదిభావో కరేయ్యా’’తి దస్సనత్థం వుత్తం. అఞ్ఞో అఞ్ఞస్స కారకోతి యది దాయకస్స దానచేతనా పటిగ్గాహకేన కతా భవేయ్య, యుత్తరూపం సియా. తస్స పన దానచేతనా పరిసుద్ధా పటిగ్గాహకసఙ్ఖాతం వత్థుం పటిచ్చ మహావిపాకట్ఠేన విసుజ్ఝతి, తస్మా అచోదనా ఏసా ‘‘పటిగ్గాహకతో దానం విసుజ్ఝతీ’’తి.

దక్ఖిణావిసుద్ధికథావణ్ణనా.

సత్తరసమో వగ్గో.