౧౧. ఏకాదసమవగ్గో

౧-౩. తిస్సోపి అనుసయకథావణ్ణనా

౬౦౫-౬౧౩. ఇదాని అనుసయా అబ్యాకతా, అహేతుకా, చిత్తవిప్పయుత్తాతి తిస్సోపి అనుసయకథా నామ హోన్తి. తత్థ యస్మా పుథుజ్జనో కుసలాబ్యాకతే చిత్తే వత్తమానే ‘‘సానుసయో’’తి వత్తబ్బో, యో చస్స తస్మిం ఖణే హేతు, న తేన హేతునా అనుసయా సహేతుకా, న తేన చిత్తేన సమ్పయుత్తా, తస్మా ‘‘తే అబ్యాకతా, అహేతుకా, చిత్తవిప్పయుత్తా’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి మహాసంఘికానఞ్చేవ సమ్మితియానఞ్చ; తే సన్ధాయ తీసుపి కథాసు పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా సక్కా పాళిమగ్గేనేవ జానితున్తి, తస్మా న విత్థారితన్తి.

తిస్సోపి అనుసయకథావణ్ణనా.

౪. ఞాణకథావణ్ణనా

౬౧౪-౬౧౫. ఇదాని ఞాణకథా నామ హోతి. తత్థ మగ్గఞాణేన అఞ్ఞాణే విగతేపి పున చక్ఖువిఞ్ఞాణాదివసేన ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తే వత్తమానే యస్మా తం మగ్గచిత్తం న పవత్తతి, తస్మా ‘‘న వత్తబ్బం ఞాణీ’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి మహాసంఘికానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం ‘‘యది అఞ్ఞాణే విగతే ‘ఞాణీ’తి పఞ్ఞత్తి న సియా, రాగాదీసు విగతేసు వీతరాగాదిపఞ్ఞత్తిపి న సియాతి పుగ్గలపఞ్ఞత్తియం అకోవిదోసీ’’తి చోదేతుం రాగే విగతేతిఆదిమాహ. ఇతరో తేసు విగతేసు సరాగాదిభావే యుత్తిం అపస్సన్తో పటిక్ఖిపతి. పరియోసానే యస్మా ఞాణపటిలాభేన సో ఞాణీతి వత్తబ్బతం అరహతి, తస్మా న హేవన్తి పటిక్ఖేపో సకవాదిస్సాతి.

ఞాణకథావణ్ణనా.

౫. ఞాణం చిత్తవిప్పయుత్తన్తికథావణ్ణనా

౬౧౬-౬౧౭. ఇదాని ఞాణం చిత్తవిప్పయుత్తన్తికథా నామ హోతి. తత్థ యస్మా అరహా చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిసమఙ్గీ పటిలద్ధం మగ్గఞాణం సన్ధాయ ‘‘ఞాణీ’’తి వుచ్చతి, న చస్స తం తేన చిత్తేన సమ్పయుత్తం, తస్మా ‘‘ఞాణం చిత్తవిప్పయుత్త’’న్తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి పుబ్బసేలియానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం ‘‘యది తే ఞాణం చిత్తవిప్పయుత్తం చిత్తవిప్పయుత్తేసు రూపాదీసు అఞ్ఞతరం సియా’’తి చోదేతుం రూపన్తిఆదిమాహ. ఇతరో పటిక్ఖిపతి. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. పరియోసానే పన పఞ్ఞవాతి పుట్ఠో పటిలాభవసేన తం పవత్తిం ఇచ్ఛతి, తస్మా పటిజానాతీతి.

ఞాణం చిత్తవిప్పయుత్తన్తికథావణ్ణనా.

