౬. ఛట్ఠవగ్గో

౧. నియామకథావణ్ణనా

౪౪౫-౪౪౭. ఇదాని నియామకథా నామ హోతి. తత్థ నియామోతి ‘‘భబ్బో నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్త’’న్తి (పు. ప. ౧౩) వచనతో అరియమగ్గో వుచ్చతి. యస్మా పన తస్మిం ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధేపి పుగ్గలో అనియతో నామ న హోతి, తస్మా ‘‘సో నియామో నిచ్చట్ఠేన అసఙ్ఖతో’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి అన్ధకానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. తతో ‘‘యది సో అసఙ్ఖతో, ఏవరూపేన తేన భవితబ్బ’’న్తి దీపేన్తో నిబ్బానన్తిఆదిమాహ. సంసన్దనపుచ్ఛా ఉత్తానత్థాయేవ.

అత్థి కేచీతిఆది నియామస్స సఙ్ఖతభావదీపనత్థం వుత్తం. మగ్గో అసఙ్ఖతోతిపఞ్హే తస్స ఉప్పాదనిరోధభావతో పటిక్ఖిపతీతి. నియామో సఙ్ఖతోతిపఞ్హే నిరుద్ధేపి మగ్గే నియామస్స అత్థితం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి. సోతాపత్తినియామోతిఆదిపఞ్హేసుపి అనులోమతో చ పటిలోమతో చ ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. పఞ్చ అసఙ్ఖతానీతి పుట్ఠో పఞ్చన్నం అసఙ్ఖతానం ఆగతట్ఠానం అపస్సన్తో పటిక్ఖిపతి. దుతియం పుట్ఠో చతున్నం సమ్మత్తనియామానం నియామవచనతో నిబ్బానస్స చ అసఙ్ఖతభావతో పటిజానాతి. మిచ్ఛత్తనియామపఞ్హో నియామవచనమత్తేన అసఙ్ఖతతాయ అయుత్తభావదీపనత్థం వుత్తోతి.

నియామకథావణ్ణనా.

౨. పటిచ్చసముప్పాదకథావణ్ణనా

౪౪౮. ఇదాని పటిచ్చసముప్పాదకథా నామ హోతి. తత్థ యేసం నిదానవగ్గే ‘‘ఉప్పాదా వా తథాగతానం అనుప్పాదా వా తథాగతానం ఠితావ సా ధాతు ధమ్మట్ఠితతా’’తిఆదివచనతో (సం. ని. ౨.౨౦) ‘‘పటిచ్చసముప్పాదో అసఙ్ఖతో’’తి లద్ధి, సేయ్యథాపి పుబ్బసేలియానఞ్చ మహిసాసకానఞ్చ; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స.

౪౪౯. అవిజ్జా అసఙ్ఖతాతి ఆదయో పఞ్హా అవిజ్జాదీనంయేవ పటిచ్చసముప్పాదభావదస్సనత్థం వుత్తా. యేన పనత్థేన తత్థ ఏకేకం అఙ్గం ‘‘పటిచ్చసముప్పాదో’’తి వుచ్చతి, సో పటిచ్చసముప్పాదవిభఙ్గే వుత్తోయేవ.

౪౫౧. అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతి యా తత్థ ధమ్మట్ఠితతాతిఆది యేన సుత్తేన లద్ధి పతిట్ఠాపితా, తస్సేవ అత్థదస్సనేన లద్ధిభిన్దనత్థం వుత్తం. అయఞ్హేత్థ అత్థో – యా అయం హేట్ఠా ‘‘ఠితావ సా ధాతు ధమ్మట్ఠితతా ధమ్మనియామతా’’తి వుత్తా న సా అఞ్ఞత్ర అవిజ్జాదీహి విసుం ఏకా అత్థి. అవిజ్జాదీనం పన పచ్చయానంయేవేతం నామం. ఉప్పన్నేపి హి తథాగతే అనుప్పన్నేపి అవిజ్జాతో సఙ్ఖారా సమ్భవన్తి, సఙ్ఖారాదీహి చ విఞ్ఞాణాదీని, తస్మా ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తి యా ఏతస్మిం పదే సఙ్ఖారధమ్మానం కారణట్ఠేన ఠితతాతి ధమ్మట్ఠితతా. తేసంయేవ చ ధమ్మానం కారణట్ఠేనేవ నియామతాతి ధమ్మనియామతాతి అవిజ్జా వుచ్చతి. సా చ అసఙ్ఖతా, నిబ్బానఞ్చ అసఙ్ఖతన్తి పుచ్ఛతి. పరవాదీ లద్ధివసేన పటిజానిత్వా పున ద్వే అసఙ్ఖతానీతి పుట్ఠో సుత్తాభావేన పటిక్ఖిపిత్వా లద్ధివసేనేవ పటిజానాతి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. హేట్ఠా వుత్తసదిసం పన తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి.

