౭. సత్తమవగ్గో

౧. సఙ్గహితకథావణ్ణనా

౪౭౧-౪౭౨. ఇదాని సఙ్గహితకథా నామ హోతి. తత్థ యస్మా దామాదీహి బలిబద్దాదయో వియ కేచి ధమ్మా కేహిచి ధమ్మేహి సఙ్గహితా నామ నత్థి, తస్మా ‘‘నత్థి కేచి ధమ్మా కేహిచి ధమ్మేహి సఙ్గహితా, ఏవం సన్తే ఏకవిధేన రూపసఙ్గహోతిఆది నిరత్థక’’న్తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి రాజగిరికానఞ్చేవ సిద్ధత్థికానఞ్చ; తే సన్ధాయ అఞ్ఞేనత్థేన సఙ్గహభావం దస్సేతుం పుచ్ఛా సకవాదిస్స, అత్తనో లద్ధివసేన పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. ఇదాని యేనత్థేన సఙ్గహో లబ్భతి, తం దస్సేతుం నను అత్థి కేచి ధమ్మాతిఆది ఆరద్ధం. తం సబ్బం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా ఉత్తానత్థమేవ. యా పనేసా పరవాదినా లద్ధిపతిట్ఠాపనత్థం యథా దామేన వాతిఆదికా ఉపమా ఆహటా, సకవాదినా తం అనభినన్దిత్వా అప్పటిక్కోసిత్వా ‘‘హఞ్చి దామేన వా’’తి తస్స లద్ధి భిన్నాతి వేదితబ్బా. అయఞ్హేత్థ అత్థో – యది తే దామాదీహి బలిబద్దాదయో సఙ్గహితా నామ, అత్థి కేచి ధమ్మా కేహిచి ధమ్మేహి సఙ్గహితాతి.

సఙ్గహితకథావణ్ణనా.

౨. సమ్పయుత్తకథావణ్ణనా

౪౭౩-౪౭౪. ఇదాని సమ్పయుత్తకథా నామ హోతి. తత్థ యస్మా తిలమ్హి తేలం వియ న వేదనాదయో సఞ్ఞాదీసు అనుపవిట్ఠా, తస్మా ‘‘నత్థి కేచి ధమ్మా కేహిచి ధమ్మేహి సమ్పయుత్తా, ఏవం సన్తే ఞాణసమ్పయుత్తన్తిఆది నిరత్థకం హోతీ’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి రాజగిరికసిద్ధత్థికానఞ్ఞేవ; తే సన్ధాయ అఞ్ఞేనేవత్థేన సమ్పయుత్తతం దస్సేతుం పుచ్ఛా సకవాదిస్స, అత్తనో లద్ధివసేన పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. సేసమిధాపి హేట్ఠా వుత్తనయత్తా ఉత్తానత్థమేవ. యో పనేస పరవాదినా ‘‘యథా తిలమ్హి తేల’’న్తిఆదికో ఉపమాపఞ్హో ఆహటో, సో యస్మా వేదనాసఞ్ఞానం వియ తిలతేలానం లక్ఖణతో నానత్తవవత్థానం నత్థి. సబ్బేసుపి హి తిలఅట్ఠితచేసు తిలోతి వోహారమత్తం, తేనేవ తిలం నిబ్బత్తేత్వా గహితే పురిమసణ్ఠానేన తిలో నామ న పఞ్ఞాయతి, తస్మా అనాహటసదిసోవ హోతీతి.

సమ్పయుత్తకథావణ్ణనా.

౩. చేతసికకథావణ్ణనా

౪౭౫-౪౭౭. ఇదాని చేతసికకథా నామ హోతి. తత్థ యస్మా ఫస్సికాదయో నామ నత్థి, తస్మా ‘‘చేతసికేనాపి న భవితబ్బం, ఇతి నత్థి చేతసికో ధమ్మో’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి రాజగిరికసిద్ధత్థికానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. సహజాతోతి సమ్పయుత్తసహజాతం సన్ధాయ వుత్తం. ఫస్సికాతి తాదిసం వోహారం అపస్సన్తస్స పుచ్ఛా పరవాదిస్స. కిం వోహారేన, యథా చిత్తనిస్సితకోతి చేతసికో, ఏవం సోపి ఫస్సనిస్సితత్తా ఫస్సికోతి వుత్తే దోసో నత్థీతి పటిఞ్ఞా సకవాదిస్స. సేసం ఉత్తానత్థమేవాతి.

