౪. చతుత్థవగ్గో

౧. గిహిస్స అరహాతికథావణ్ణనా

౩౮౭. ఇదాని గిహిస్స అరహాతి కథా నామ హోతి. తత్థ యేసం యసకులపుత్తాదీనం గిహిబ్యఞ్జనే ఠితానం అరహత్తప్పత్తిం దిస్వా ‘‘గిహి అస్స అరహా’’తి లద్ధి, సేయ్యథాపి ఏతరహి ఉత్తరాపథకానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స. తత్థ గిహిస్సాతి యో గిహిసంయోజనసమ్పయుత్తతాయ గిహి, సో అరహం అస్సాతి అత్థో. పరవాదీ పన అధిప్పాయం అసల్లక్ఖేత్వా గిహిబ్యఞ్జనమత్తమేవ పస్సన్తో పటిజానాతి. ఇదానిస్స ‘‘గిహి నామ గిహిసంయోజనేన హోతి, న బ్యఞ్జనమత్తేన. యథాహ భగవా –

‘అలఙ్కతో చేపి సమం చరేయ్య,

సన్తో దన్తో నియతో బ్రహ్మచారీ;

సబ్బేసు భూతేసు నిధాయ దణ్డం,

సో బ్రాహ్మణో సో సమణో స భిక్ఖూ’’’తి. (ధ. ప. ౧౪౨);

ఇమం నయం దస్సేతుం అత్థి అరహతోతిఆది ఆరద్ధం. తం సబ్బం ఉత్తానత్థమేవాతి.

గిహిస్స అరహాతికథావణ్ణనా.

౨. ఉపపత్తికథావణ్ణనా

౩౮౮. ఇదాని ఉపపత్తికథా నామ హోతి. తత్థ యేసం ‘‘ఓపపాతికో హోతి తత్థపరినిబ్బాయీ’’తివచనాని (పు. ప. ౩౫-౪౦) అయోనిసో గహేత్వా సుద్ధావాసేసు ఉపపత్తియా అరహాతి లద్ధి, ‘‘యేసం వా ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ’’తి పదం పరివత్తిత్వా ‘‘ఉపపజ్జపరినిబ్బాయీ’’తి పరియాపుణన్తానం సహ ఉపపత్తియా అరహా హోతీతి లద్ధి, సేయ్యథాపి ఏతరహి ఉత్తరాపథకానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. తత్థ యస్మా ఉపపత్తిచిత్తం నామ లోకియం, తేన సోతాపన్నాదయోపి న హోన్తి, పగేవ అరహా. తస్మాస్స ఇమం నయం దస్సేతుం సహ ఉపపత్తియా సోతాపన్నోతిఆది ఆరద్ధం.

౩౮౯. సారిపుత్తోతిఆది ఇమేసు మహాథేరేసు కో ఏకోపి సహ ఉపపత్తియా అరహా నామాతి చోదనత్థం వుత్తం.

౩౯౦. ఉపపత్తేసియేనాతి పటిసన్ధిచిత్తేన. తఞ్హి ఉపపత్తిం ఏసతి గవేసతి, తస్మా ఉపపత్తేసియన్తి వుచ్చతి. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

ఉపపత్తికథావణ్ణనా.

౩. అనాసవకథావణ్ణనా

౩౯౧. ఇదాని అనాసవకథా నామ హోతి. తత్థ యే ధమ్మా అనాసవస్స అరహతో, సబ్బే తే అనాసవాతి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి ఏతరహి ఉత్తరాపథకానం; తే సన్ధాయ అరహతోతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం అనాసవా నామ మగ్గాదయో, కిం తస్స తేయేవ ఉప్పజ్జన్తీతి చోదనత్థం మగ్గో ఫలన్తిఆది ఆరద్ధం. చక్ఖు అనాసవన్తి పుట్ఠో తస్స సాసవత్తా పటిక్ఖిపతి. దుతియం పుట్ఠో అనాసవస్సేతన్తి పటిజానాతి.

౩౯౨. చీవరపఞ్హే ఏకోవ ధమ్మో అనాసవో సాసవో చ హోతీతి లక్ఖణవిరోధభయా పటిక్ఖిపతి. దుతియం పుట్ఠో అనాసవస్స హుత్వా సాసవస్స హోతీతి పటిజానాతి. తఞ్ఞేవ అనాసవన్తి పఞ్హాద్వయేపి ఏసేవ నయో. సకవాదీ పన తఞ్ఞేవాతి అనుఞ్ఞాతత్తా ‘‘మగ్గో అనాసవో హుత్వా’’తిఆదీహి చోదేతి. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బోతి.