౬. ఇదం దుక్ఖన్తికథావణ్ణనా

౬౧౮-౮౨౦. ఇదాని ఇదం దుక్ఖన్తికథా నామ హోతి. తత్థ యేసం ‘‘లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే యోగావచరో ఇదం దుక్ఖన్తి వాచం భాసతి, ఏవమస్స ఇదం దుక్ఖన్తి వాచం భాసతో చ ఇదం దుక్ఖన్తి ఞాణం పవత్తతీ’’తి లద్ధి, సేయ్యథాపి అన్ధకానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, మగ్గక్ఖణే తథా వాచాభాసనం ఞాణప్పవత్తిఞ్చ సన్ధాయ పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. యస్మా పన సో సేససచ్చపటిసంయుత్తం వాచం పుథుజ్జనోవ భాసతి, న చ తస్స తథా ఞాణప్పవత్తీతి ఇచ్ఛతి, తస్మా సముదయాదిపఞ్హేసు పటిక్ఖిపతి. రూపం అనిచ్చన్తిఆది దుక్ఖపరియాయదస్సనవసేన వుత్తం. ఇతరో పన సకసమయే తాదిసం వోహారం అపస్సన్తో పటిక్ఖిపతి. ఇతి చ దన్తి చాతిఆది యది తస్స దుక్ఖే ఞాణం పవత్తతి, ఇ-కార దం-కార దు-కార ఖ-కారేసు పటిపాటియా చతూహి ఞాణేహి పవత్తితబ్బన్తి దస్సేతుం వుత్తం. ఇతరో పన తథా న ఇచ్ఛతి, తస్మా పటిక్ఖిపతి.

ఇదం దుక్ఖన్తికథావణ్ణనా.

౭. ఇద్ధిబలకథావణ్ణనా

౬౨౧-౬౨౪. ఇదాని ఇద్ధిబలకథా నామ హోతి. తత్థ ఇద్ధిపాదభావనానిసంసస్స అత్థం అయోనిసో గహేత్వా ‘‘ఇద్ధిబలేన సమన్నాగతో కప్పం తిట్ఠేయ్యా’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి మహాసంఘికానం; తే సన్ధాయ ఇద్ధిబలేన సమన్నాగతో కప్పం తిట్ఠేయ్యాతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స. తత్థ కప్పో నామ మహాకప్పో, కప్పేకదేసో, ఆయుకప్పోతి తివిధో. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, కప్పస్స అసఙ్ఖ్యేయ్యానీ’’తి (అ. ని. ౪.౧౫౬) ఏత్థ హి మహాకప్పోవ కప్పోతి వుత్తో. ‘‘బ్రహ్మకాయికానం దేవానం కప్పో ఆయుప్పమాణ’’న్తి (అ. ని. ౪.౧౨౩) ఏత్థ కప్పేకదేసా. ‘‘కప్పం నిరయమ్హి పచ్చతి, కప్పం సగ్గమ్హి మోదతీ’’తి (చూళవ. ౩౫౪) ఏత్థ ఆయుకప్పో. ఆయుకప్పనం ఆయువిధానం కమ్మస్స విపాకవసేన వా వస్సగణనాయ వా ఆయుపరిచ్ఛేదోతి అత్థో. తేసు మహాకప్పం సన్ధాయ పుచ్ఛతి, ఇతరో పటిజానాతి.

అథ నం సకవాదీ ‘‘సచే తే ఇద్ధిబలేన సమన్నాగతో, ‘యో చిరం జీవతి, సో వస్ససతం అప్పం వా భియ్యో’తి (సం. ని. ౨.౧౪౩) ఏవం పరిచ్ఛిన్నా ఆయుకప్పా ఉద్ధం మహాకప్పం వా మహాకప్పేకదేసం వా జీవేయ్య ఇద్ధిమయికేనస్స ఆయునా భవితబ్బ’’న్తి చోదేతుం ఇద్ధిమయికో సో ఆయూతిఆదిమాహ. ఇతరో ‘‘జీవితిన్ద్రియం నామ ఇద్ధిమయికం నత్థి, కమ్మసముట్ఠానమేవా’’తి వుత్తత్తా పటిక్ఖిపతి. కో పనేత్థ ఇద్ధిమతో విసేసో, నను అనిద్ధిమాపి ఆయుకప్పం తిట్ఠేయ్యాతి? అయం విసేసో – ఇద్ధిమా హి యావతాయుకం జీవితప్పవత్తియా అన్తరాయకరే ధమ్మే ఇద్ధిబలేన పటిబాహిత్వా అన్తరా అకాలమరణం నివారేతుం సక్కోతి, అనిద్ధిమతో ఏతం బలం నత్థి. అయమేతేసం విసేసో.

