౩. తతియవగ్గో
౧. బలకథావణ్ణనా
౩౫౪. ఇదాని బలకథా నామ హోతి. తత్థ యేసం అనురుద్ధసంయుత్తే ‘‘ఇమేసఞ్చ పనాహం, ఆవుసో, చతున్నం సతిపట్ఠానానం భావితత్తా బహులీకతత్తా ఠానఞ్చ ఠానతో అట్ఠానఞ్చ అట్ఠానతో యథాభూతం పజానామీ’’తిఆదీని (సం. ని. ౫.౯౧౩) దససుత్తాని అయోనిసో గహేత్వా ‘‘తథాగతబలం సావకసాధారణ’’న్తి లద్ధి, సేయ్యథాపి ఏతరహి అన్ధకానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, లద్ధియం ఠత్వా పటిఞ్ఞా పరవాదిస్స. తథాగతబలఞ్చ నామేతం సావకేహి సాధారణమ్పి అత్థి అసాధారణమ్పి సాధారణాసాధారణమ్పి. తత్థ ఆసవానం ఖయే ఞాణం సాధారణం. ఇన్ద్రియపరోపరియత్తిఞాణం అసాధారణం. సేసం సాధారణఞ్చ అసాధారణఞ్చ. ఠానాట్ఠానాదీని హి సావకా పదేసేన జానన్తి, తథాగతా నిప్పదేసేన. ఇతి తాని ఉద్దేసతో సాధారణాని, న నిద్దేసతో. అయం పన అవిసేసేన సబ్బమ్పి సాధారణన్తి ఆహ. తమేనం తతో వివేచేతుం తథాగతబలం సావకబలన్తి పున అనుయోగో ఆరద్ధో. తత్థ పఠమపఞ్హే నిద్దేసతో సబ్బాకారవిసయతం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి. దుతియపఞ్హే ఉద్దేసతో ఠానాట్ఠానమత్తాదిజాననవసేన పటిజానాతి. తఞ్ఞేవాతిఆదిపఞ్హేసు సబ్బాకారేన నిన్నానాకరణతాయ అభావేన పటిక్ఖిపతి. పుబ్బయోగో చ పుబ్బచరియా చ అత్థతో ఏకం, తథా ధమ్మక్ఖానఞ్చ ధమ్మదేసనా చ.
ఇన్ద్రియపరోపరియత్తిపఞ్హే ఏకదేసేన సాధారణతం సన్ధాయ సావకవిసయే పటిజానాతి.
౩౫౫. ఇదాని యస్మా ఉద్దేసతో ఠానాట్ఠానాదీని సావకో జానాతి, తస్మా సావకస్స తథా జాననం పకాసేత్వా తేన జాననమత్తసామఞ్ఞేన తేసం సావకసాధారణత్తం పతిట్ఠాపేతుం సావకో ఠానాట్ఠానం జానాతీతిఆదయో పరవాదిపఞ్హా హోన్తి. తత్థ ఇన్ద్రియపరోపరియత్తిఞాణం ఛన్నం అసాధారణఞాణానం అఞ్ఞతరన్తి న గహితం. ఆసవక్ఖయేన వా ఆసవక్ఖయన్తి యం తథాగతస్స ఆసవక్ఖయేన సద్ధిం సావకస్స ఆసవక్ఖయం పటిచ్చ వత్తబ్బం సియా నానాకరణం, తం నత్థి. విముత్తియా వా విముత్తిన్తి పదేపి ఏసేవ నయో. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ.
