౧౪. చుద్దసమవగ్గో

౧. కుసలాకుసలపటిసన్దహనకథావణ్ణనా

౬౮౬-౬౯౦. ఇదాని కుసలాకుసలపటిసన్దహనకథా నామ హోతి. తత్థ కుసలం వా అకుసలస్స, అకుసలం వా కుసలస్స అనన్తరా ఉప్పజ్జనకం నామ నత్థీతి తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం పటిసన్ధానం న యుజ్జతి. యే పన యస్మా ఏకవత్థుస్మిఞ్ఞేవ రజ్జతి విరజ్జతి చ, తస్మా తం అఞ్ఞమఞ్ఞం పటిసన్దహతీతి లద్ధిం గహేత్వా ఠితా, సేయ్యథాపి మహాసఙ్ఘికా; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స; పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. ఆవట్టనా పణిధీతి ఉభయం ఆవజ్జనస్సేవ నామం. తఞ్హి భవఙ్గం ఆవట్టేతీతి ఆవట్టనా. భవఙ్గారమ్మణతో అఞ్ఞస్మిం ఆరమ్మణే చిత్తం పణిదహతి ఠపేతీతి పణిధి. కుసలం అనావట్టేన్తస్సాతి యం తం అకుసలానన్తరం పటిసన్దహన్తం కుసలం ఉప్పజ్జతి, తం అనావట్టేన్తస్స ఉప్పజ్జతీతి పుచ్ఛతి. ఇతరో పన వినా ఆవజ్జనేన కుసలస్స ఉప్పత్తిం అపస్సన్తో పటిక్ఖిపతి. కుసలం అయోనిసో మనసికరోతోతి ఇదం యది అకుసలానన్తరం కుసలం ఉప్పజ్జేయ్య, అకుసలస్సేవ ఆవజ్జనేన అయోనిసో మనసికరోతో ఉప్పజ్జేయ్యాతి చోదనత్థం వుత్తం. సేసం యథాపాళిమేవ నియ్యాతి. నను యస్మింయేవ వత్థుస్మిన్తి వచనం ఏకారమ్మణే సరాగవిరాగుప్పత్తిం దీపేతి, న కుసలాకుసలానం అనన్తరతం, తస్మా అసాధకన్తి.

కుసలాకుసలపటిసన్దహనకథావణ్ణనా.

౨. సళాయతనుప్పత్తికథావణ్ణనా

౬౯౧-౬౯౨. ఇదాని సళాయతనుప్పత్తికథా నామ హోతి. తత్థ ఉపపత్తేసియేన పటిసన్ధిచిత్తేన సహేవ ఓపపాతికానం సళాయతనం ఉప్పజ్జతి. గబ్భసేయ్యకానం అజ్ఝత్తికాయతనేసు మనాయతనకాయాయతనానేవ పటిసన్ధిక్ఖణే ఉప్పజ్జన్తి. సేసాని చత్తారి సత్తసత్తతిరత్తిమ్హి. తాని చ ఖో యేన కమ్మునా పటిసన్ధి గహితా, తస్సేవ అఞ్ఞస్స వా కతత్తాతి అయం సకసమయే వాదో. యేసం పన ఏకకమ్మసమ్భవత్తా సమ్పన్నసాఖావిటపానం రుక్ఖాదీనం అంకురో వియ బీజమత్తం సళాయతనం మాతుకుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిక్ఖణేయేవ ఉప్పజ్జతీతి లద్ధి, సేయ్యథాపి పుబ్బసేలియానం; తే సన్ధాయ సళాయతనన్తి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గీతిఆది సళాయతనే సతి ఏవరూపో హుత్వా ఓక్కమేయ్యాతి చోదనత్థం వుత్తం. మాతుకుచ్ఛిగతస్సాతి పుచ్ఛా పరవాదిస్స. పరతో మాతుకుచ్ఛిగతస్స పచ్ఛా కేసాతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

సళాయతనుప్పత్తికథావణ్ణనా.

