౫. పఞ్చమవగ్గో

౧. విముత్తికథావణ్ణనా

౪౧౮. ఇదాని విముత్తికథా నామ హోతి. తత్థ విపస్సనా, మగ్గో, ఫలం, పచ్చవేక్ఖణన్తి చతున్నం ఞాణానం విముత్తిఞాణన్తి నామం. తేసు విపస్సనాఞాణం నిచ్చనిమిత్తాదీహి విముత్తత్తా, తదఙ్గవిముత్తిభావేన వా విముత్తత్తా విముత్తిఞాణం. మగ్గో సముచ్ఛేదవిముత్తి, ఫలం పటిప్పస్సద్ధివిముత్తి, పచ్చవేక్ఖణఞాణం పన విముత్తిం జానాతీతి విముత్తిఞాణం. ఏవం చతుబ్బిధే విముత్తిఞాణే నిప్పరియాయేన ఫలఞాణమేవ విముత్తి. సేసాని ‘‘విముత్తానీ’’తి వా ‘‘అవిముత్తానీ’’తి వా న వత్తబ్బాని. తస్మా ‘‘ఇదం నామ విముత్తిఞాణం విముత్త’’న్తి అవత్వా అవిసేసేనేవ ‘‘విముత్తిఞాణం విముత్త’’న్తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి అన్ధకానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా పరవాదిస్స. పున యంకిఞ్చీతి పుట్ఠో పచ్చవేక్ఖణాదీని సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి. పటిపన్నస్సాతి పుట్ఠో మగ్గఞాణస్స అనాసవతం సన్ధాయ పటిజానాతి. యస్మా పన తం సోతాపన్నస్స ఫలే ఠితస్స ఞాణం న హోతి, తస్మా విముత్తం నామ న హోతీతి చోదనత్థం పున సకవాదీ సోతాపన్నస్సాతిఆదిమాహ. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

విముత్తికథావణ్ణనా.

౨. అసేఖఞాణకథావణ్ణనా

౪౨౧. ఇదాని అసేఖకథా నామ హోతి. తత్థ యస్మా ఆనన్దత్థేరాదయో సేఖా ‘‘ఉళారో భగవా’’తిఆదినా నయేన అసేఖే జానన్తి, తస్మా ‘‘సేఖస్స అసేఖఞాణం అత్థీ’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి ఉత్తరాపథకానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. జానాతి పస్సతీతి ఇదం అత్తనా అధిగతస్స జాననవసేన వుత్తం. గోత్రభునోతిఆది హేట్ఠిమాయ భూమియం ఠితస్స ఉపరూపరిఞాణస్స అభావదస్సనత్థం వుత్తం. నను ఆయస్మా ఆనన్దో సేఖో ‘‘ఉళారో భగవా’’తి జానాతీతి పరవాదీ అసేఖే భగవతి పవత్తత్తా తం అసేఖఞాణన్తి ఇచ్ఛతి, న పనేతం అసేఖం. తస్మా ఏవం పతిట్ఠాపితాపి లద్ధి అప్పతిట్ఠాపితావ హోతీతి.

అసేఖఞాణకథావణ్ణనా.

౩. విపరీతకథావణ్ణనా

౪౨౪. ఇదాని విపరీతకథా నామ హోతి. తత్థ ‘‘య్వాయం పథవీకసిణే పథవీసఞ్ఞీ సమాపజ్జతి, తస్స తం ఞాణం విపరీతఞాణ’’న్తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి అన్ధకానం, తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. పథవిం నిస్సాయ ఉప్పన్ననిమిత్తఞ్హి న పథవీయేవ, తత్ర చాయం పథవీసఞ్ఞీ. తస్మా విపరీతఞాణన్తి అయమేతస్స అధిప్పాయో. తతో సకవాదీ ‘‘లక్ఖణపథవీపి ససమ్భారపథవీపి నిమిత్తపథవీపి పథవీదేవతాపి సబ్బా పథవీయేవ, తాసు పథవీతి ఞాణం విపరీతం న హోతి. అనిచ్చే నిచ్చన్తిఆదివిపరియేసో పన విపరీతఞాణం నామ. కిం తే ఇదం ఏతేసు అఞ్ఞతర’’న్తి చోదేతుం అనిచ్చే నిచ్చన్తిఆదిమాహ. ఇతరో విపల్లాసలక్ఖణాభావం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి, పథవీనిమిత్తం సన్ధాయ పటిజానాతి.