పటిచ్చసముప్పాదకథావణ్ణనా.

౩. సచ్చకథావణ్ణనా

౪౫౨-౪౫౪. ఇదాని సచ్చకథా నామ హోతి. తత్థ యేసం ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, తథాని అవితథానీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౯౦) సుత్తం నిస్సాయ ‘‘చత్తారి సచ్చాని నిచ్చాని అసఙ్ఖతానీ’’తి లద్ధి, సేయ్యథాపి పుబ్బసేలియానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అయఞ్హిస్స అధిప్పాయో – దుక్ఖసముదయమగ్గేసు వత్థుసచ్చం సఙ్ఖతం, లక్ఖణసచ్చం అసఙ్ఖతం. నిరోధే వత్థుసచ్చం నామ నత్థి అసఙ్ఖతమేవ తన్తి. తస్మా ఆమన్తాతి ఆహ. తం పనస్స లద్ధిమత్తమేవ. సో హి దుక్ఖం వత్థుసచ్చం ఇచ్ఛతి, తథా సముదయం మగ్గఞ్చ. యాని పన నేసం బాధనపభవనియ్యానికలక్ఖణాని, తాని లక్ఖణసచ్చం నామాతి, న చ బాధనలక్ఖణాదీహి అఞ్ఞాని దుక్ఖాదీని నామ అత్థీతి. తాణానీతిఆదీసు అధిప్పాయో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

దుక్ఖసచ్చన్తి పఞ్హే లద్ధివసేన లక్ఖణం సన్ధాయ పటిజానాతి. దుక్ఖన్తి పఞ్హే వత్థుం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి. ఇతో పరం సుద్ధికపఞ్హా చ సంసన్దనపఞ్హా చ సబ్బే పాళిఅనుసారేనేవ వేదితబ్బా. అవసానే లద్ధిపతిట్ఠాపనత్థం ఆహటసుత్తం అత్థస్స మిచ్ఛా గహితత్తా అనాహటసదిసమేవాతి.

సచ్చకథావణ్ణనా.

౪. ఆరుప్పకథావణ్ణనా

౪౫౫-౪౫౬. ఇదాని ఆరుప్పకథా నామ హోతి. తత్థ యేసం ‘‘చత్తారో ఆరుప్పా ఆనేఞ్జా’’తి వచనం నిస్సాయ ‘‘సబ్బేపి తే ధమ్మా అసఙ్ఖతా’’తి లద్ధి, తే సన్ధాయ ఆకాసానఞ్చాయతనన్తి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి. సాధకసుత్తమ్పి అత్థం అజానిత్వా ఆహటత్తా అనాహటసదిసమేవాతి.

ఆరుప్పకథావణ్ణనా.

౫. నిరోధసమాపత్తికథావణ్ణనా

౪౫౭-౪౫౯. ఇదాని నిరోధసమాపత్తికథా నామ హోతి. తత్థ నిరోధసమాపత్తీతి చతున్నం ఖన్ధానం అప్పవత్తి. యస్మా పన సా కరియమానా కరియతి, సమాపజ్జియమానా సమాపజ్జియతి, తస్మా నిప్ఫన్నాతి వుచ్చతి. సఙ్ఖతాసఙ్ఖతలక్ఖణానం పన అభావేన న వత్తబ్బా ‘‘సఙ్ఖతాతి వా అసఙ్ఖతా’’తి వా. తత్థ యేసం ‘‘యస్మా సఙ్ఖతా న హోతి, తస్మా అసఙ్ఖతా’’తి లద్ధి, సేయ్యథాపి అన్ధకానఞ్చేవ ఉత్తరాపథకానఞ్చ; తే సన్ధాయ నిరోధసమాపత్తీతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. ఉప్పాదేన్తీతిఆది సమాపజ్జనపటిలాభవసేనేవ వుత్తం. యథా పన రూపాదయో అసఙ్ఖతధమ్మే ఉప్పాదేన్తి; న తథా తం కేచి ఉప్పాదేన్తి నామ. నిరోధా వోదానం వుట్ఠానన్తి ఫలసమాపత్తి వేదితబ్బా. అసఙ్ఖతా పన తం నత్థియేవ, తస్మా పటిక్ఖిపతి. తేన హీతి యస్మా సఙ్ఖతా న హోతి, తస్మా అసఙ్ఖతాతి లద్ధి. ఇదం పన అసఙ్ఖతభావే కారణం న హోతీతి వుత్తమ్పి అవుత్తసదిసమేవాతి.