చేతసికకథావణ్ణనా.

౪. దానకథావణ్ణనా

౪౭౮. ఇదాని దానకథా నామ హోతి. తత్థ దానం నామ తివిధం – చాగచేతనాపి, విరతిపి, దేయ్యధమ్మోపి. ‘‘సద్ధా హిరియం కుసలఞ్చ దాన’’న్తి (అ. ని. ౮.౩౦) ఆగతట్ఠానే చాగచేతనా దానం. ‘‘అభయం దేతీ’’తి (అ. ని. ౮.౩౯) ఆగతట్ఠానే విరతి. ‘‘దానం దేతి అన్నం పాన’’న్తి ఆగతట్ఠానే దేయ్యధమ్మో. తత్థ చాగచేతనా ‘‘దేతి వా దేయ్యధమ్మం, దేన్తి వా ఏతాయ దేయ్యధమ్మ’’న్తి దానం. విరతి అవఖణ్డనట్ఠేన లవనట్ఠేన వా దానం. సా హి ఉప్పజ్జమానా భయభేరవాదిసఙ్ఖాతం దుస్సీల్యచేతనం దాతి ఖణ్డేతి లునాతి వాతి దానం. దేయ్యధమ్మో దియ్యతీతి దానం. ఏవమేతం తివిధమ్పి అత్థతో చేతసికో చేవ ధమ్మో దేయ్యధమ్మో చాతి దువిధం హోతి. తత్థ యేసం ‘‘చేతసికోవ ధమ్మో దానం, న దేయ్యధమ్మో’’తి లద్ధి, సేయ్యథాపి రాజగిరికసిద్ధత్థికానం; తే సన్ధాయ చేతసికోతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం దేయ్యధమ్మవసేన చోదేతుం లబ్భాతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, అన్నాదీని వియ సో న సక్కా దాతున్తి పటిక్ఖేపో ఇతరస్స. పున దళ్హం కత్వా పుట్ఠే ‘‘అభయం దేతీ’’తి సుత్తవసేన పటిఞ్ఞా తస్సేవ. ఫస్సపఞ్హాదీసు పన ఫస్సం దేతీతిఆదివోహారం అపస్సన్తో పటిక్ఖిపతేవ.

౪౭౯. అనిట్ఠఫలన్తిఆది అచేతసికస్స ధమ్మస్స దానభావదీపనత్థం వుత్తం. న హి అచేతసికో అన్నాదిధమ్మో ఆయతిం విపాకం దేతి, ఇట్ఠఫలభావనియమనత్థం పనేతం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అయమ్పి హేత్థ అధిప్పాయో – యది అచేతసికో అన్నాదిధమ్మో దానం భవేయ్య, హితచిత్తేన అనిట్ఠం అకన్తం భేసజ్జం దేన్తస్స నిమ్బబీజాదీహి వియ నిమ్బాదయో అనిట్ఠమేవ ఫలం నిబ్బత్తేయ్య. యస్మా పనేత్థ హితఫరణచాగచేతనా దానం, తస్మా అనిట్ఠేపి దేయ్యధమ్మే దానం ఇట్ఠఫలమేవ హోతీతి.

ఏవం పరవాదినా చేతసికధమ్మస్స దానభావే పతిట్ఠాపితే సకవాదీ ఇతరేన పరియాయేన దేయ్యధమ్మస్స దానభావం సాధేతుం దానం ఇట్ఠఫలం వుత్తం భగవతాతిఆదిమాహ. పరవాదీ పన చీవరాదీనం ఇట్ఠవిపాకతం అపస్సన్తో పటిక్ఖిపతి. సుత్తసాధనం పరవాదీవాదేపి యుజ్జతి సకవాదీవాదేపి, న పన ఏకేనత్థేన. దేయ్యధమ్మో ఇట్ఠఫలోతి ఇట్ఠఫలభావమత్తమేవ పటిక్ఖిత్తం. తస్మా తేన హి న వత్తబ్బన్తి ఇట్ఠఫలభావేనేవ న వత్తబ్బతా యుజ్జతి. దాతబ్బట్ఠేన పన దేయ్యధమ్మో దానమేవ. దిన్నఞ్హి దానానం సఙ్కరభావమోచనత్థమేవ అయం కథాతి.

