౧౦. దసమవగ్గో

౧. నిరోధకథావణ్ణనా

౫౭౧-౫౭౨. ఇదాని నిరోధకథా నామ హోతి. తత్థ యేసం ‘‘ఉపపత్తేసియన్తి సఙ్ఖం గతస్స భవఙ్గచిత్తస్స భఙ్గక్ఖణేన సహేవ కిరియాతి సఙ్ఖం గతా కుసలా వా అకుసలా వా చత్తారో ఖన్ధా చిత్తసముట్ఠానరూపఞ్చాతి పఞ్చక్ఖన్ధా ఉప్పజ్జన్తి. తేసు హి అనుప్పన్నేసు భవఙ్గే నిరుద్ధే సన్తతివిచ్ఛేదో భవేయ్యా’’తి లద్ధి, సేయ్యథాపి అన్ధకానం; తే సన్ధాయ ఉపపత్తేసియేతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. తత్థ ఉపపత్తేసియేతి చతూసుపి పదేసు బహువచనభుమ్మత్థే ఏకవచనభుమ్మం. ఉపపత్తేసియేసు పఞ్చసు ఖన్ధేసు అనిరుద్ధేసూతి అయఞ్హేత్థ అత్థో. దసన్నన్తి ఉపపత్తేసియఖన్ధానఞ్చ కిరియఖన్ధానఞ్చ వసేన వుత్తం. తత్థ పఠమపఞ్హే ఖన్ధలక్ఖణవసేన కిరియవసేన చ పఞ్చేవ నామ తే ఖన్ధాతి పటిక్ఖిపతి. దుతియపఞ్హే పురిమపచ్ఛిమవసేన ఉపపత్తేసియకిరియవసేన చ నానత్తం సన్ధాయ పటిజానాతి. ద్విన్నం పన ఫస్సానం చిత్తానఞ్చ సమోధానం పుట్ఠో సుత్తలేసాభావేన పటిక్ఖిపతి.

కిరియా చత్తారోతి రూపేన వినా కుసలా అకుసలా వా చత్తారో గహితా. కిరియాఞాణన్తి పరవాదినా చక్ఖువిఞ్ఞాణసమఙ్గిక్ఖణే అరహతో అనుఞ్ఞాతం అనారమ్మణఞాణం. నిరుద్ధే మగ్గో ఉప్పజ్జతీతి పుచ్ఛా పరవాదిస్స, అనిరుద్ధే అనుప్పజ్జనతో పటిఞ్ఞా సకవాదిస్స. మతో మగ్గం భావేతీతి ఛలేన పుచ్ఛా పరవాదిస్స. యస్మా పన పటిసన్ధితో యావ చుతిచిత్తా సత్తో జీవతియేవ నామ, తస్మా సకవాదీ న హేవన్తి పటిక్ఖిపతి.

నిరోధకథావణ్ణనా.

౨. రూపంమగ్గోతికథావణ్ణనా

౫౭౩-౫౭౫. ఇదాని రూపం మగ్గోతికథా నామ హోతి. తత్థ యేసం ‘‘సమ్మావాచాకమ్మన్తాజీవా రూప’’న్తి లద్ధి, సేయ్యథాపి మహిసాసకసమ్మితియమహాసంఘికానం; తే సన్ధాయ మగ్గసమఙ్గిస్సాతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం ‘‘యది తే సమ్మావాచాదయో రూపం, న విరతియో, యథా సమ్మాదిట్ఠాదిమగ్గో సారమ్మణాదిసభావో, ఏవం తమ్పి రూపం సియా’’తి చోదేతుం సారమ్మణోతిఆదిమాహ. తత్థ పటిక్ఖేపో చ పటిఞ్ఞా చ పరవాదినో లద్ధిఅనురూపేన వేదితబ్బా. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

రూపం మగ్గోతికథావణ్ణనా.