౩. అనన్తరపచ్చయకథావణ్ణనా

౬౯౩-౬౯౭. ఇదాని అనన్తరపచ్చయకథా నామ హోతి. తత్థ నచ్చగీతాదీసు రూపదస్సనసద్దసవనాదీనం లహుపరివత్తితం దిస్వా ‘‘ఇమాని విఞ్ఞాణాని అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అనన్తరా ఉప్పజ్జన్తీ’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి ఉత్తరాపథకానం; తే సన్ధాయ చక్ఖువిఞ్ఞాణస్సాతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. సోతవిఞ్ఞాణం రూపారమ్మణంయేవాతి యది చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స అనన్తరా ఉప్పజ్జేయ్య, విపాకమనోధాతు వియ రూపారమ్మణం సియాతి చోదేతుం వుత్తం. చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి సోతవిఞ్ఞాణన్తి పఞ్హేసు సుత్తాభావేన పటిక్ఖిపిత్వా అనన్తరుప్పత్తిం సల్లక్ఖేన్తో లద్ధివసేన పటిజానాతి. తఞ్ఞేవ చక్ఖువిఞ్ఞాణం తం సోతవిఞ్ఞాణన్తి యథా పఠమజవనానన్తరం దుతియజవనం మనోవిఞ్ఞాణభావేన తఞ్ఞేవ హోతి, కిం తే తథా ఏతమ్పి ద్వయం ఏకమేవాతి పుచ్ఛతి. ఇమినా నయేన సబ్బవారేసు అత్థో వేదితబ్బో. నచ్చతి గాయతీతిఆదివచనం ఆరమ్మణసమోధానే లహుపరివత్తితాయ వోకిణ్ణభావం దీపేతి, న అనన్తరపచ్చయతం, తస్మా అసాధకన్తి.

అనన్తరపచ్చయకథావణ్ణనా.

౪. అరియరూపకథావణ్ణనా

౬౯౮-౬౯౯. ఇదాని అరియరూపకథా నామ హోతి. తత్థ సమ్మావాచాకమ్మన్తా రూపం, తఞ్చ ఖో ‘‘సబ్బం రూపం చత్తారి చ మహాభూతాని చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయరూప’’న్తి (మ. ని. ౩.౬౭) వచనతో ఉపాదాయరూపన్తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి ఉత్తరాపథకానం; తే సన్ధాయ అరియరూపం మహాభూతానం ఉపాదాయాతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స. తత్థ అరియానం రూపం, అరియం వా రూపన్తి అరియరూపం. ఆమన్తాతి లద్ధియం ఠత్వా పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. కుసలన్తి పుట్ఠో లద్ధివసేనేవ పటిజానాతి. అనాసవపుచ్ఛాదీసుపి ఏసేవ నయో. యం కిఞ్చి రూపన్తి సుత్తం ఠపేత్వా భూతాని సేసరూపస్స ఉపాదాభావం దీపేతి, న సమ్మావాచాకమ్మన్తానం. తేసఞ్హి రూపమత్తఞ్ఞేవ అసిద్ధం, కుతో ఉపాదారూపతా; తస్మా అసాధకన్తి.

అరియరూపకథావణ్ణనా.

౫. అఞ్ఞో అనుసయోతికథావణ్ణనా

౭౦౦-౭౦౧. ఇదాని అఞ్ఞో అనుసయోతికథా నామ హోతి. తత్థ యస్మా పుథుజ్జనో కుసలాబ్యాకతే చిత్తే వత్తమానే సానుసయోతి వత్తబ్బో, న పరియుట్ఠితోతి తస్మా అఞ్ఞో అనుసయో, అఞ్ఞం పరియుట్ఠానన్తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి అన్ధకానం; తే సన్ధాయ అఞ్ఞో కామరాగానుసయోతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. సేసం హేట్ఠా అనుసయకథాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. సానుసయోతిఆది పన తస్మిం సమయే అనుసయస్స అప్పహీనత్తా సానుసయోతి వత్తబ్బతం, అనుప్పన్నత్తా చ పరియుట్ఠితోతి అవత్తబ్బతం దీపేతి, న అనుసయపరియుట్ఠానానం అఞ్ఞత్తం, తస్మా అసాధకన్తి.

అఞ్ఞో అనుసయోతికథావణ్ణనా.