దానకథావణ్ణనా.

౫. పరిభోగమయపుఞ్ఞకథావణ్ణనా

౪౮౩. ఇదాని పరిభోగమయపుఞ్ఞకథా నామ హోతి. తత్థ ‘‘తేసం దివా చ రత్తో చ, సదా పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీ’’తి (సం. ని. ౧.౪౭) చ ‘‘యస్స భిక్ఖవే, భిక్ఖు చీవరం పరిభుఞ్జమానో’’తి (అ. ని. ౪.౫౧) చ ఏవమాదీని సుత్తాని అయోనిసో గహేత్వా యేసం పరిభోగమయం నామ పుఞ్ఞం అత్థీ’’తి లద్ధి, సేయ్యథాపి రాజగిరికసిద్ధత్థికసమ్మితియానం; తే సన్ధాయ పరిభోగమయన్తి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం ‘‘పుఞ్ఞం నామ ఫస్సాదయో కుసలా ధమ్మా, న తతో పరం, తస్మా ఫస్సాదీహి తే వడ్ఢితబ్బ’’న్తి చోదేతుం పరిభోగమయో ఫస్సోతిఆది ఆరద్ధం. తం సబ్బం ఇతరేన తేసం అవడ్ఢనతో పటిక్ఖిత్తం. లతావియాతిఆదీని ‘‘కిరియాయ వా భావనాయ వా వినాపి యథా లతాదీని సయమేవ వడ్ఢన్తి, కిం తే ఏవం వడ్ఢన్తీ’’తి చోదనత్థం వుత్తాని. తథా పనస్స అవడ్ఢనతో న హేవాతి పటిక్ఖిత్తం.

౪౮౪. న సమన్నాహరతీతి పఞ్హే పటిగ్గాహకానం పరిభోగేన పురిమచేతనా వడ్ఢతి, ఏవం తం హోతి పుఞ్ఞన్తి లద్ధివసేన పటిజానాతి. తతో అనావట్టేన్తస్సాతిఆదీహి పుట్ఠో దాయకస్స చాగచేతనం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి. తత్థ అనావట్టేన్తస్సాతి దానచేతనాయ పురేచారికేన ఆవజ్జనేన భవఙ్గం అనావట్టేన్తస్స అపరివట్టేన్తస్స. అనాభోగస్సాతి నిరాభోగస్స. అసమన్నాహరన్తస్సాతి న సమన్నాహరన్తస్స. ఆవజ్జనఞ్హి భవఙ్గం విచ్ఛిన్దిత్వా అత్తనో గతమగ్గే ఉప్పజ్జమానం దానచేతనం సమన్నాహరతి నామ. ఏవంకిచ్చేన ఇమినా చిత్తేన అసమన్నాహరన్తస్స పుఞ్ఞం హోతీతి పుచ్ఛతి. అమనసికరోన్తస్సాతి మనం అకరోన్తస్స. ఆవజ్జనేన హి తదనన్తరం ఉప్పజ్జమానం మనం కరోతి నామ. ఏవం అకరోన్తస్సాతి అత్థో. ఉపయోగవచనస్మిఞ్హి ఏతం భుమ్మం. అచేతయన్తస్సాతి చేతనం అనుప్పాదేన్తస్స. అపత్థేన్తస్సాతి పత్థనాసఙ్ఖాతం కుసలచ్ఛన్దం అకరోన్తస్స. అప్పణిదహన్తస్సాతి దానచేతనావసేన చిత్తం అట్ఠపేన్తస్సాతి అత్థో. నను ఆవట్టేన్తస్సాతి వారే ఆభోగస్సాతి ఆభోగవతో. అథ వా ఆభోగా అస్స, ఆభోగస్స వా అనన్తరం తం పుఞ్ఞం హోతీతి అత్థో.