౩. పఞ్చవిఞ్ఞాణసమఙ్గిస్స మగ్గకథావణ్ణనా

౫౭౬. ఇదాని పఞ్చవిఞ్ఞాణసమఙ్గిస్స మగ్గకథా నామ హోతి. తత్థ యేసం ‘‘చక్ఖునా రూపం దిస్వా న నిమిత్తగ్గాహీ హోతీ’’తి సుత్తం నిస్సాయ ‘‘పఞ్చవిఞ్ఞాణసమఙ్గిస్స అత్థి మగ్గభావనా’’తి లద్ధి, సేయ్యథాపి మహాసంఘికానం, తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం ‘‘సచే తస్స మగ్గభావనా అత్థి, పఞ్చవిఞ్ఞాణగతికేన వా మగ్గేన, మగ్గగతికేహి వా పఞ్చవిఞ్ఞాణేహి భవితబ్బం, న చ తాని మగ్గగతికాని అనిబ్బానారమ్మణత్తా అలోకుత్తరత్తా చ, న మగ్గో పఞ్చవిఞ్ఞాణగతికో తేసం లక్ఖణేన అసఙ్గహితత్తా’’తి చోదేతుం నను పఞ్చవిఞ్ఞాణా ఉప్పన్నవత్థుకాతిఆదిమాహ. తత్రాయం అధిప్పాయో – యది పఞ్చవిఞ్ఞాణసమఙ్గిస్స మగ్గభావనా సియా, యేన మనోవిఞ్ఞాణేన మగ్గో సమ్పయుత్తో, తమ్పి పఞ్చవిఞ్ఞాణసమఙ్గిస్స సియా. ఏవం సన్తే యదిదం ‘‘పఞ్చవిఞ్ఞాణా ఉప్పన్నవత్థుకా’’తిఆది లక్ఖణం వుత్తం, తం ఏవం అవత్వా ‘‘ఛ విఞ్ఞాణా’’తి వత్తబ్బం సియా. తథా పన అవత్వా ‘‘పఞ్చవిఞ్ఞాణా’’త్వేవ వుత్తం, తస్మా న వతబ్బం ‘‘పఞ్చవిఞ్ఞాణసమఙ్గిస్స అత్థి మగ్గభావనా’’తి. యస్మా చేత్థ అయమేవ అధిప్పాయో, తస్మా సకవాదీ తం లక్ఖణం పరవాదిం సమ్పటిచ్ఛాపేత్వా నో చ వత రే వత్తబ్బే పఞ్చవిఞ్ఞాణసమఙ్గిస్స అత్థి మగ్గభావనాతి ఆహ.