నిరోధసమాపత్తికథావణ్ణనా.

౬. ఆకాసకథావణ్ణనా

౪౬౦-౪౬౨. ఇదాని ఆకాసకథా నామ హోతి. తత్థ తివిధో ఆకాసో – పరిచ్ఛేదాకాసో, కసిణుగ్ఘాటిమాకాసో, అజటాకాసో. ‘‘తుచ్ఛాకాసో’’తిపి తస్సేవ నామం. తేసు పరిచ్ఛేదాకాసో సఙ్ఖతో, ఇతరే ద్వే పఞ్ఞత్తిమత్తా. యేసం పన ‘‘దువిధోపి యస్మా సఙ్ఖతో న హోతి, తస్మా అసఙ్ఖతో’’తి లద్ధి, సేయ్యథాపి ఉత్తరాపథకానం మహిసాసకానఞ్చ; తే సన్ధాయ ఆకాసోతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

ఆకాసకథావణ్ణనా.

౭. ఆకాసో సనిదస్సనోతికథావణ్ణనా

౪౬౩-౪౬౪. ఇదాని ఆకాసో సనిదస్సనోతికథా నామ హోతి. తత్థ యేసం తాళచ్ఛిద్దాదీసు ఞాణప్పవత్తిం నిస్సాయ ‘‘సబ్బోపి అజటాకాసో సనిదస్సనో’’తి లద్ధి, సేయ్యథాపి అన్ధకానం; తే సన్ధాయ ఆకాసో సనిదస్సనోతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం ‘‘యది సనిదస్సనో, ఏవంవిధో భవేయ్యా’’తి చోదనత్థం రూపన్తిఆది వుత్తం. చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చాతిపఞ్హేసు ఏవరూపస్స సుత్తస్స అభావేన పటిక్ఖిపిత్వా తులన్తరికాదీనం ఉపలద్ధిం నిస్సాయ పటిజానాతి. ద్విన్నం రుక్ఖానం అన్తరన్తి ఏత్థ రుక్ఖరూపం చక్ఖునా దిస్వా అన్తరే రూపాభావతో ఆకాసన్తి మనోద్వారవిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి, న చక్ఖువిఞ్ఞాణం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. తస్మా అసాధకమేతన్తి.

ఆకాసో సనిదస్సనోతికథావణ్ణనా.

౧౦. పథవీధాతుసనిదస్సనాతిఆదికథావణ్ణనా

౪౬౫-౪౭౦. ఇదాని పథవీధాతు సనిదస్సనాతిఆదికథా నామ హోతి. తత్థ యేసం పాసాణఉదకజాలరుక్ఖచలనానఞ్చేవ పఞ్చిన్ద్రియపతిట్ఠోకాసానఞ్చ వణ్ణాయతనం కాయవిఞ్ఞత్తికాలే హత్థపాదాదిరూపఞ్చ దిస్వా ‘‘పథవీధాతుఆదయో సనిదస్సనా’’తి లద్ధి, సేయ్యథాపి అన్ధకానం; తే సన్ధాయ సబ్బకథాసు ఆదిపుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. సేసం సబ్బత్థ పాళిఅనుసారేన చేవ హేట్ఠా వుత్తనయేన చ వేదితబ్బన్తి. పథవీధాతు సనిదస్సనాతి ఆదిం కత్వా కాయకమ్మం సనిదస్సనన్తి పరియోసానకథా నిట్ఠితా.

ఛట్ఠో వగ్గో.