అనాసవకథావణ్ణనా.

౪. సమన్నాగతకథావణ్ణనా

౩౯౩. ఇదాని సమన్నాగతకథా నామ హోతి. తత్థ ద్వే సమన్నాగమా పచ్చుప్పన్నక్ఖణే సమఙ్గీభావసమన్నాగమో చ రూపావచరాదీసు అఞ్ఞతరభూమిప్పత్తితో పటిలాభసమన్నాగమో చ. సో యావ అధిగతవిసేసా న పరిహాయతి, తావదేవ లబ్భతి. యేసం పన ఠపేత్వా ఇమే ద్వే సమన్నాగమే అఞ్ఞో ఉపపత్తిధమ్మవసేన ఏకో సమన్నాగమో నామ హోతీతి లద్ధి, సేయ్యథాపి ఏతరహి ఉత్తరాపథకానం, తేసం పత్తిధమ్మో నామ కోచి నత్థీతి అనుబోధనత్థం అరహా చతూహి ఫలేహి సమన్నాగతోతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పత్తిం సన్ధాయ పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథస్స ‘‘యది తే అరహా చతూహి ఖన్ధేహి వియ చతూహి ఫలేహి సమన్నాగతో, ఏవం సన్తే యే చతూసు ఫలేసు చత్తారో ఫస్సాదయో, తేహి తే అరహతో సమన్నాగతతా పాపుణాతీ’’తి చోదనత్థం అరహా చతూహి ఫస్సేహీతిఆది ఆరద్ధం. తం సబ్బం పరవాదినా ఏకక్ఖణే చతున్నం ఫస్సాదీనం అభావా పటిక్ఖిత్తం. అనాగామిపఞ్హాదీసుపి ఏసేవ నయో.

౩౯౫. సోతాపత్తిఫలం వీతివత్తోతి న పఠమజ్ఝానం వియ దుతియజ్ఝానలాభీ; పున అనుప్పత్తియా పన వీతివత్తోతి పుచ్ఛతి. సోతాపత్తిమగ్గన్తిఆది యం వీతివత్తో, తేనస్స పున అసమన్నాగమం దస్సేతుం ఆరద్ధం.

౩౯౬. తేహి చ అపరిహీనోతి పఞ్హే యస్మా యథా పచ్చనీకసముదాచారేన లోకియజ్ఝానధమ్మా పరిహాయన్తి, న ఏవం లోకుత్తరా. మగ్గేన హి యే కిలేసా పహీయన్తి, ఫలేన చ పటిప్పస్సమ్భన్తి, తే తథా పహీనావ తథా పటిప్పస్సద్ధాయేవ చ హోన్తి, తస్మా సకవాదినా ఆమన్తాతి పటిఞ్ఞాతం. స్వాయమత్థో పరతో ‘‘అరహతా చత్తారో మగ్గా పటిలద్ధా’’తిఆదీసు పకాసితోయేవ. సేసం ఉత్తానత్థమేవాతి.

సమన్నాగతకథావణ్ణనా.

౫. ఉపేక్ఖాసమన్నాగతకథావణ్ణనా

౩౯౭. అరహా ఛహి ఉపేక్ఖాహీతి కథాయపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. అరహా హి ఛసు ద్వారేసు ఉపేక్ఖానం ఉప్పత్తిభబ్బతాయ తాహి సమన్నాగతోతి వుచ్చతి, న ఏకక్ఖణే సబ్బాసం ఉప్పత్తిభావేనాతి.

ఉపేక్ఖాసమన్నాగతకథావణ్ణనా.

౬. బోధియాబుద్ధోతికథావణ్ణనా

౩౯౮. ఇదాని బోధియా బుద్ధోతికథా నామ హోతి. తత్థ బోధీతి చతుమగ్గఞాణస్సాపి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్సాపి అధివచనం. తస్మా యేసం యథా ఓదాతేన వణ్ణేన ఓదాతో, సామేన వణ్ణేన సామో, ఏవం బోధియా బుద్ధోతి లద్ధి, సేయ్యథాపి ఏతరహి ఉత్తరాపథకానంయేవ; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా చ అనుయోగో చ సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా చ పటిక్ఖేపో చ ఇతరస్స.