౪౮౫. ద్విన్నం ఫస్సానన్తిఆదీసుపి ఏకక్ఖణే దాయకస్స ద్విన్నం ఫస్సాదీనం అభావా పటిక్ఖిపతి, దాయకస్స చ పరిభుఞ్జన్తస్స చాతి ఉభిన్నం ఫస్సాదయో సన్ధాయ పటిజానాతి. అపిచస్స పఞ్చన్నం విఞ్ఞాణానం సమోధానం హోతీతి లద్ధి, తస్సాపి వసేన పటిజానాతి. అథ నం సకవాదీ పరియాయస్స ద్వారంపిదహిత్వా ఉజువిపచ్చనీకవసేన చోదేతుం కుసలాదిపఞ్హం పుచ్ఛతి. తత్రాపి కుసలాకుసలానం ఏకస్సేకక్ఖణే సమ్పయోగాభావం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి. పరిభోగమయం పన చిత్తవిప్పయుత్తం ఉప్పజ్జతీతి లద్ధియా పటిజానాతి. అథ నం సకవాదీ సుత్తేన నిగ్గణ్హాతి.

౪౮౬. సుత్తసాధనే ఆరామరోపకాదీనం అనుస్సరణపటిసఙ్ఖరణాదివసేన అన్తరన్తరా ఉప్పజ్జమానం పుఞ్ఞం సన్ధాయ సదా పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీతి వుత్తం. అప్పమాణో తస్స పుఞ్ఞాభిసన్దోతి ఇదం అప్పమాణవిహారినో దిన్నపచ్చయత్తా చ ‘‘ఏవరూపో మే చీవరం పరిభుఞ్జతీ’’తి అనుమోదనవసేన చ వుత్తం. తం సో పరిభోగమయన్తి సల్లక్ఖేతి. యస్మా పన పటిగ్గాహకేన పటిగ్గహేత్వా అపరిభుత్తేపి దేయ్యధమ్మే పుఞ్ఞం హోతియేవ, తస్మా సకవాదీవాదోవ బలవా, తత్థ పటిగ్గాహకేన పటిగ్గహితేతి అత్థో దట్ఠబ్బో. సేసం ఉత్తానత్థమేవాతి.

పరిభోగమయపుఞ్ఞకథావణ్ణనా.

౬. ఇతోదిన్నకథావణ్ణనా

౪౮౮-౪౯౧. ఇదాని ఇతో దిన్నకథా నామ హోతి. తత్థ యేసం ‘‘ఇతో దిన్నేన యాపేన్తి, పేతా కాలఙ్కతా తహి’’న్తి (పే. వ. ౧౯) వచనం నిస్సాయ ‘‘యం ఇతో చీవరాది దిన్నం తేనేవ యాపేన్తీ’’తి లద్ధి, సేయ్యథాపి రాజగిరికసిద్ధత్థికానం; తే సన్ధాయ ఇతో దిన్నేనాతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. పున చీవరాదివసేన అనుయుత్తో పటిక్ఖిపతి. అఞ్ఞో అఞ్ఞస్స కారకోతి అఞ్ఞస్స విపాకదాయకానం కమ్మానం అఞ్ఞో కారకో, న అత్తనావ అత్తనో కమ్మం కరోతీతి వుత్తం హోతి. ఏవం పుట్ఠో పన ఇతరో సుత్తవిరోధభయేన పటిక్ఖిపతి. దానం దేన్తన్తి దానం దదమానం దిస్వాతి అత్థో. తత్థ యస్మా అత్తనో అనుమోదితత్తా చ తేసం తత్థ భోగా ఉప్పజ్జన్తి, తస్మాస్స ఇమినా కారణేన లద్ధిం పతిట్ఠపేన్తస్సాపి అప్పతిట్ఠితావ హోతి. న హి తే ఇతో దిన్నేనేవ వత్థునా యాపేన్తి. సేసేసుపి సుత్తసాధనేసు ఏసేవ నయోతి.

ఇతో దిన్నకథావణ్ణనా.