౩౫౬. ఇదాని యం సకవాదినా ‘‘ఆసవానం ఖయే ఞాణం సాధారణ’’న్తి అనుఞ్ఞాతం, తేన సద్ధిం సంసన్దిత్వా సేసానమ్పి సాధారణభావం పుచ్ఛితుం పున ఆసవానం ఖయేతిఆదయో పరవాదిపఞ్హావ హోన్తి. తేసం విస్సజ్జనే సకవాదినా ఆసవక్ఖయే విసేసాభావేన తం ఞాణం సాధారణన్తి అనుఞ్ఞాతం. ఇతరేసుపి విసేసాభావేన సాధారణతా పటిక్ఖిత్తా. పున ఠానాట్ఠానాదీనం ఆసవక్ఖయేనేవ సద్ధిం సంసన్దిత్వా అసాధారణపుచ్ఛా పరవాదిస్సేవ. తత్థ ఆసవక్ఖయఞాణే పటిక్ఖేపో, సేసేసు చ పటిఞ్ఞా సకవాదిస్స. తతో ఇన్ద్రియపరోపరియత్తేన సద్ధిం సంసన్దిత్వా అసాధారణపుచ్ఛా పరవాదిస్స. సా సఙ్ఖిపిత్వా దస్సితా. తథాపి ఇన్ద్రియపరోపరియత్తే పటిఞ్ఞా, సేసేసు చ పటిక్ఖేపో సకవాదిస్స. తతో ఠానాట్ఠానాదీహి సద్ధిం సంసన్దిత్వా ఇన్ద్రియపరోపరియత్తస్స సాధారణపుచ్ఛా పరవాదిస్స. సాపి సఙ్ఖిపిత్వావ దస్సితా. తత్థ ఇన్ద్రియపరోపరియత్తే పటిక్ఖేపో. సేసేసు చ పటిఞ్ఞా సకవాదిస్సాతి.
బలకథావణ్ణనా.
౨. అరియన్తికథావణ్ణనా
౩౫౭. ఇదాని అరియన్తికథా నామ హోతి. తత్థ యేసం ‘‘న కేవలం ఆసవక్ఖయఞాణమేవ అరియం, అథ ఖో పురిమానిపి నవ బలాని అరియాని’’చ్చేవ లద్ధి, సేయ్యథాపి ఏతరహి అన్ధకానం; తే సన్ధాయ అరియన్తి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. పున యది తం అరియం, మగ్గాదీసు తేన అఞ్ఞతరేన భవితబ్బన్తి మగ్గాదివసేన పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిక్ఖేపో ఇతరస్స.
పున సుఞ్ఞతారమ్మణాదివసేన పుచ్ఛా సకవాదిస్స. తత్థ ద్వే సుఞ్ఞతా – సత్తసుఞ్ఞతా చ సఙ్ఖారసుఞ్ఞతా చ. సత్తసుఞ్ఞతా నామ దిట్ఠియా పరికప్పితేన సత్తేన సుఞ్ఞా పఞ్చక్ఖన్ధా. సఙ్ఖారసుఞ్ఞతా నామ సబ్బసఙ్ఖారేహి సుఞ్ఞం వివిత్తం నిస్సటం నిబ్బానం. తత్థ పరవాదీ నిబ్బానారమ్మణతం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి, సఙ్ఖారారమ్మణతం సన్ధాయ పటిజానాతి. మనసి కరోతీతి పుట్ఠోపి నిబ్బానమేవ సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి, సఙ్ఖారే సన్ధాయ పటిజానాతి. తతో సకవాదినా ‘‘ఠానాట్ఠానాదిమనసికారో సఙ్ఖారారమ్మణో, సుఞ్ఞతమనసికారో నిబ్బానారమ్మణో’’తి ఇమం నయం గహేత్వా ‘‘ద్విన్నం ఫస్సానం ద్విన్నం చిత్తానం సమోధానం హోతీ’’తి పుట్ఠో లేసోకాసం అలభన్తో పటిక్ఖిపతి. అనిమిత్తాపణిహితేసుపి ఏసేవ నయో. సత్తనిమిత్తాభావతో హి ఖన్ధా అనిమిత్తా. సఙ్ఖారనిమిత్తాభావతో నిబ్బానం. ఏకధమ్మస్మిమ్పి ఆరోపేత్వా ఠపేతబ్బసఙ్ఖాతేన చ పణిదహితబ్బట్ఠేన పణిహితసఙ్ఖం గతేన సత్తపణిధినా అప్పణిహితా ఖన్ధా. తణ్హాపణిధినా తణ్హాయ వా ఆరమ్మణభూతేన సబ్బసఙ్ఖారపణిధినా అప్పణిహితం నిబ్బానం. తస్మా ఇధాపి పటిక్ఖేపో చ పటిఞ్ఞా చ పురిమనయేనేవ వేదితబ్బా.