కుసలన్తి సేక్ఖపుథుజ్జనానం ఞాణం సన్ధాయ వుత్తం. అత్థి అరహతోతి పఞ్హేసుపి విపల్లాసలక్ఖణాభావేన పటిక్ఖిపతి. పథవీనిమిత్తం సన్ధాయ పటిజానాతి. సబ్బేవ పథవీతి సబ్బం తం పథవీకసిణం లక్ఖణపథవీయేవ హోతీతి పుచ్ఛతి. సకవాదీ తథా అభావతో పటిక్ఖిపతి. నను పథవీ అత్థి, అత్థి చ కోచి పథవిం పథవితో సమాపజ్జతీతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స. తస్సత్థో – నను నిమిత్తపథవీ అత్థి, అత్థి చ కోచి తం పథవిం పథవితోయేవ సమాపజ్జతి, న ఆపతో వా తేజతో వాతి. పథవీ అత్థీతిఆది ‘‘యది యం యథా అత్థి, తం తథా సమాపజ్జన్తస్స ఞాణం విపరీతం హోతి, నిబ్బానం అత్థి, తమ్పి సమాపజ్జన్తస్స సబ్బవిపరియేససముగ్ఘాతనం మగ్గఞాణమ్పి తే విపరీతం హోతూ’’తి దస్సనత్థం వుత్తన్తి.

విపరీతకథావణ్ణనా.

౪. నియామకథావణ్ణనా

౪౨౮-౪౩౧. ఇదాని నియామకథా నామ హోతి. తత్థ యో పుగ్గలో సమ్మత్తనియామం ఓక్కమిస్సతి, తం ‘‘భబ్బో ఏస ధమ్మం అభిసమేతు’’న్తి యస్మా భగవా జానాతి, తస్మా ‘‘అనియతస్స పుథుజ్జనస్సేవ సతో పుగ్గలస్స నియామగమనాయ ఞాణం అత్థీ’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి ఏతరహి ఉత్తరాపథకానం; తే సన్ధాయ అనియతస్సాతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స. తత్థ నియామగమనాయాతి నియామో వుచ్చతి మగ్గో, మగ్గగమనాయ మగ్గోక్కమనాయాతి అత్థో. యం పనస్స ఞాణం దిస్వా భగవా ‘‘భబ్బో అయ’’న్తి జానాతి, తం సన్ధాయ పటిఞ్ఞా పరవాదిస్స.

అథస్స సకవాదీ అయుత్తవాదితం దీపేతుం నియతస్సాతి విపరీతానుయోగమాహ. తత్థ పఠమపఞ్హే మగ్గేన నియతస్స అనియామగమనాయ ఞాణం నామ నత్థీతి పటిక్ఖిపతి. దుతియే నత్థిభావేన పటిజానాతి. తతియే అనియతస్స నత్థీతి పుట్ఠత్తా లద్ధివిరోధేన పటిక్ఖిపతి. పున పఠమపఞ్హమేవ చతుత్థం కత్వా నియతస్స నియామగమనాదివసేన తయో పఞ్హా కతా. తేసు పఠమే యస్మా ఆదిమగ్గేన నియతస్స పున తదత్థాయ ఞాణం నత్థి, తస్మా పటిక్ఖిపతి. దుతియే నత్థిభావేనేవ పటిజానాతి. తతియే లద్ధివిరోధేనేవ పటిక్ఖిపతి. పున పఠమపఞ్హం అట్ఠమం కత్వా అనియతస్స అనియామగమనాదివసేన తయో పఞ్హా కతా. తేసం అత్థో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. పున పఠమపఞ్హమేవ ద్వాదసమం కత్వా తంమూలకా అత్థి నియామోతిఆదయో పఞ్హా కతా. తత్థ యస్మా నియామగమనాయ ఞాణం నామ మగ్గఞాణమేవ హోతి, తస్మా తం సన్ధాయ అత్థి నియామోతి వుత్తం. ఇతరో పన నియామోతి వుత్తే పటిక్ఖిపతి, ఞాణన్తి వుత్తే పటిజానాతి. సతిపట్ఠానాదీసుపి ఏసేవ నయో. పచ్చనీకం ఉత్తానత్థమేవ. గోత్రభునోతిఆది యేన యం అప్పత్తం, తస్స తం నత్థీతి దస్సనత్థం వుత్తం. భగవా జానాతీతి అత్తనో ఞాణబలేన జానాతి, న తస్స నియామగమనఞాణసబ్భావతో. తస్మా ఇమినా కారణేన పతిట్ఠితాపిస్స లద్ధి అప్పతిట్ఠితాయేవాతి.