అతీతాయాతి పఞ్హే తస్మిం ఖణే అభావతో పటిక్ఖిపతి. దుతియం పుట్ఠో పటిలాభం సన్ధాయ పటిజానాతి. పున కిచ్చవసేన పుట్ఠో కిచ్చాభావతో పటిక్ఖిపతి. దుతియం పుట్ఠో యం తేన తాయ కరణీయం కతం, తత్థ సమ్మోహాభావం పటిజానాతి. లేసోకాసం పన అదత్వా దుక్ఖం పరిజానాతీతిఆదినా నయేన పుట్ఠో తస్స కిచ్చస్స అభావా పటిక్ఖిపతి.

అనాగతపఞ్హే తస్మిం ఖణే మగ్గఞాణస్స అభావా పటిక్ఖిపతి. దుతియం పుట్ఠో ‘‘అగమా రాజగహం బుద్ధో’’తి (సు. ని. ౪౧౦) అనాగతాయ బోధియా బుద్ధభావం మఞ్ఞమానో పటిజానాతి. బోధికరణీయం కరోతీతి పుట్ఠో తస్మిం ఖణే కిచ్చాభావేన పటిక్ఖిపతి. దుతియం పుట్ఠో యది న కరేయ్య, బుద్ధోతి న వుచ్చేయ్య. యస్మా అవస్సం కరిస్సతి, తస్మా కరోతియేవ నామాతి పటిజానాతి. పున లేసోకాసం అదత్వా పుట్ఠో పటిక్ఖిపతి. పచ్చుప్పన్నపఞ్హో సద్ధిం సంసన్దనాయ ఉత్తానత్థోవ.

౩౯౯. తిస్సో బోధియో ఏకతో కత్వా పుట్ఠో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం సన్ధాయ తీహిపి బుద్ధోతి వత్తబ్బభావతో పటిజానాతి. పున తీహితి పుట్ఠో సబ్బాసం ఏకక్ఖణే అభావా పటిక్ఖిపతి. దుతియం పుట్ఠో అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నస్స సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స వసేన పటిజానాతి. పున లేసోకాసం అదత్వా సతతం సమితన్తి పుట్ఠో పటిక్ఖిపతి.

న బత్తబ్బం బోధియాతి పుచ్ఛా పరవాదిస్స, బోధియా అభావక్ఖణే అబుద్ధభావాపత్తితో పటిఞ్ఞా సకవాదిస్స. నను బోధిపటిలాభాతి పఞ్హే పన యస్మిం సన్తానే బోధిసఙ్ఖాతం మగ్గఞాణం ఉప్పన్నం, తత్థ బుద్ధోతి సమ్ముతిసబ్భావతో పటిఞ్ఞా తస్సేవ. తస్స అధిప్పాయం అజానిత్వా హఞ్చీతి లద్ధిట్ఠపనా పరవాదిస్స. ఇదానిస్స అసల్లక్ఖణం పాకటం కాతుం బోధిపటిలాభా బుద్ధోతి బోధియా బుద్ధోతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స. తస్సత్థో – ‘‘కిం తే యస్మా బోధిపటిలాభా బుద్ధో, తస్మా బోధియా బుద్ధో’’తి. ఇతరో ‘‘బోధిపటిలాభో నామ బోధియా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధాయపి సన్తానే ఉప్పన్నభావోయేవ. బోధి నామ మగ్గక్ఖణే ఞాణ’’న్తి ఇమం విభాగం అసల్లక్ఖేన్తోవ పున పటిజానాతి. తతో సకవాదినా బోధిపటిలాభా బోధీతి పుట్ఠో వచనోకాసం అలభన్తో పటిక్ఖిపతీతి.

బోధియాబుద్ధోతికథావణ్ణనా.

ఇతి ఇమా తిస్సోపి కథా ఉత్తరాపథకానంయేవ.

౭. లక్ఖణకథావణ్ణనా

౪౦౦. ఇదాని లక్ఖణకథా నామ హోతి. తత్థ ‘‘యేహి సమన్నాగతస్స మహాపురిసస్స ద్వేవ గతియో భవన్తీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౫౮) ఇమం సుత్తం అయోనిసో గహేత్వా లక్ఖణసమన్నాగతో బోధిసత్తోవ హోతీతి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి ఏతరహి ఉత్తరాపథకానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స.

చక్కవత్తిసత్తోతి పఞ్హేసు యస్మా చక్కవత్తీ సత్తోపి చ బోధిసత్తోపి, తస్మా అబోధిసత్తం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి. బోధిసత్తం సన్ధాయ పటిజానాతి.