౬. పరియుట్ఠానం చిత్తవిప్పయుత్తన్తికథావణ్ణనా

౭౦౨. ఇదాని పరియుట్ఠానం చిత్తవిప్పయుత్తన్తికథా నామ హోతి. తత్థ యస్మా అనిచ్చాదితో మనసికరోతోపి రాగాదయో ఉప్పజ్జన్తి. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘అప్పేకదా, భో భారద్వాజ, అసుభతో మనసికరిస్సామీతి సుభతోవ మనసికరోతీ’’తి (సం. ని. ౪.౧౨౭). తస్మా పరియుట్ఠానం చిత్తవిప్పయుత్తన్తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి అన్ధకానంయేవ; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

పరియుట్ఠానం చిత్తవిప్పయుత్తన్తికథావణ్ణనా.

౭. పరియాపన్నకథావణ్ణనా

౭౦౩-౭౦౫. ఇదాని పరియాపన్నకథా నామ హోతి. తత్థ యస్మా కామరాగో కామధాతుం అనుసేతి, కామధాతుపరియాపన్నోతి చ వుచ్చతి, తస్మా రూపరాగారూపరాగాపి రూపధాతుఅరూపధాతుయో అనుసేన్తి. రూపధాతుఅరూపధాతుపరియాపన్నాయేవ చ నామ హోన్తీతి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి అన్ధకానఞ్చేవ సమ్మితియానఞ్చ; తే సన్ధాయ రూపరాగోతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. తత్థ అనుసేతీతి యథా కామరాగో కామవితక్కసఙ్ఖాతం కామధాతుం సహజాతవసేన అనుసేతి, కిం తే ఏవం రూపరాగో రూపధాతున్తి పుచ్ఛతి. పరియాపన్నోతి యథా చ సో తివిధాయ కామధాతుయా కిలేసకామవసేన పరియాపన్నత్తా కామధాతుపరియాపన్నో, కిం తే ఏవం రూపరాగోపి రూపధాతుపరియాపన్నోతి పుచ్ఛతి. ఇతరో పనస్స అధిప్పాయం అసల్లక్ఖేన్తో కేవలం లద్ధివసేన ఆమన్తాతి పటిజానాతి. అథ నం తమత్థం సల్లక్ఖాపేతుం కుసలవిపాకకిరియసఙ్ఖాతేహి సమాపత్తేసియాదీహి సంసన్దిత్వా పుచ్ఛితుం సమాపత్తేసియోతిఆదిమాహ. సేసమేత్థ యథాపాళిమేవ నియ్యాతి. నను కామరాగోతిఆదివచనమ్పి కామరాగస్సేవ కామధాతుయం అనుసయభావం పరియాపన్నతఞ్చ దీపేతి, న ఇతరేసం ఇతరధాతూసూతి.

పరియాపన్నకథావణ్ణనా.

౮. అబ్యాకతకథావణ్ణనా

౭౦౬-౭౦౮. ఇదాని అబ్యాకతకథా నామ హోతి. తత్థ విపాకకిరియరూపనిబ్బానసఙ్ఖాతం చతుబ్బిధం అబ్యాకతం అవిపాకత్తా అబ్యాకతన్తి వుత్తం. దిట్ఠిగతం ‘‘సస్సతో లోకోతి ఖో, వచ్ఛ, అబ్యాకతమేత’’న్తి (సం. ని. ౪.౪౧౬ థోకం విసదిసం) సస్సతాదిభావేన అకథితత్తా. యేసం పన ఇమం విభాగం అగ్గహేత్వా పురిమాబ్యాకతం వియ దిట్ఠిగతమ్పి అబ్యాకతన్తి లద్ధి, సేయ్యథాపి అన్ధకానఞ్చేవ ఉత్తరాపథకానఞ్చ; తేసం తం విభాగం దస్సేతుం దిట్ఠిగతం అబ్యాకతన్తి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. సేసమేత్థ యథాపాళిమేవ నియ్యాతీతి.

అబ్యాకతకథావణ్ణనా.

౯. అపరియాపన్నకథావణ్ణనా

౭౦౯-౭౧౦. ఇదాని అపరియాపన్నకథా నామ హోతి. తత్థ యస్మా పుథుజ్జనో ఝానలాభీ కామేసు వీతరాగోతి వత్తబ్బో హోతి, న పన విగతదిట్ఠికోతి, తస్మా దిట్ఠిగతం అపరియాపన్నన్తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి పుబ్బసేలియానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. సేసమేత్థ యథాపాళిమేవ నియ్యాతీతి.

అపరియాపన్నకథావణ్ణనా.

చుద్దసమో వగ్గో.