అతీతం అనాగతన్తి ఇదం అవిసేసేన కప్పం తిట్ఠేయ్యాతి పటిఞ్ఞాతత్తా చోదేతి. ద్వే కప్పేతిఆది ‘‘యది ఇద్ధిమా జీవితపరిచ్ఛేదం అతిక్కమితుం సక్కోతి, న కేవలం ఏకం అనేకేపి కప్పే తిట్ఠేయ్యా’’తి చోదనత్థం వుత్తం. ఉప్పన్నో ఫస్సోతిఆది న సబ్బం ఇద్ధియా లబ్భతి, ఇద్ధియా అవిసయోపి అత్థీతి దస్సేతుం వుత్తం. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

ఇద్ధిబలకథావణ్ణనా.

౮. సమాధికథావణ్ణనా

౬౨౫-౬౨౬. ఇదాని సమాధికథా నామ హోతి. తత్థ యేసం ఏకచిత్తక్ఖణే ఉప్పన్నాపి ఏకగ్గతా సమాధానట్ఠేన సమాధీతి అగ్గహేత్వా ‘‘సత్త రత్తిన్దివాని ఏకన్తసుఖపటిసంవేదీ విహరితు’’న్తిఆదివచనం (మ. ని. ౧.౧౮౦) నిస్సాయ ‘‘చిత్తసన్తతి సమాధీ’’తి లద్ధి, సేయ్యథాపి సబ్బత్థివాదానఞ్చేవ ఉత్తరాపథకానఞ్చ; తే సన్ధాయ చిత్తసన్తతీతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం ‘‘యది చిత్తసన్తతి సమాధి, చిత్తసన్తతి నామ అతీతాపి అత్థి, అనాగతాపి అత్థి. న హి ఏకం పచ్చుప్పన్నచిత్తమేవ చిత్తసన్తతి నామ హోతి, కిం తే సబ్బాపి సా సమాధీ’’తి చోదేతుం అతీతాతిఆదిమాహ, ఇతరో తథా అనిచ్ఛన్తో పటిక్ఖిపతి.

నను అతీతం నిరుద్ధన్తిఆది ‘‘చిత్తసన్తతియం పచ్చుప్పన్నమేవ చిత్తం కిచ్చకరం, అతీతానాగతం నిరుద్ధత్తా అనుప్పన్నత్తా చ నత్థి, కథం తం సమాధి నామ హోతీ’’తి దస్సేతుం వుత్తం. ఏకచిత్తక్ఖణికోతి పుచ్ఛా పరవాదిస్స. తతో యా సకసమయే ‘‘సమాధిం, భిక్ఖవే, భావేథా’’తిఆదీసు పచ్చుప్పన్నకుసలచిత్తసమ్పయుత్తా ఏకగ్గతా సమాధీతి వుత్తా, తం సన్ధాయ పటిఞ్ఞా సకవాదిస్స. చక్ఖువిఞ్ఞాణసమఙ్గీతిఆది ‘‘ఏకచిత్తక్ఖణికో’’తి వచనమత్తం గహేత్వా ఛలేన వుత్తం, తేనేవ సకవాదినా పటిక్ఖిత్తం. నను వుత్తం భగవతాతి సుత్తం పురిమపచ్ఛిమవసేన పవత్తమానస్స సమాధిస్స అబ్బోకిణ్ణతం సాధేతి, న సన్తతియా సమాధిభావం, తస్మా అసాధకన్తి.