౩౫౮. తతో ‘‘యథా సతిపట్ఠానాదయో లోకుత్తరధమ్మా అరియా చేవ సుఞ్ఞతాదిఆరమ్మణా చ, కిం తే ఏవం ఠానాట్ఠానఞాణ’’న్తి అనులోమపటిలోమపుచ్ఛా హోన్తి. తత్థ సబ్బాపి పటిఞ్ఞా సబ్బే చ పటిక్ఖేపా పరవాదిస్సేవ. ఇమినావుపాయేన సేసఞాణేసుపి పుచ్ఛావిస్సజ్జనం వేదితబ్బం. పాళియం పన సేసాని సఙ్ఖిపిత్వా అవసానే చుతూపపాతఞాణమేవ విభత్తం. తతో పరం సకసమయేపి ‘‘అరియ’’న్తి సిద్ధేన ఆసవానం ఖయఞాణేన సద్ధిం సంసన్దిత్వా సేసఞాణానం అనులోమతో చ పటిలోమతో చ అరియభావపుచ్ఛా హోన్తి. తా సబ్బా పరవాదిస్స, పటిఞ్ఞా పటిక్ఖేపో చ సకవాదిస్స. తే ఉత్తానత్థాయేవ. పాళియం పనేత్థ పఠమనవమానేవ దస్సేత్వా సత్త ఞాణాని సఙ్ఖిత్తానీతి.
అరియన్తికథావణ్ణనా.
౩. విముత్తికథావణ్ణనా
౩౬౩. ఇదాని విముత్తికథా నామ హోతి. తత్థ యేసం ‘‘వీతరాగచిత్తానం విముత్తిపయోజనం నామ నత్థి. యథా పన మలీనం వత్థం ధోవియమానం మలా విముచ్చతి, ఏవం సరాగం చిత్తం రాగతో విముచ్చతీ’’తి లద్ధి, సేయ్యథాపి ఏతరహి అన్ధకానం; తే సన్ధాయ సరాగన్తి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. తతో రాగసహగతన్తిఆదినా నయేన పుట్ఠో మగ్గక్ఖణే చిత్తం విముచ్చతి నామ. తదా చ ఏవరూపం చిత్తం నత్థీతి పటిక్ఖిపతి.
సఫస్సన్తిఆదినా నయేన పుట్ఠోపి యథా ఫస్సో చ చిత్తఞ్చ ఉభో రాగతో విముచ్చన్తి, ఏవం రాగస్స విముత్తిం అపస్సమానో పటిక్ఖిపతి. సదోసాదీసుపి ఇమినావుపాయేన అత్థో వేదితబ్బో.
విముత్తికథావణ్ణనా.
౪. విముచ్చమానకథావణ్ణనా
౩౬౬. ఇదాని విముచ్చమానకథా నామ హోతి. తత్థ యేసం ‘‘ఝానేన విక్ఖమ్భనవిముత్తియా విముత్తం, మగ్గక్ఖణే సముచ్ఛేదవిముత్తియా విముచ్చమానం నామ హోతీ’’తి లద్ధి, తే సన్ధాయ విముత్తం విముచ్చమానన్తి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస.
పున ఏకదేసన్తి పుచ్ఛా సకవాదిస్స. తత్థ ఏకదేసన్తి భావనపుంసకం. యథా విముత్తం, ఏకదేసేన వా ఏకదేసే వా అవిముత్తం హోతి కిం ఏవం ఏకదేసం విముత్తం, ఏకదేసం అవిముత్తన్తి పుచ్ఛతి. కిం కారణా ఏవం పుచ్ఛతీతి? ‘‘విముత్తం విముచ్చమాన’’న్తి విప్పకతభావేన వుత్తత్తా. యథా హి కరియమానా కటాదయో విప్పకతత్తా ఏకదేసేన కతా ఏకదేసేన అకతా హోన్తి, తథా ఇదమ్పి ఏకదేసం విముత్తం ఏకదేసం అవిముత్తన్తి ఆపజ్జతి. తతో పరవాదీ కటాదీనం వియ చిత్తస్స ఏకదేసాభావా పఠమపఞ్హే పటిక్ఖిపిత్వా దుతియే విముచ్చమానస్స అపరినిట్ఠితవిముత్తితాయ పటిజానాతి. లోకియజ్ఝానక్ఖణం వా సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి. న హి తం తదా సముచ్ఛేదవిముత్తియా విముచ్చమానం. లోకుత్తరజ్ఝానక్ఖణం సన్ధాయ పటిజానాతి. తఞ్హి తదా సముచ్ఛేదవిముత్తియా విముత్తేకదేసేన విముచ్చమానన్తిస్స లద్ధి. తతో సకవాదీ ‘‘యది తే ఏకమేవ చిత్తం ఏకదేసం విముత్తం ఏకదేసం అవిముత్తం, ఏవం సన్తే యో ఏకేనేవ చిత్తేన సోతాపన్నో హోతి, సోపి తే ఏకదేసం సోతాపన్నో, ఏకదేసం న సోతాపన్నో ఆపజ్జతీ’’తి చోదనత్థం ఏకదేసం సోతాపన్నోతిఆదిమాహ. ఇతరో తం విధానం అపస్సన్తో పటిక్ఖిపతి. సేసవారేసుపి ఏసేవ నయో.