నియామకథావణ్ణనా.

౫. పటిసమ్భిదాకథావణ్ణనా

౪౩౨-౪౩౩. ఇదాని పటిసమ్భిదాకథా నామ హోతి. తత్థ యేసం ‘‘యంకిఞ్చి అరియానం ఞాణం, సబ్బం లోకుత్తరమేవా’’తి గహేత్వా ‘‘సబ్బం ఞాణం పటిసమ్భిదా’’తి లద్ధి, సేయ్యథాపి అన్ధకానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. సమ్ముతిఞాణపఞ్హేసు పథవీకసిణసమ్ముతియం సమాపత్తిఞాణం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి, నిరుత్తిఞాణం సన్ధాయ పటిజానాతి. యే కేచి సమ్ముతిన్తి పఞ్హే పుథుజ్జనే సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి. చేతోపరియాయపఞ్హేసు పుథుజ్జనస్స ఞాణం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి, అరియస్స ఞాణం సన్ధాయ పటిజానాతి. సబ్బా పఞ్ఞాతిపఞ్హేసు కసిణసమాపత్తిపఞ్హం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి, లోకుత్తరం సన్ధాయ పటిజానాతి. పథవీకసిణసమాపత్తిన్తిఆది ‘‘యా ఏతేసు ఏత్తకేసు ఠానేసు పఞ్ఞా, కిం సబ్బా సా పటిసమ్భిదా’’తి పుచ్ఛనత్థం వుత్తం. తేన హి సబ్బం ఞాణన్తి యస్మా సబ్బా లోకుత్తరపఞ్ఞా పటిసమ్భిదా, తస్మా సబ్బన్తి వచనం సామఞ్ఞఫలేన సద్ధిం పతిట్ఠాపేతీతి.

పటిసమ్భిదాకథావణ్ణనా.

౬. సమ్ముతిఞాణకథావణ్ణనా

౪౩౪-౪౩౫. ఇదాని సమ్ముతిఞాణకథా నామ హోతి. తత్థ సమ్ముతిసచ్చం పరమత్థసచ్చన్తి ద్వే సచ్చాని. యే పన ఏవం విభాగం అకత్వా సచ్చన్తి వచనసామఞ్ఞేన సమ్ముతిఞాణమ్పి ‘‘సచ్చారమ్మణమేవా’’తి వదన్తి, సేయ్యథాపి అన్ధకా; తే అయుత్తవాదినోతి తేసం వాదవిసోధనత్థం అయం కథా ఆరద్ధా. తత్థ న వత్తబ్బన్తి పుచ్ఛా పరవాదిస్స, పరమత్థసచ్చం సన్ధాయ పటిఞ్ఞా సకవాదిస్స. సమ్ముతిసచ్చమ్హీతి సమ్ముతిం అనుపవిట్ఠే సచ్చమ్హి. పచ్చత్తే వా భుమ్మవచనం, సమ్ముతిసచ్చన్తి అత్థో. సమ్ముతిఞాణం సచ్చారమ్మణఞ్ఞేవాతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. తతో నం ‘‘యది తం అవిసేసేన సచ్చారమ్మణఞ్ఞేవ, తేన ఞాణేన దుక్ఖపరిఞ్ఞాదీని కరేయ్యా’’తి చోదేతుం తేన ఞాణేనాతిఆదిమాహ.

సమ్ముతిఞాణకథావణ్ణనా.

౭. చిత్తారమ్మణకథావణ్ణనా

౪౩౬-౪౩౮. ఇదాని చిత్తారమ్మణకథా నామ హోతి. తత్థ చేతోపరియాయే ఞాణన్తి వచనమత్తమేవ గహేత్వా ‘‘తం ఞాణం చిత్తారమ్మణమేవా’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి ఏతరహి అన్ధకానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథస్స ‘‘యో సరాగాదివసేన చిత్తం జానాతి, తస్స రాగాదయోపి ఆరమ్మణా హోన్తి, తస్మా న వత్తబ్బం తం చిత్తారమ్మణఞ్ఞేవా’’తి చోదనత్థం నను అత్థి కోచీతిఆది ఆరద్ధం. ఫస్సారమ్మణేతి ఫస్ససఙ్ఖాతే ఆరమ్మణే. వేదనారమ్మణేతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. పున ఫస్సారమ్మణే ఞాణం న వత్తబ్బన్తి పుట్ఠో ఫస్సస్స ఫుసనలక్ఖణం మనసికరోతో ఫస్సోవారమ్మణం హోతీతి పటిజానాతి. కిం పనేతం ఫస్సపరియాయే ఞాణన్తి పుట్ఠో పన తాదిసస్స సుత్తపదస్స అభావా పటిక్ఖిపతి. వేదనాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇదాని యం నిస్సాయ లద్ధి, తదేవ దస్సేత్వా లద్ధిం పతిట్ఠాపేతుం నను చేతోపరియాయే ఞాణన్తిఆదిమాహ. సా పనేసా వచనమత్తాభినివేసేన పతిట్ఠాపితాపి అప్పతిట్ఠాపితావ హోతీతి.