అపరో నయో – పఞ్చవిఞ్ఞాణా ఉప్పన్నవత్థుకా, మగ్గో అవత్థుకోపి హోతి. తే చ ఉప్పన్నారమ్మణా, మగ్గో నవత్తబ్బారమ్మణో. తే పురేజాతవత్థుకావ మగ్గో అవత్థుకోపి. తే పురేజాతారమ్మణా, మగ్గో అపురేజాతారమ్మణో. తే అజ్ఝత్తికవత్థుకావ మగ్గో అవత్థుకోపి హోతి. తే చ రూపాదివసేన బాహిరారమ్మణా, మగ్గో నిబ్బానారమ్మణో. తే అనిరుద్ధం వత్థుం నిస్సయం కత్వా పవత్తనతో అసమ్భిన్నవత్థుకా, మగ్గో అవత్థుకోపి. తే అనిరుద్ధానేవ రూపాదీని ఆరబ్భ పవత్తనతో అసమ్భిన్నారమ్మణా, మగ్గో నిబ్బానారమ్మణో. తే నానావత్థుకా, మగ్గో అవత్థుకో వా ఏకవత్థుకో వా. తే నానారమ్మణా మగ్గో ఏకారమ్మణో. తే అత్తనో అత్తనోవ రూపాదిగోచరే పవత్తనతో న అఞ్ఞమఞ్ఞస్స గోచరవిసయం పచ్చనుభోన్తి, మగ్గో రూపాదీసు ఏకమ్పి గోచరం న కరోతి. తే కిరియమనోధాతుం పురేచారికం కత్వా ఉప్పజ్జనతో న అసమన్నాహారా న అమనసికారా ఉప్పజ్జన్తి, మగ్గో నిరావజ్జనోవ. తే సమ్పటిచ్ఛనాదీహి వోకిణ్ణా ఉప్పజ్జన్తి, మగ్గస్స వోకారోయేవ నత్థి. తే అఞ్ఞమఞ్ఞం పుబ్బచరిమభావేన ఉప్పజ్జన్తి, మగ్గస్స తేహి సద్ధిం పురిమపచ్ఛిమతావ నత్థి, తేసం అనుప్పత్తికాలే తిక్ఖవిపస్సనాసమయే, తేసం అనుప్పత్తిదేసే ఆరుప్పేపి చ ఉప్పజ్జనతో. తే సమ్పటిచ్ఛనాదీహి అన్తరితత్తా న అఞ్ఞమఞ్ఞస్స సమనన్తరా ఉప్పజ్జన్తి, మగ్గస్స సమ్పటిచ్ఛనాదీహి అన్తరితభావోవ నత్థి. తేసం అఞ్ఞత్ర అభినిపాతా ఆభోగమత్తమ్పి కిచ్చం నత్థి, మగ్గస్స కిలేససముగ్ఘాతనం కిచ్చన్తి. యస్మా చేత్థ అయమ్పి అధిప్పాయో, తస్మా సకవాదీ ఇమేహాకారేహి పరవాదిం మగ్గస్స అపఞ్చవిఞ్ఞాణగతికభావం సమ్పటిచ్ఛాపేత్వా నో చ వత రే వత్తబ్బే పఞ్చవిఞ్ఞాణసమఙ్గిస్స అత్థి మగ్గభావనాతి ఆహ.

౫౭౭. సుఞ్ఞతం ఆరబ్భాతి ‘‘యథా లోకుత్తరమగ్గో సుఞ్ఞతం నిబ్బానం ఆరబ్భ, లోకియో సుద్ధసఙ్ఖారపుఞ్జం ఆరబ్భ ఉప్పజ్జతి, కిం తే ఏవం చక్ఖువిఞ్ఞాణ’’న్తి పుచ్ఛతి. ఇతరో ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చా’’తి వచనతో పటిక్ఖిపతి. దుతియం పుట్ఠో ‘‘న నిమిత్తగ్గాహీ’’తి వచనతో యం తత్థ అనిమిత్తం, తదేవ సుఞ్ఞతన్తి సన్ధాయ పటిజానాతి. చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చాతి పఞ్హద్వయేపి ఏసేవ నయో.

౫౭౮-౫౭౯. చక్ఖువిఞ్ఞాణం అతీతానాగతం ఆరబ్భాతి ఏత్థ అయమధిప్పాయో – మనోవిఞ్ఞాణసమఙ్గిస్స అత్థి మగ్గభావనా, మనోవిఞ్ఞాణఞ్చ అతీతానాగతమ్పి ఆరబ్భ ఉప్పజ్జతి, కిం తే ఏవం చక్ఖువిఞ్ఞాణమ్పీతి. ఫస్సం ఆరబ్భాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. చక్ఖునా రూపం దిస్వా న నిమిత్తగ్గాహీతి ఏత్థ జవనక్ఖణే న నిమిత్తగ్గాహితా వుత్తా, న చక్ఖువిఞ్ఞాణక్ఖణే. తస్మా లోకియమగ్గమ్పి సన్ధాయేతం అసాధకన్తి.

పఞ్చవిఞ్ఞాణసమఙ్గిస్స మగ్గకథావణ్ణనా.

౪. పఞ్చవిఞ్ఞాణా కుసలాపీతికథావణ్ణనా

౫౮౦-౫౮౩. ఇదాని పఞ్చవిఞ్ఞాణా కుసలాపీతికథా నామ హోతి. సా హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ అత్థతో వేదితబ్బాతి.

పఞ్చవిఞ్ఞాణా కుసలాపీతికథావణ్ణనా.