ఉప్పాదక్ఖణపఞ్హే యది ఏకమేవ చిత్తం విముత్తఞ్చ విముచ్చమానఞ్చ, ఏకస్మిం ఖణే విముత్తం ఏకస్మిం విముచ్చమానం ఆపజ్జతి. కిం తే ఏవరూపం చిత్తన్తి అత్థో.
౩౬౭. సుత్తసాధనే పఠమసుత్తం పరవాదిస్స. తత్రాస్సాయమధిప్పాయో – విముచ్చతీతి విప్పకతనిద్దేసో. తస్మా యం తస్స యోగినో ఏవం జానతో ఏవం పస్సతో ఏతేహి ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చతి, తం విముచ్చమానం నామ హోతీతి. దుతియసుత్తం సకవాదిస్స. తత్రాస్సాయమధిప్పాయో – యది తే విముచ్చతీతి వచనతో విముత్తం విముచ్చమానం, ఇధ విముచ్చతీతి వచనాభావతో విముత్తమేవ సియా, న విముచ్చమానన్తి.
ఇదాని ‘‘యథా తే విప్పకతవిముత్తితాయ విముచ్చమానం, కిం ఏవం విప్పకతరాగాదితాయ రజ్జమానాదీనిపి అత్థీ’’తి చోదనత్థం పున అత్థి చిత్తన్తిఆది ఆరద్ధం. పరవాదినాపి తథారూపం చిత్తం అపస్సన్తేన సబ్బం పటిక్ఖిత్తం. అథ నం సకవాదీ ‘‘ద్వేయేవ కోటియో, తతియా నత్థీ’’తి అనుబోధేన్తో నను రత్తఞ్చేవ అరత్తఞ్చాతిఆదిమాహ. తస్సత్థో – నను భద్రముఖ, రాగసమ్పయుత్తం చిత్తం రత్తం విప్పయుత్తం అరత్తన్తి ద్వేవ కోటియో, రజ్జమానం నామ తతియా కోటి నత్థీతి? దుట్ఠాదీసుపి ఏసేవ నయో. అథ నం ఆమన్తాతి పటిజానిత్వా ఠితం. విముత్తిపక్ఖేపి ద్వేయేవ కోటియో దస్సేతుం హఞ్చి రత్తఞ్చేవాతిఆదిమాహ. తస్సత్థో – యది ఏతా ద్వే కోటియో సమ్పటిచ్ఛసి, అవిముత్తఞ్చేవ విముత్తఞ్చా తి ఇమాపి సమ్పటిచ్ఛ. కిలేససమ్పయుత్తఞ్హి చిత్తం అవిముత్తం, విప్పయుత్తం విముత్తం. విముచ్చమానం నామాతి పరమత్థతో తతియా కోటి నత్థీతి.
విముచ్చమానకథావణ్ణనా.
౫. అట్ఠమకకథావణ్ణనా
౩౬౮. ఇదాని అట్ఠమకకథా నామ హోతి. తత్థ యేసం అనులోమగోత్రభుమగ్గక్ఖణే కిలేసానం సముదాచారాభావతో అట్ఠమకస్స సోతాపత్తిమగ్గట్ఠపుగ్గలస్స ద్వే పరియుట్ఠానా పహీనాతి లద్ధి, సేయ్యథాపి ఏతరహి అన్ధకానఞ్చేవ సమ్మితియానఞ్చ; తేసం అఞ్ఞతరం సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, మగ్గక్ఖణతో పట్ఠాయ దిట్ఠియా అనుప్పత్తిం సన్ధాయ పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. తతో యస్మా దిట్ఠి నామేసా సోతాపన్నస్సేవ పహీనా, న మగ్గట్ఠస్స, తస్మా అట్ఠమకో పుగ్గలో సోతాపన్నోతి అనుయోగో సకవాదిస్స. విచికిచ్ఛాపఞ్హేపి ఏసేవ నయో. అనుసయపఞ్హే పరియుట్ఠానతో అఞ్ఞో అనుసయోతి తేసం లద్ధి, తస్మా ‘‘న హేవ’’న్తి పటిక్ఖిత్తం.
