౧౨. ద్వాదసమవగ్గో

౧. సంవరో కమ్మన్తికథావణ్ణనా

౬౩౦-౬౩౨. ఇదాని సంవరో కమ్మన్తికథా నామ హోతి. తత్థ ‘‘చక్ఖునా రూపం దిస్వా నిమిత్తగ్గాహీ హోతి, న నిమిత్తగ్గాహీ హోతీ’’తి సుత్తం నిస్సాయ ‘‘సంవరోపి అసంవరోపి కమ్మ’’న్తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి మహాసంఘికానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స.

అథ నం యా సకసమయే చేతనా ‘‘కమ్మ’’న్తి వుత్తా యథా సా కాయవచీమనోద్వారేసు పవత్తమానా కాయకమ్మాదినామం లభతి, తథా ‘‘యది తే సంవరో కమ్మం, సోపి చక్ఖున్ద్రియాదీసు పవత్తమానో చక్ఖుకమ్మాదినామం లభేయ్యా’’తి చోదేతుం చక్ఖున్ద్రియసంవరో చక్ఖుకమ్మన్తిఆదిమాహ. ఇతరో తాదిసం సుత్తపదం అపస్సన్తో చతూసు ద్వారేసు పటిక్ఖిపిత్వా పఞ్చమే కాయద్వారే పసాదకాయం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి, విఞ్ఞత్తికాయం సన్ధాయ పటిజానాతి. సో హి పసాదకాయమ్పి విఞ్ఞత్తికాయమ్పి కాయిన్ద్రియన్త్వేవ ఇచ్ఛతి. మనోద్వారేపి విపాకద్వారం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి, కమ్మద్వారం సన్ధాయ పటిజానాతి. అసంవరేపి ఏసేవ నయో. ‘‘చక్ఖునా రూపం దిస్వా’’తి సుత్తం తేసు ద్వారేసు సంవరాసంవరమేవ దీపేతి, న తస్స కమ్మభావం, తస్మా అసాధకన్తి.

సంవరో కమ్మన్తికథావణ్ణనా.

౨. కమ్మకథావణ్ణనా

౬౩౩-౬౩౫. ఇదాని కమ్మకథా నామ హోతి. తత్థ ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, సఞ్చేతనికానం కమ్మాన’’న్తి (అ. ని. ౧౦.౨౧౭) సుత్తపదం నిస్సాయ ‘‘సబ్బం కమ్మం సవిపాక’’న్తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి మహాసంఘికానం; తేసం ‘‘చేతనాహం, భిక్ఖవే, కమ్మం వదామీ’’తి (అ. ని. ౬.౬౩) సత్థారా అవిసేసేన చేతనా ‘‘కమ్మ’’న్తి వుత్తా; సా చ కుసలాకుసలావ సవిపాకా, అబ్యాకతా అవిపాకాతి ఇమం విభాగం దస్సేతుం సబ్బం కమ్మన్తి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. పున సబ్బా చేతనాతి పఞ్హేసు అబ్యాకతం సన్ధాయ పటిక్ఖేపో, కుసలాకుసలే సన్ధాయ పటిఞ్ఞా వేదితబ్బా. విపాకాబ్యాకతాతిఆది సవిపాకావిపాకచేతనం సరూపేన దస్సేతుం వుత్తం. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ. ‘‘నాహం, భిక్ఖవే’’తి సుత్తం సతి పచ్చయే దిట్ఠధమ్మాదీసు విపాకపటిసంవేదనం సన్ధాయ వుత్తం, తస్మా అసాధకన్తి.

కమ్మకథావణ్ణనా.