సమాధికథావణ్ణనా.

౯. ధమ్మట్ఠితతాకథావణ్ణనా

౬౨౭. ఇదాని ధమ్మట్ఠితతాకథా నామ హోతి. తత్థ ‘‘ఠితావ సా ధాతూ’’తి వచనం నిస్సాయ ‘‘పటిచ్చసముప్పాదసఙ్ఖాతా ధమ్మట్ఠితతా నామ ఏకా అత్థి, సా చ పరినిప్ఫన్నా’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి అన్ధకానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం ‘‘యది పరినిప్ఫన్నానం అవిజ్జాదీనం అఞ్ఞా ధమ్మట్ఠితతా నామ పరినిప్ఫన్నా అత్థి, తాయపి చ తే ధమ్మట్ఠితతాయ అఞ్ఞా ఠితతా పరినిప్ఫన్నా ఆపజ్జతీ’’తి చోదేతుం తాయ ఠితతాతిఆదిమాహ. పరవాదీ ఏవరూపాయ లద్ధియా అభావేన పటిక్ఖిపతి. దుతియం పుట్ఠో అనన్తరపచ్చయతఞ్చేవ అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయతఞ్చ సన్ధాయ పటిజానాతి. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా ఉత్తానత్థమేవాతి.

ధమ్మట్ఠితతాకథావణ్ణనా.

౧౦. అనిచ్చతాకథావణ్ణనా

౬౨౮. ఇదాని అనిచ్చతాకథా నామ హోతి. తత్థ ‘‘అనిచ్చానం రూపాదీనం అనిచ్చతాపి రూపాదయో వియ పరినిప్ఫన్నా’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి అన్ధకానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం ‘‘యది తే రూపాదయో వియ అనిచ్చతా పరినిప్ఫన్నా, తస్సాపి అఞ్ఞాయ పరినిప్ఫన్నాయ అనిచ్చతాయ భవితబ్బ’’న్తి చోదేతుం తాయ అనిచ్చతాయాతిఆదిమాహ. ఇతరో ద్విన్నం అనిచ్చతాయ ఏకతో అభావేన పటిక్ఖిపిత్వా పున యస్మా సా అనిచ్చతా నిచ్చా న హోతి, తేనేవ అనిచ్చేన సద్ధిం అన్తరధాయతి, తస్మా పటిజానాతి. అథస్స సకవాదీ లేసోకాసం అదత్వా యా తేన దుతియా అనిచ్చతా పటిఞ్ఞాతా, తాయపి తతో పరాయపీతి పరమ్పరవసేన అనుపచ్ఛేదదోసం ఆరోపేన్తో తాయ తాయేవాతిఆదిమాహ. జరా పరినిప్ఫన్నాతిఆది యస్మా ఉప్పన్నస్స జరామరణతో అఞ్ఞా అనిచ్చతా నామ నత్థి, తస్మా అనిచ్చతావిభాగానుయుఞ్జనవసేన వుత్తం. తత్రాపి పరవాదినో పురిమనయేనేవ పటిఞ్ఞా చ పటిక్ఖేపో చ వేదితబ్బో.

౬౨౯. రూపం పరినిప్ఫన్నన్తిఆది యేసం సా అనిచ్చతా, తేహి సద్ధిం సంసన్దనత్థం వుత్తం. తత్థ ‘‘యథా పరినిప్ఫన్నానం రూపాదీనం అనిచ్చతాజరామరణాని అత్థి, ఏవం పరినిప్ఫన్నానం అనిచ్చతాదీనం తాని నత్థీ’’తి మఞ్ఞమానో ఏకన్తేన పటిక్ఖిపతియేవాతి.

అనిచ్చతాకథావణ్ణనా.

ఏకాదసమో వగ్గో.