సీలబ్బతపరామాసపఞ్హేపి సీలబ్బతపరామాసపరియుట్ఠానన్తి వోహారం న పస్సతి, తస్మా పటిక్ఖిపతి. పరియుట్ఠానమేవస్స పహీనన్తి లద్ధి.
౩౬౯. మగ్గో భావితోతి పఞ్హే తస్మిం ఖణే భావేతి, న భావితో. తస్మా పటిక్ఖిపతి. అమగ్గేనాతిఆదిఅనుయోగే పఠమమగ్గేనేవ పహీనభావం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి. యది హి అమగ్గేన పహీయేథ, గోత్రభుపుగ్గలాదీనమ్పి పహీయేథాతి ఆపజ్జనతో. ఉప్పజ్జిస్సతీతి పుచ్ఛా పరవాదిస్స, విస్సజ్జనం సకవాదిస్స. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
అట్ఠమకకథావణ్ణనా.
౬. అట్ఠమకస్స ఇన్ద్రియకథావణ్ణనా
౩౭౧. ఇదాని అట్ఠమకస్స ఇన్ద్రియకథా నామ హోతి. తత్థ యేసం ‘‘అట్ఠమకో మగ్గక్ఖణే ఇన్ద్రియాని పటిలభతి నామ, నో చస్స పటిలద్ధాని హోన్తీ’’తి లద్ధి, సేయ్యథాపి ఏతరహి అన్ధకానం; తే సన్ధాయ నత్థి సద్ధిన్ద్రియన్తి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. నత్థి సద్ధాతి పుట్ఠో పన సద్ధిన్ద్రియతో సద్ధాయ నానత్తం సల్లక్ఖేత్వా పటిక్ఖిపతి. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. యథా పన యస్స అత్థి మనో, తస్స మనిన్ద్రియమ్పి అత్థి; ఏవం యస్స సద్ధాదయో అత్థి, తస్స అత్థి సద్ధిన్ద్రియాదీనిపీతి దీపనత్థం అత్థి మనో అత్థి మనిన్ద్రియన్తిఆది ఆరద్ధం. తం సబ్బం ఉత్తానత్థమేవ సద్ధిం సుత్తసాధనేనాతి.
అట్ఠమకస్స ఇన్ద్రియకథావణ్ణనా.
౭. దిబ్బచక్ఖుకథావణ్ణనా
౩౭౩. ఇదాని దిబ్బచక్ఖుకథా నామ హోతి. తత్థ యేసం చతుత్థజ్ఝానధమ్మూపత్థద్ధం మంసచక్ఖుమేవ దిబ్బచక్ఖు నామ హోతీతి లద్ధి, సేయ్యథాపి ఏతరహి అన్ధకానఞ్చేవ సమ్మితియానఞ్చ; తే సన్ధాయ మంసచక్ఖున్తి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స.
పున ‘‘మంసచక్ఖు దిబ్బచక్ఖు, దిబ్బచక్ఖు మంసచక్ఖూ’’తి పుట్ఠో తం మత్తమేవ తం న హోతీతి పటిక్ఖిపతి. యాదిసన్తిఆదిపుచ్ఛాసుపి ఉభిన్నం ఏకసభావాభావేనేవ పటిక్ఖిపతి.
విసయోతిఆదీసు ఉభిన్నమ్పి రూపాయతనమేవ విసయో. మంసచక్ఖు పన ఆపాథగతమేవ పస్సతి. ఇతరం అనాపాథగతం తిరోపబ్బతాదిగతమ్పి. దిబ్బచక్ఖుస్స చ అతిసుఖుమమ్పి రూపం గోచరో, న తాదిసం ఇతరస్సాతి ఏవమేతేసం ఆనుభావగోచరా అసదిసా.