౩. సద్దో విపాకోతికథావణ్ణనా

౬౩౬-౬౩౭. ఇదాని సద్దో విపాకోతికథా నామ హోతి. తత్థ ‘‘సో తస్స కమ్మస్స కతత్తా ఉపచితత్తా ఉస్సన్నత్తా విపులత్తా బ్రహ్మస్సరో హోతీ’’తిఆదీని (దీ. ని. ౩.౨౩౬) అయోనిసో గహేత్వా ‘‘సద్దో విపాకో’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి మహాసంఘికానం; తేసం ‘‘కమ్మసముట్ఠానా అరూపధమ్మావ విపాకాతి నామం లభన్తి. రూపధమ్మేసు పనాయం వోహారో నత్థీ’’తి దస్సేతుం పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. సుఖవేదనీయోతిఆది ‘‘విపాకో నామ ఏవరూపో హోతీ’’తి దస్సనత్థం వుత్తం. ‘‘సో తస్స కమ్మస్సా’’తి సుత్తం లక్ఖణపటిలాభదస్సనత్థం వుత్తం. మహాపురిసో హి కమ్మస్స కతత్తా సుచిపరివారోపి హోతి, న చ పరివారో విపాకో, తస్మా అసాధకమేతన్తి.

సద్దో విపాకోతికథావణ్ణనా.

౪. సళాయతనకథావణ్ణనా

౬౩౮-౬౪౦. ఇదాని సళాయతనకథా నామ హోతి. తత్థ యస్మా సళాయతనం కమ్మస్స కతత్తా ఉప్పన్నం, తస్మా ‘‘విపాకో’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి మహాసంఘికానం; తే సన్ధాయ చక్ఖాయతనం విపాకోతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. సళాయతనం విపాకోతి ఏత్థ మనాయతనం సియా విపాకో. సేసాని కేవలం కమ్మసముట్ఠానాని, న విపాకో. తస్మా అసాధకమేతన్తి.

సళాయతనకథావణ్ణనా.

౫. సత్తక్ఖత్తుపరమకథావణ్ణనా

౫౪౧-౫౪౫. ఇదాని సత్తక్ఖత్తుపరమకథా నామ హోతి, తత్థ యస్మా ‘‘సత్తక్ఖత్తుపరమో’’తి వుత్తం, తస్మా ‘‘సత్తక్ఖత్తుపరమో పుగ్గలో సత్తక్ఖత్తుపరమతాయ నియతో’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి ఉత్తరాపథకానం; తేసం ఠపేత్వా ‘‘అరియమగ్గం అఞ్ఞో తస్స నియమో నత్థి, యేన సో సత్తక్ఖత్తుపరమతాయ నియతో భవేయ్యా’’తి ఇమం విభాగం దస్సేతుం పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స.

మాతా జీవితాతిఆదీసు అయమధిప్పాయో – ద్వే నియామా సమ్మత్తనియామో చ మిచ్ఛత్తనియామో చ. సమ్మత్తనియామో అరియమగ్గో. సో అవినిపాతధమ్మతఞ్చేవ ఫలుప్పత్తిఞ్చ నియమేతి. మిచ్ఛత్తనియామో ఆనన్తరియకమ్మం. తం అనన్తరా నిరయూపపత్తిం నియమేతి. తత్థ సత్తక్ఖత్తుపరమో సోతాపత్తిమగ్గేన అవినిపాతధమ్మతాయ చ ఫలుప్పత్తియా చ నియమితో. సేసమగ్గనియామో పనస్స నత్థి అనధిగతత్తా, ఆనన్తరియమ్పి కాతుం సో అభబ్బో. త్వం పనస్స నియామం ఇచ్ఛసి, తేన తం వదామ – ‘‘కిం తే సో ఇమినా మిచ్ఛత్తనియామేన నియమితో’’తి.