౭. పథవీకమ్మవిపాకోతికథావణ్ణనా

౪౯౨. ఇదాని పథవీ కమ్మవిపాకోతికథా నామ హోతి. తత్థ యస్మా ‘‘అత్థి ఇస్సరియసంవత్తనియం కమ్మం, ఆధిపచ్చసంవత్తనియం కమ్మ’’న్తి ఏత్థ ఇస్సరానం భావో ఇస్సరియం నామ, అధిపతీనఞ్చ భావో ఆధిపచ్చం నామ, పథవిస్సరియఆధిపచ్చసంవత్తనికఞ్చ కమ్మం అత్థీతి వుత్తం. తస్మా యేసం ‘‘పథవీ కమ్మవిపాకో’’తి లద్ధి, సేయ్యథాపి అన్ధకానం; తే సన్ధాయ పథవీతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. సుఖవేదనీయాతిఆది కమ్మవిపాకసభావదస్సనవసేన వుత్తం. ‘‘ఫస్సో హోతీ’’తిఆదినా నయేన నిద్దిట్ఠేసు విపాకేసు ఫస్సో సుఖవేదనీయాదిభేదో హోతి. సో చ సఞ్ఞాదయో చ సుఖవేదనాదీహి సమ్పయుత్తా, వేదనాదయో సఞ్ఞాదీహి, సబ్బేపి సారమ్మణా, అత్థి చ నేసం పురేచారికఆవట్టనాదిసఙ్ఖాతం ఆవజ్జనం, కమ్మపచ్చయభూతా చేతనా, యో తత్థ ఇట్ఠవిపాకో, తస్స పత్థనా, పణిధానవసేన పవత్తా మూలతణ్హా, కిం తే ఏవరూపా పథవీతి పుచ్ఛతి. ఇతరో పటిక్ఖిపతి. పటిలోమపుచ్ఛాదీని ఉత్తానత్థానేవ.

౪౯౩. కమ్మవిపాకో పరేసం సాధారణోతి పఞ్హే ఫస్సాదయో సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి, కమ్మసముట్ఠానం రూపఞ్చ పథవీఆదీనంయేవ చ సాధారణభావం సన్ధాయ పటిజానాతి. అసాధారణమఞ్ఞేసన్తి సుత్తం పరసమయతో ఆహరిత్వా దస్సితం. సబ్బే సత్తా పథవిం పరిభుఞ్జన్తీతి పఞ్హే పథవిం అనిస్సితే సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి, నిస్సితే సన్ధాయ పటిజానాతి. పథవిం అపరిభుఞ్జిత్వా పరినిబ్బాయన్తీతి పఞ్హే ఆరుప్పే పరినిబ్బాయన్తానం వసేన పటిజానాతి. కమ్మవిపాకం అఖేపేత్వాతి ఇదం పరసమయవసేన వుత్తం. కమ్మవిపాకఞ్హి ఖేపేత్వావ పరినిబ్బాయన్తీతి తేసం లద్ధి. సకసమయే పన కతోకాసస్స కమ్మస్స ఉప్పన్నం విపాకం అఖేపేత్వా పరినిబ్బానం నత్థి. తేసఞ్చ లద్ధియా పథవీ సాధారణవిపాకత్తా ఉప్పన్నవిపాకోయేవ హోతి. తం విపాకభావేన ఠితం అఖేపేత్వా పరినిబ్బానం న యుజ్జతీతి చోదేతుం వట్టతి. ఇతరో లద్ధివసేన పటిక్ఖిపతి. చక్కవత్తిసత్తస్స కమ్మవిపాకన్తి పఞ్హే అసాధారణం ఫస్సాదిం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి, సాధారణం సన్ధాయ పటిజానాతి. పథవీసముద్దసూరియచన్దిమాదయో హి సబ్బేసం సాధారణకమ్మవిపాకోతి తేసం లద్ధి.

౪౯౪. ఇస్సరియసంవత్తనియన్తి ఏత్థ ఇస్సరియం నామ బహుధనతా. ఆధిపచ్చం నామ సేసజనే అత్తనో వసే వత్తేత్వా తేహి గరుకాతబ్బట్ఠేన అధిపతిభావో. తత్థ కమ్మం పటిలాభవసేన తంసంవత్తనికం నామ హోతి, న జనకవసేన. తస్మా విపాకభావే అసాధకమేతన్తి.

పథవీ కమ్మవిపాకోతికథావణ్ణనా.