ఉపాదిణ్ణం హుత్వా అనుపాదిణ్ణం హోతీతి పుట్ఠో యస్మా మంసచక్ఖు ఉపాదిణ్ణం, దిబ్బచక్ఖు అనుపాదిణ్ణం, న చ మంసచక్ఖుమేవ దిబ్బచక్ఖూతి ఇచ్ఛతి, తస్మా పటిక్ఖిపతి. దుతియం పుట్ఠో యస్మా ‘‘మంసచక్ఖుస్స ఉప్పాదో, మగ్గో దిబ్బస్స చక్ఖునో’’తి వచనం నిస్సాయ మంసచక్ఖుపచ్చయా దిబ్బచక్ఖు ఉప్పజ్జతి, తఞ్చ రూపావచరికానం చతున్నం మహాభూతానం పసాదోతి ఇచ్ఛతి, తస్మా పటిజానాతి. కామావచరం హుత్వాతి పుట్ఠోపి యస్మా న మంసచక్ఖుమేవ దిబ్బచక్ఖూతి ఇచ్ఛతి, తస్మా పటిక్ఖిపతి. దుతియం పుట్ఠో రూపావచరజ్ఝానపచ్చయేన ఉప్పన్నత్తా రూపావచరం నామ జాతన్తి పటిజానాతి.
రూపావచరం హుత్వా అరూపావచరన్తి పుట్ఠోపి తతో పరం భావనాయ అరూపావచరక్ఖణే రూపావచరచిత్తస్స అభావా పటిక్ఖిపతి. దుతియం పుట్ఠో అరూపావచరికానం చతున్నం మహాభూతానం పసాదో హుత్వా ఉప్పజ్జతీతి లద్ధియా పటిజానాతి. అపరియాపన్నభావం పనస్స న ఇచ్ఛతి, తస్మా పటిక్ఖిపతియేవ.
౩౭౪. దిబ్బచక్ఖుం ధమ్ముపత్థద్ధన్తి కామావచరధమ్మేన ఉపత్థమ్భితం హుత్వా. పున ధమ్ముపత్థద్ధన్తి లోకుత్తరధమ్మేన ఉపత్థద్ధం. ద్వేవ చక్ఖూనీతి పుట్ఠో కిఞ్చాపి దిబ్బచక్ఖునో ధమ్ముపత్థద్ధస్స పఞ్ఞాచక్ఖుభావం న ఇచ్ఛతి, పఞ్ఞాచక్ఖుస్స పన అత్థితాయ పటిక్ఖిపతి. పున పుట్ఠో మంసచక్ఖు ధమ్ముపత్థద్ధం దిబ్బచక్ఖు హోతీతి లద్ధివసేన పటిజానాతి. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
దిబ్బచక్ఖుకథావణ్ణనా.
౮. దిబ్బసోతకథావణ్ణనా
౩౭౫. ఇదాని దిబ్బసోతకథా నామ హోతి. తత్థ ఏకంయేవ సోతన్తి పుట్ఠో ద్విన్నం అత్థితాయ పటిక్ఖిపతి. పున పుట్ఠో యస్మా తదేవ ధమ్ముపత్థద్ధం దిబ్బసోతం నామ హోతి, తస్మా పటిజానాతి. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయమేవాతి.
దిబ్బసోతకథావణ్ణనా.
౯. యథాకమ్మూపగతఞాణకథావణ్ణనా
౩౭౭. ఇదాని యథాకమ్మూపగతఞాణకథా నామ హోతి. తత్థ యేసం ‘‘ఇతి దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన…పే… యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౪౬; పటి. మ. ౧.౧౦౬) సుత్తం అయోనిసో గహేత్వా యథాకమ్మూపగతఞాణమేవ దిబ్బచక్ఖున్తి లద్ధి, తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. పున యథాకమ్మూపగతఞ్చ మనసి కరోతీతి పుట్ఠో ఏకచిత్తస్స ఆరమ్మణద్వయాభావా పటిక్ఖిపతి. దుతియం పుట్ఠో నానాచిత్తవసేన పటిజానాతి. పున లేసోకాసం అదత్వా ద్విన్నం ఫస్సానన్తి పుట్ఠో పటిక్ఖిపతి. ఇతి యథా ఇమినా యథాకమ్మూపగతపదేన, ఏవమేవ ఇమే వత భోన్తో, సత్తాతిఆదిపదేహిపి సద్ధిం యోజనాసు అత్థో వేదితబ్బో.