అభబ్బో అన్తరాతి పఞ్హేసు ఆనన్తరియాభావం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి, సత్తక్ఖత్తుపరమం సన్ధాయ పటిజానాతి. అత్థి సో నియామోతి పఞ్హే సత్తక్ఖత్తుపరమతాయ నియామం అపస్సన్తో పటిక్ఖిపతి. అత్థి తే సతిపట్ఠానాతిఆది నియామసఙ్ఖాతే మగ్గధమ్మే దస్సేతుం వుత్తం. తస్స పన పున పఠమమగ్గానుప్పత్తితో తేపి నత్థి, తస్మా పటిక్ఖిపతి. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ. నను సో సత్తక్ఖత్తుపరమోతి ఏత్థ భగవా ‘‘అయం పుగ్గలో ఏత్తకే భవే సన్ధావిత్వా పరినిబ్బాయిస్సతి, అయం ఏత్తకే’’తి అత్తనో ఞాణబలేన బ్యాకరోతి, న భవనియామం నామ కిఞ్చి తేన సత్తక్ఖత్తుపరమో, కోలంకోలో, ఏకబీజీ వాతి వుత్తం, తస్మా అసాధకమేతన్తి.

సత్తక్ఖత్తుపరమకథావణ్ణనా.

౬౪౬-౬౪౭. కోలంకోలఏకబీజికథాయోపి ఇమినావుపాయేన వేదితబ్బా.

కోలంకోలఏకబీజికథావణ్ణనా.

౮. జీవితావోరోపనకథావణ్ణనా

౬౪౮-౬౪౯. ఇదాని జీవితావోరోపనకథా నామ హోతి. తత్థ యస్మా దోససమ్పయుత్తేన చిత్తేన పాణాతిపాతో హోతి, దోసో చ దిట్ఠిసమ్పన్నస్స అప్పహీనో, తస్మా ‘‘దిట్ఠిసమ్పన్నో సఞ్చిచ్చ పాణం జీవితా వోరోపేయ్యా’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి పుబ్బసేలియాపరసేలియానం; తే సన్ధాయ దిట్ఠిసమ్పన్నోతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. సఞ్చిచ్చ మాతరన్తిఆదిపఞ్హేసు పన ‘‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో’’తి సుత్తభయేన పటిక్ఖిపతి. సత్థరి అగారవోతిఆది సత్థారాదీసు సగారవస్స సిక్ఖాపదస్స వీతిక్కమాభావదస్సనత్థం వుత్తం. ఇతరో పన అకుసలవసేన తస్స అగారవో నామ నత్థీతి పటిక్ఖిపిత్వా సగారవభావఞ్చ సమ్పటిచ్ఛిత్వా పున అగారవోతి పుట్ఠో తేసు తేసు కిచ్చేసు పసుతతాయ విక్ఖిత్తానం అసతియా అమనసికారేన చేతియే అభివాదనపదక్ఖిణకరణాభావం సన్ధాయ పటిజానాతి. పున ఓహదేయ్యాతిఆదినా నయేన పుట్ఠో తాదిసాయ కిరియాయ సఞ్చిచ్చ అకరణతో పటిక్ఖిపతి. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

జీవితావోరోపనకథావణ్ణనా.

౯. దుగ్గతికథావణ్ణనా

౬౫౦-౬౫౨. ఇదాని దుగ్గతికథా నామ హోతి. తత్థ యే దుగ్గతిఞ్చ దుగ్గతిసత్తానం రూపాదిఆరమ్మణం తణ్హఞ్చాతి ఉభయమ్పి దుగ్గతీతి గహేత్వా పున తథా అవిభజిత్వా అవిసేసేనేవ ‘‘దిట్ఠిసమ్పన్నస్స పహీనా దుగ్గతీ’’తి వదన్తి, సేయ్యథాపి ఉత్తరాపథకా; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. ఆపాయికే రూపే రజ్జేయ్యాతిఆది పరవాదినో లద్ధియా దిట్ఠిసమ్పన్నస్స దుగ్గతి అప్పహీనా, తస్స వసేన చోదేతుం వుత్తం. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ. నిరయం ఉపపజ్జేయ్యాతిఆది దుగ్గతిపహానమేవ దుగ్గతిగామినితణ్హాపహానం వా దీపేతి, న దుగ్గతిసత్తానం రూపాదిఆరమ్మణాయ తణ్హాయ పహానం, తస్మా అసాధకన్తి.

దుగ్గతికథావణ్ణనా.

౬౫౩. సత్తమభవికకథాయపి ఏసేవ నయోతి.

ద్వాదసమో వగ్గో.