౫. పఞ్చవిఞ్ఞాణా సాభోగాతికథావణ్ణనా

౫౮౪-౫౮౬. ఇదాని పఞ్చవిఞ్ఞాణా సాభోగాతికథా నామ హోతి. తత్థ ఆభోగో నామ కుసలాకుసలవసేన హోతి సత్థారా చ ‘‘చక్ఖునా రూపం దిస్వా నిమిత్తగ్గాహీ హోతి, న నిమిత్తగ్గాహీ హోతీ’’తిఆది వుత్తం, తం అయోనిసో గహేత్వా ‘‘పఞ్చవిఞ్ఞాణా సాభోగా’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి మహాసంఘికానం, తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. సేసమేత్థ పురిమకథాసదిసమేవాతి.

పఞ్చవిఞ్ఞాణా సాభోగాతికథావణ్ణనా.

౬. ద్వీహి సీలేహీతికథావణ్ణనా

౫౮౭-౫౮౯. ఇదాని ద్వీహి సీలేహీతికథా నామ హోతి. తత్థ ‘‘సీలే పతిట్ఠాయ నరో సపఞ్ఞో’’తిఆదివచనతో (సం. ని. ౧.౨౩) యస్మా లోకియేన సీలేన సీలవా లోకుత్తరం మగ్గం భావేతి, తస్మా ‘‘పురిమేన చ లోకియేన మగ్గక్ఖణే లోకుత్తరేన చాతి ద్వీహి సీలేహి సమన్నాగతో నామ హోతీ’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి మహాసంఘికానంయేవ, తే సన్ధాయ మగ్గసమఙ్గీతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం ‘‘యది సో ఏకక్ఖణే లోకియలోకుత్తరేహి ద్వీహి సీలేహి సమన్నాగతో, ద్వీహి ఫస్సాదీహిపి తేన సమన్నాగతేన భవితబ్బ’’న్తి చోదేతుం ద్వీహి ఫస్సేహీతిఆదిమాహ. ఇతరో తథారూపం నయం అపస్సన్తో పటిక్ఖిపతి. లోకియేన చ లోకుత్తరేన చాతి పఞ్హే పుబ్బే సమాదిన్నఞ్చ మగ్గక్ఖణే ఉప్పన్నసమ్మావాచాదీని చ సన్ధాయ పటిజానాతి.

లోకియే సీలే నిరుద్ధేతి పుచ్ఛా పరవాదిస్స, ఖణభఙ్గనిరోధం సన్ధాయ పటిఞ్ఞా సకవాదిస్స. ఇతరో పన తం వీతిక్కమం వియ సల్లక్ఖేన్తో దుస్సీలోతిఆదిమాహ. లద్ధిపతిట్ఠాపనం పనస్స పుబ్బే అభిన్నసీలతంయేవ దీపేతి, న ద్వీహి సమన్నాగతతం. తస్మా అప్పతిట్ఠితావ లద్ధీతి.

ద్వీహి సీలేహీతికథావణ్ణనా.

౭. సీలం అచేతసికన్తికథావణ్ణనా

౫౯౦-౫౯౪. ఇదాని సీలం అచేతసికన్తికథా నామ హోతి. తత్థ యస్మా సీలే ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధేపి సమాదానహేతుకో సీలోపచయో నామ అత్థి, యేన సో సీలవాయేవ నామ హోతి, తస్మా ‘‘సీలం అచేతసిక’’న్తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి మహాసంఘికానం, తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. సేసమేత్థ ‘‘దానం అచేతసిక’’న్తికథాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. లద్ధిపతిట్ఠాపనమ్పి అయోనిసో గహితత్తా అప్పతిట్ఠాపనమేవాతి.

సీలం అచేతసికన్తికథావణ్ణనా.

౮. సీలం న చిత్తానుపరివత్తీతికథావణ్ణనా

౫౯౫-౫౯౭. ఇదాని సీలం న చిత్తానుపరివత్తీతికథా నామ హోతి. తత్థ న చిత్తానుపరివత్తీతి భాసన్తరమేవ నానం, సేసం పురిమకథాసదిసమేవాతి.