౮. జరామరణం విపాకోతికథావణ్ణనా

౪౯౫. ఇదాని జరామరణం విపాకోతికథా నామ హోతి. తత్థ యేసం ‘‘అత్థి దుబ్బణ్ణసంవత్తనియం కమ్మం అప్పాయుకసంవత్తనియం కమ్మ’’న్తి ఏత్థ దుబ్బణ్ణతా నామ జరా. అప్పాయుకతా నామ మరణం. తంసంవత్తనియఞ్చ కమ్మం అత్థి. తస్మా జరామరణం విపాకోతి లద్ధి, సేయ్యథాపి అన్ధకానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. పటిలోమపఞ్హే అనారమ్మణన్తి రూపధమ్మానం తావ అనారమ్మణమేవ, అరూపానం పన జరామరణం సమ్పయోగలక్ఖణాభావా అనారమ్మణమేవ.

౪౯౬. అకుసలానం ధమ్మానం జరామరణం అకుసలానం ధమ్మానం విపాకోతి పఞ్హే జరామరణేన నామ అనిట్ఠవిపాకేన భవితబ్బన్తి లద్ధియా పటిజానాతి. తేనేవ కారణేన కుసలానం ధమ్మానం జరామరణస్స కుసలవిపాకతం పటిక్ఖిపతి. పరతో చస్స అకుసలవిపాకతఞ్ఞేవ పటిజానాతి.

కుసలానఞ్చ అకుసలానఞ్చాతి పుచ్ఛావసేన ఏకతో కతం, ఏకక్ఖణే పన తం నత్థి. అబ్యాకతానం అవిపాకానం జరామరణం విపాకోతి వత్తబ్బతాయ పరియాయో నత్థి, తస్మా అబ్యాకతవసేన పుచ్ఛా న కతా.

౪౯౭. దుబ్బణ్ణసంవత్తనియన్తి ఏత్థ దుబ్బణ్ణియం నామ అపరిసుద్ధవణ్ణతా. అప్పాయుకతా నామ ఆయునో చిరం పవత్తితుం అసమత్థతా. తత్థ అకుసలకమ్మం కమ్మసముట్ఠానస్స దుబ్బణ్ణరూపస్స కమ్మపచ్చయో హోతి, అసదిసత్తా పనస్స తంవిపాకో న హోతి. ఉతుసముట్ఠానాదినో పన తంపటిలాభవసేన ఆయునో చ ఉపచ్ఛేదకవసేన పచ్చయో హోతి. ఏవమేతం పరియాయేన తంసంవత్తనికం నామ హోతి, న విపాకఫస్సాదీనం వియ జనకవసేన, తస్మా విపాకభావే అసాధకం. సేసమేత్థ హేట్ఠా వుత్తసదిసమేవాతి.

జరామరణం విపాకోతికథావణ్ణనా.

౯. అరియధమ్మవిపాకకథావణ్ణనా

౪౯౮. ఇదాని అరియధమ్మవిపాకకథా నామ హోతి. తత్థ యేసం కిలేసప్పహానమత్తమేవ సామఞ్ఞఫలం, న చిత్తచేతసికా ధమ్మాతి లద్ధి, సేయ్యథాపి అన్ధకానం; తే సన్ధాయ నత్థి అరియధమ్మవిపాకోతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స. తత్థ అరియధమ్మవిపాకోతి మగ్గసఙ్ఖాతస్స అరియధమ్మస్స విపాకో. కిలేసక్ఖయమత్తం అరియఫలన్తి లద్ధియా పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. సామఞ్ఞన్తి సమణభావో, మగ్గస్సేతం నామం. ‘‘సామఞ్ఞఞ్చ వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి సామఞ్ఞఫలఞ్చా’’తి హి వుత్తం. బ్రహ్మఞ్ఞేపి ఏసేవ నయో.

సోతాపత్తిఫలం న విపాకోతిఆదీసు సోతాపత్తిమగ్గాదీనం అపచయగామితం సన్ధాయ అరియఫలానం నవిపాకభావం పటిజానాతి, దానఫలాదీనం పటిక్ఖిపతి. సో హి ఆచయగామిత్తికస్స ఏవం అత్థం ధారేతి – విపాకసఙ్ఖాతం ఆచయం గచ్ఛన్తి, తం వా ఆచినన్తా గచ్ఛన్తీతి ఆచయగామినో, విపాకం అపచినన్తా గచ్ఛన్తీతి అపచయగామినోతి. తస్మా ఏవం పటిజానాతి చ పటిక్ఖిపతి చ.