చిత్తారమ్మణకథావణ్ణనా.

౮. అనాగతఞాణకథావణ్ణనా

౪౩౯-౪౪౦. ఇదాని అనాగతఞాణకథా నామ హోతి. తత్థ అనాగతం నామ అన్తరమ్పి అత్థి, అనన్తరమ్పి. తేసు అనన్తరే ఏకన్తేనేవ ఞాణం నత్థి. యథా చ అనన్తరే, తథా ఏకవీథిఏకజవనపరియాపన్నేపి. తత్థ యే సబ్బస్మిమ్పి అనాగతే ఞాణం ఇచ్ఛన్తి, సేయ్యథాపి అన్ధకా; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం ‘‘యం తే అనాగతే ఞాణం, కిం తేన అనన్తరం అనాగతం మూలాదివసేన జానాతీ’’తి చోదేతుం అనాగతం మూలతోతిఆదిమాహ. తత్థ మూలతోతిఆదీని సబ్బాని కారణవేవచనానేవ. కారణఞ్హి యం అత్తనో ఫలం కరోతి, తం తత్థ మూలయతి పతిట్ఠాతీతి మూలం. తతో చ తం హినోతి పవత్తయతీతి హేతు. తదేవ తం నిదేతి ‘‘హన్ద నం గణ్హథా’’తి. నియ్యాతేతి వియాతి నిదానం. తతో తం సమ్భవతీతి సమ్భవో. పభవతీతి పభవో. తత్థ చ తం సముట్ఠాతి, తం వా నం సముట్ఠాపేతీతి సముట్ఠానం. తదేవ నం ఆహరతీతి ఆహారో. తఞ్చస్స అపరిచ్చజితబ్బట్ఠేన ఆరమ్మణం. తదేవ చేతం పటిచ్చ ఏతీతి పచ్చయో. తతో నం సముదేతీతి సముదయోతి వుచ్చతి. యస్మా పన అనన్తరం చిత్తం ఏతేహాకారేహి న సక్కా జానితుం, తస్మా న హేవన్తి పటిక్ఖిపతి. అనాగతం హేతుపచ్చయతన్తి యా అనన్తరానాగతే చిత్తే హేతుపచ్చయతా, తం జానాతి. యే తత్థ ధమ్మా హేతుపచ్చయా హోన్తి, తే జానాతీతి అత్థో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. గోత్రభునోతిఆది యస్మిం అనాగతే ఞాణం న ఉప్పజ్జతి, తం సరూపతో దస్సేతుం వుత్తం. పాటలిపుత్తస్సాతి సుత్తం యస్మిం అనాగతే ఞాణం ఉప్పజ్జతి, తం దస్సేతుం ఆహటం. యస్మా పనేతం న సబ్బస్మిం అనాగతే ఞాణస్స సాధకం; తస్మా అనాహటమేవాతి.

అనాగతఞాణకథావణ్ణనా.