సీలం న చిత్తానుపరివత్తీతికథావణ్ణనా.

౯. సమాదానహేతుకథావణ్ణనా

౫౯౮-౬౦౦. ఇదాని సమాదానహేతుకథా నామ హోతి. తత్థ ‘‘ఆరామరోపా’’తి గాథాయ అత్థం అయోనిసో గహేత్వా ‘‘సదా పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీ’’తి వచనతో ‘‘సమాదానహేతుకం సీలం వడ్ఢతీ’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి మహాసంఘికానఞ్ఞేవ, తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, చిత్తవిప్పయుత్తం సీలోపచయం సన్ధాయ పటిఞ్ఞా పరవాదిస్స. సేసం పురిమకథాసదిసమేవాతి.

సమాదానహేతుకథావణ్ణనా.

౧౦. విఞ్ఞత్తి సీలన్తికథావణ్ణనా

౬౦౧-౬౦౨. ఇదాని విఞ్ఞత్తి సీలన్తికథా నామ హోతి. తత్థ కాయవిఞ్ఞత్తి కాయకమ్మం, వచీవిఞ్ఞత్తి వచీకమ్మన్తి గహితత్తా ‘‘విఞ్ఞత్తి సీల’’న్తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి మహాసంఘికానఞ్చేవ సమ్మితియానఞ్చ; తే సన్ధాయ విఞ్ఞత్తీతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం యస్మా సీలం నామ విరతి, న రూపధమ్మో, తస్మా తేనత్థేన చోదేతుం పాణాతిపాతా వేరమణీతిఆదిమాహ. అభివాదనం సీలన్తిఆది యథారూపం విఞ్ఞత్తిం సో ‘‘సీల’’న్తి మఞ్ఞతి తం ఉద్ధరిత్వా దస్సేతుం వుత్తం. యస్మా పన సా విరతి న హోతి, తస్మా పున పాణాతిపాతాతిఆదిమాహ. లద్ధి పనస్స ఛలేన పతిట్ఠితత్తా అప్పతిట్ఠితాయేవాతి.

విఞ్ఞత్తి సీలన్తికథావణ్ణనా.

౧౧. అవిఞ్ఞత్తి దుస్సీల్యన్తికథావణ్ణనా

౬౦౩-౬౦౪. ఇదాని అవిఞ్ఞత్తి దుస్సీల్యన్తికథా నామ హోతి. తత్థ చిత్తవిప్పయుత్తం అపుఞ్ఞూపచయఞ్చేవ ఆణత్తియా చ పాణాతిపాతాదీసు అఙ్గపారిపూరిం సన్ధాయ ‘‘అవిఞ్ఞత్తి దుస్సీల్య’’న్తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి మహాసంఘికానం, తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం ‘‘సచే సా దుస్సీల్యం, పాణాతిపాతాదీసు అఞ్ఞతరా సియా’’తి చోదేతుం పాణాతిపాతోతిఆదిమాహ. పాపకమ్మం సమాదియిత్వాతి ‘‘అసుకం నామ ఘాతేస్సామి, అసుకం భణ్డం అవహరిస్సామీ’’తి ఏవం పాపసమాదానం కత్వా. ఉభో వడ్ఢన్తీతి పుట్ఠో దానక్ఖణే పాపస్స అనుప్పత్తిం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి. దుతియం పుట్ఠో చిత్తవిప్పయుత్తం పాపూపచయం సన్ధాయ పటిజానాతి. సేసమేత్థ పరిభోగమయకథాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. లద్ధిపతిట్ఠాపనమ్పిస్స పాపసమాదిన్నపుబ్బభాగమేవ సాధేతి; న అవిఞ్ఞత్తియా దుస్సీలభావన్తి.

అవిఞ్ఞత్తి దుస్సీల్యన్తికథావణ్ణనా.

దసమో వగ్గో.

దుతియపణ్ణాసకో సమత్తో.