౫౦౦. కామావచరం కుసలం సవిపాకం ఆచయగామీతిఆదికా పుచ్ఛా పరవాదిస్స, పటిఞ్ఞా చ పటిక్ఖేపో చ సకవాదిస్స. లోకియఞ్హి కుసలం విపాకచుతిపటిసన్ధియో చేవ వట్టఞ్చ ఆచినన్తం గచ్ఛతీతి ఆచయగామి. లోకుత్తరకుసలం చుతిపటిసన్ధియో చేవ వట్టఞ్చ అపచినన్తం గచ్ఛతీతి అపచయగామి. ఏవమేతం సవిపాకమేవ హోతి, న అపచయగామివచనమత్తేన అవిపాకం. ఇమమత్థం సన్ధాయేత్థ సకవాదినో పటిఞ్ఞా చ పటిక్ఖేపో చ వేదితబ్బాతి.

అరియధమ్మవిపాకకథావణ్ణనా.

౧౦. విపాకో విపాకధమ్మధమ్మోతికథావణ్ణనా

౫౦౧. ఇదాని విపాకో విపాకధమ్మధమ్మోతికథా నామ హోతి. తత్థ యస్మా విపాకో విపాకస్స అఞ్ఞమఞ్ఞాదిపచ్చయవసేన పచ్చయో హోతి, తస్మా విపాకోపి విపాకధమ్మధమ్మోతి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి అన్ధకానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. తస్స విపాకోతి తస్స విపాకధమ్మధమ్మస్స విపాకస్స యో విపాకో, సోపి తే విపాకధమ్మధమ్మో హోతీతి పుచ్ఛతి. ఇతరో ఆయతిం విపాకదానాభావం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి. దుతియం పుట్ఠో తప్పచ్చయాపి అఞ్ఞస్స విపాకస్స ఉప్పత్తిం సన్ధాయ పటిజానాతి. ఏవం సన్తే పనస్స కుసలాకుసలస్స వియ తస్సాపి విపాకస్స విపాకో, తస్సాపి విపాకోతి వట్టానుపచ్ఛేదో ఆపజ్జతీతి పుట్ఠో సమయవిరోధభయేన పటిక్ఖిపతి.

విపాకోతి వాతిఆదిమ్హి వచనసాధనే పన యది విపాకస్స విపాకధమ్మధమ్మేన ఏకత్థతా భవేయ్య, కుసలాకుసలబ్యాకతానం ఏకత్థతం ఆపజ్జేయ్యాతి పటిక్ఖిపతి. విపాకో చ విపాకధమ్మధమ్మో చాతి ఏత్థ అయం అధిప్పాయో – సో హి చతూసు విపాకక్ఖన్ధేసు ఏకేకం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయాదీసు పచ్చయట్ఠేన విపాకధమ్మధమ్మతం పచ్చయుప్పన్నట్ఠేన చ విపాకం మఞ్ఞమానో ‘‘విపాకో విపాకధమ్మధమ్మో’’తి పుట్ఠో ఆమన్తాతి పటిజానాతి. అథ నం సకవాదీ ‘‘యస్మా తయా ఏకక్ఖణే చతూసు ఖన్ధేసు విపాకో విపాకధమ్మధమ్మోపి అనుఞ్ఞాతో, తస్మా తేసం సహగతాదిభావో ఆపజ్జతీ’’తి చోదేతుం ఏవమాహ. ఇతరో కుసలాకుసలసఙ్ఖాతం విపాకధమ్మధమ్మం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి. తఞ్ఞేవ అకుసలన్తి యది తే విపాకో విపాకధమ్మధమ్మో, యో అకుసలవిపాకో, సో అకుసలం ఆపజ్జతి. కస్మా? విపాకధమ్మధమ్మేన ఏకత్తా. తఞ్ఞేవ కుసలన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.

౫౦౨. అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయాతి ఇదం సహజాతానం పచ్చయమత్తవసేన వుత్తం, తస్మా అసాధకం. మహాభూతానమ్పి చ అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయతా వుత్తా, న చ తాని విపాకాని, న చ విపాకధమ్మధమ్మానీతి.

విపాకో విపాకధమ్మధమ్మోతికథావణ్ణనా.

సత్తమో వగ్గో.