౪౦౨. ద్వత్తింసిమానీతిసుత్తం బోధిసత్తమేవ సన్ధాయ వుత్తం. సో హి పచ్ఛిమే భవే బుద్ధో హోతి, ఇతరేసు చక్కవత్తీ, తస్మా ఆభతమ్పి అనాభతసదిసమేవాతి.

లక్ఖణకథావణ్ణనా.

౮. నియామోక్కన్తికథావణ్ణనా

౪౦౩. ఇదాని నియామోక్కన్తికథా నామ హోతి. తత్థ యేసం ఘటికారసుత్తే జోతిపాలస్స పబ్బజ్జం సన్ధాయ ‘‘బోధిసత్తో కస్సపభగవతో పావచనే ఓక్కన్తనియామో చరితబ్రహ్మచరియో’’తి లద్ధి, సేయ్యథాపి ఏతరహి అన్ధకానం; తే సన్ధాయ బోధిసత్తోతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, లద్ధియం ఠత్వా పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. తతో యస్మా నియామోతి వా బ్రహ్మచరియన్తి వా అరియమగ్గస్స నామం, బోధిసత్తానఞ్చ ఠపేత్వా పారమీపూరణం అఞ్ఞా నియామోక్కన్తి నామ నత్థి. యది భవేయ్య, బోధిసత్తో సోతాపన్నో సావకో భవేయ్య. న చేతమేవం. కేవలఞ్హి నం బుద్ధా అత్తనో ఞాణబలే ఠత్వా – ‘‘అయం బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి బ్యాకరోన్తి, తస్మా పున బోధిసత్తోతి అనుయోగో సకవాదిస్స. పచ్ఛిమభవం సన్ధాయ పటిక్ఖేపో ఇతరస్స. దుతియపఞ్హే జోతిపాలకాలం సన్ధాయ పటిఞ్ఞా తస్సేవ. సావకో హుత్వాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. అనుస్సవియోతి అనుస్సవేన పటివిద్ధధమ్మో. పచ్ఛిమభవం సన్ధాయ పటిక్ఖిపిత్వా జోతిపాలకాలే అనుస్సవం సన్ధాయ పటిజానాతి.

౪౦౪. అఞ్ఞం సత్థారన్తిఆళారఞ్చ రామపుత్తఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం. ఆయస్మా ఆనన్దోతిఆది ‘‘ఓక్కన్తనియామావ సావకా హోన్తి, న ఇతరే ఓక్కన్తనియామా ఏవరూపా హోన్తీ’’తి దస్సేతుం వుత్తం.

సావకో జాతిం వీతివత్తోతి యాయ జాతియా సావకో, తం వీతివత్తో అఞ్ఞస్మిం భవే అసావకో హోతీతి పుచ్ఛతి. ఇతరో సోతాపన్నాదీనం సోతాపన్నాదిసావకభావతో పటిక్ఖిపతి. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

నియామోక్కన్తికథావణ్ణనా.

౯. అపరాపి సమన్నాగతకథావణ్ణనా

౪౦౬. ఇదాని అపరాపి సమన్నాగతకథా నామ హోతి. తత్థ యేసం ‘‘చతుత్థమగ్గట్ఠో పుగ్గలో పత్తిధమ్మవసేన తీహి ఫలేహి సమన్నాగతో’’తి లద్ధి, సేయ్యథాపి ఏతరహి అన్ధకానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. సేసమేత్థ హేట్ఠా చతూహి ఫలేహి సమన్నాగతకథాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి.

అపరాపి సమన్నాగతకథావణ్ణనా.

౧౦. సబ్బసంయోజనప్పహానకథావణ్ణనా

౪౧౩. ఇదాని సంయోజనప్పహానకథా నామ హోతి. తత్థ యేసం ‘‘నిప్పరియాయేనేవ సబ్బసంయోజనప్పహానం అరహత్త’’న్తి లద్ధి, సేయ్యథాపి ఏతరహి అన్ధకానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. పున సబ్బే సంయోజనాతి పుట్ఠో హేట్ఠా వుత్తమగ్గత్తయేన పహీనే సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి. దుతియం పుట్ఠో తేన మగ్గేన అప్పహీనస్స అభావా పటిజానాతి. సక్కాయదిట్ఠిఆదీసుపి పఠమమగ్గేన పహీనభావం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి, చతుత్థమగ్గేన అనవసేసప్పహానం సన్ధాయ పటిజానాతి. ఏసేవ నయో సబ్బత్థాతి.

సబ్బసంయోజనప్పహానకథావణ్ణనా.

చతుత్థో వగ్గో.