౯. పటుప్పన్నఞాణకథావణ్ణనా

౪౪౧-౪౪౨. ఇదాని పటుప్పన్నఞాణకథా నామ హోతి. తత్థ యేసం ‘‘సబ్బసఙ్ఖారేసు అనిచ్చతో దిట్ఠేసు తమ్పి ఞాణం అనిచ్చతో దిట్ఠం హోతీ’’తి వచనం నిస్సాయ ‘‘అవిసేసేన సబ్బస్మిం పచ్చుప్పన్నే ఞాణం అత్థీ’’తి లద్ధి, సేయ్యథాపి అన్ధకానం; తే సన్ధాయ పటుప్పన్నేతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం ‘‘యది అవిసేసేన పటుప్పన్నే ఞాణం అత్థి, ఖణపచ్చుప్పన్నేపి తేన భవితబ్బం. ఏవం సన్తే ద్విన్నం ఞాణానం ఏకతో అభావా తేనేవ ఞాణేన తం జానితబ్బం హోతీ’’తి చోదనత్థం తేనాతి అనుయోగో సకవాదిస్స. తత్థ పఠమపఞ్హే తేనేవ తం జానితుం న సక్కాతి పటిక్ఖేపో ఇతరస్స. దుతియపఞ్హే సన్తతిం సన్ధాయ పటిఞ్ఞా తస్సేవ. పటిపాటితో భఙ్గం పస్సన్తో భఙ్గానుపస్సనేనేవ భఙ్గానుపస్సనాఞాణం పస్సతీతి అధిప్పాయో. తేన ఞాణేన తం ఞాణం జానాతీతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. తేన ఫస్సేన తం ఫస్సన్తిఆదీనిస్స లేసోకాసనివారణత్థం వుత్తాని. యం పనేతేన లద్ధిపతిట్ఠాపనత్థం నను సబ్బసఙ్ఖారేతిఆది వుత్తం. తత్థ నయతో తం ఞాణం దిట్ఠం హోతి, న ఆరమ్మణతోతి అధిప్పాయేన పటిఞ్ఞా సకవాదిస్స. తస్మా ఏవం పతిట్ఠితాపిస్స లద్ధి అప్పతిట్ఠితావ హోతి.

పటుప్పన్నఞాణకథావణ్ణనా.

౧౦. ఫలఞాణకథావణ్ణనా

౪౪౩-౪౪౪. ఇదాని ఫలే ఞాణకథా నామ హోతి. తత్థ ‘‘బుద్ధాపి సత్తానం అరియఫలప్పత్తియా ధమ్మం దేసేన్తి సావకాపి, ఇతి ఇమినా సామఞ్ఞేన బుద్ధానం వియ సావకానమ్పి తేన తేన సత్తేన పత్తబ్బే ఫలే ఞాణం అత్థీ’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి అన్ధకానం; తే సన్ధాయ సావకస్సాతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం ‘‘యది సావకస్స ఫలే ఞాణం అత్థి, యథా బుద్ధా సమానేపి సోతాపత్తిఫలే అత్తనో ఞాణబలేన ‘అయం ఏకబీజీ, అయం కోలంకోలో, అయం సత్తక్ఖత్తుపరమో’తి ఫలస్సకతం పఞ్ఞపేన్తి, కిం తే ఏవం సావకోపీ’’తి చోదేతుం సావకో ఫలస్స కతం పఞ్ఞపేతీతి ఆహ. ఇతరో పటిక్ఖిపతి.

అత్థి సావకస్స ఫలపరోపరియత్తీతిఆది ఫలే ఞాణస్స అత్థితాయ పచ్చయపుచ్ఛనత్థం వుత్తం. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – బుద్ధానం ‘‘ఇదం ఫలం పరం, ఇదం ఓపర’’న్తి ఏవం ఫలానం ఉచ్చావచభావజాననసఙ్ఖాతా ఫలే పరోపరియత్తి నామ అత్థి. తథా ఇన్ద్రియపుగ్గలపరోపరియత్తియో, తాసం అత్థితాయ తస్స తస్స పుగ్గలస్స తేసం తేసం ఇన్ద్రియానం వసేన తం తం ఫలం జానన్తి, కిం తే సావకస్సాపి ఏతా పరోపరియత్తియో అత్థీతి.

అత్థి సావకస్స ఖన్ధపఞ్ఞత్తీతిఆదీనిపి ‘‘యది తే సావకస్స బుద్ధానం వియ ఫలే ఞాణం అత్థి, ఇమా హి పిస్స పఞ్ఞత్తీహి భవితబ్బం. కిమస్స తా అత్థి, సక్కోతి సో ఏతా పఞ్ఞత్తియో అత్తనో బలేన జానితుం వా పఞ్ఞపేతుం వా’’తి చోదనత్థం వుత్తాని. సావకో జినోతిఆది ‘‘యది సావకస్స బుద్ధానం వియ ఫలే ఞాణం అత్థి, ఏవం సన్తే స్వేవ జినో’’తి చోదనత్థం వుత్తం. సావకో అనుప్పన్నస్సాతి పఞ్హేపి అయమేవ నయో. అఞ్ఞాణీతి పఞ్హే అవిజ్జాసఙ్ఖాతస్స అఞ్ఞాణస్స విహతత్తా పటిక్ఖిత్తో, న పనస్స బుద్ధానం వియ ఫలే ఞాణం అత్థి. తస్మా అప్పతిట్ఠితోవ పరవాదీవాదోతి.

ఫలఞాణకథావణ్ణనా.

పఞ్చమో వగ్గో.

మహాపణ్ణాసకో సమత్తో.