౩౭౮. ఆయస్మా సారిపుత్తో యథాకమ్మూపగతం ఞాణం జానాతీతి ఇదం సకవాదీ యస్మా థేరో అప్పిచ్ఛతాయ అభిఞ్ఞాఞాణాని న వళఞ్జేతీతి ఏకచ్చే న జానన్తి, తాని పనస్స నేవ అత్థీతి మఞ్ఞన్తి, తస్మా తం ‘‘దిబ్బచక్ఖునో అలాభీ థేరో’’తి మఞ్ఞమానం పుచ్ఛతి. తేనేవ కారణేన ‘‘అత్థాయస్మతో సారిపుత్తస్స దిబ్బచక్ఖూ’’తి పరతో పుట్ఠో పటిక్ఖిపతి. దుతియం పుట్ఠో యంకిఞ్చి సావకేన పత్తబ్బం, సబ్బం తం థేరేన అనుప్పత్తన్తి పటిజానాతి. ఇదానిస్స విక్ఖేపం కరోన్తో సకవాదీ నను ఆయస్మా సారిపుత్తోతిఆదిమాహ. ఇమఞ్హి గాథం థేరో వళఞ్జనపణిధియా ఏవ అభావేన ఆహ, న అభిఞ్ఞాఞాణస్స అభావేన. పరవాదీ పన అభావేనేవాతి అత్థం సల్లక్ఖేతి. తస్మా తస్స లద్ధియా థేరస్స యథాకమ్మూపగతఞాణమేవ అత్థి, నో దిబ్బచక్ఖు. తేన వుత్తం ‘‘తేన హి న వత్తబ్బం యథాకమ్మూపగతఞాణం దిబ్బచక్ఖూ’’తి.
యథాకమ్మూపగతఞాణకథావణ్ణనా.
౧౦. సంవరకథావణ్ణనా
౩౭౯. ఇదాని సంవరకథా నామ హోతి. తత్థ యేసం తావతింసే దేవే ఉపాదాయ తతుత్తరి దేవేసు యస్మా తే పఞ్చ వేరాని న సమాచరన్తి, తస్మా సంవరో అత్థీతి లద్ధి, తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, వేరసముదాచారం అపస్సతో పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. తతో యస్మా సంవరో నామ సంవరితబ్బే అసంవరే సతి హోతి, తస్మా అసంవరపుచ్ఛా సకవాదిస్స, దేవేసు పాణాతిపాతాదీనం అభావేన పటిక్ఖేపో ఇతరస్స.
అత్థి మనుస్సేసూతిఆది సంవరే సతి అసంవరస్స అసంవరే చ సతి సంవరస్స పవత్తిదస్సనత్థం వుత్తం.
౩౮౦. పాణాతిపాతా వేరమణీతి ఆదిపఞ్హేసు పాణాతిపాతాదీనం అసమాచరణవసేన పటిఞ్ఞా, పాణాతిపాతాదీనం నత్థితాయ పటిక్ఖేపో వేదితబ్బో. పటిలోమపఞ్హా ఉత్తానత్థాయేవ.
అవసానే నత్థి దేవేసు సంవరోతిపఞ్హే పాణాతిపాతాదీని కత్వా పున తతో సంవరాభావం సన్ధాయ పటిఞ్ఞా సకవాదిస్స. తతో ఛలవసేన యది సంవరో నత్థి, సబ్బే దేవా పాణాతిపాతినోతిఆదిపుచ్ఛా పరవాదిస్స. దేవానం వేరసముదాచారస్స అభావేన పటిక్ఖేపో సకవాదిస్స. నహేవన్తి వచనమత్తం గహేత్వా లద్ధిపతిట్ఠాపనం పరవాదిస్స. ఏవం పతిట్ఠితా పన లద్ధి అప్పతిట్ఠితావ హోతీతి.
సంవరకథావణ్ణనా.
౧౧. అసఞ్ఞకథావణ్ణనా
౩౮౧. ఇదాని అసఞ్ఞకథా నామ హోతి. తత్థ యేసం ‘‘సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణ’’న్తి వచనతో వినా విఞ్ఞాణేన పటిసన్ధి నామ నత్థి. ‘‘సఞ్ఞుప్పాదా చ పన తే దేవా తమ్హా కాయా చవన్తీ’’తి వచనతో అసఞ్ఞసత్తానమ్పి చుతిపటిసన్ధిక్ఖణే సఞ్ఞా అత్థీతి లద్ధి, సేయ్యథాపి ఏతరహి అన్ధకానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. తతో నం సకవాదీ ‘‘కిం తే తం ఠానం సఞ్ఞాభవో’’తిఆదీహి చోదేతుం సఞ్ఞాభవో సఞ్ఞాగతీతిఆదిమాహ. తం సబ్బం తతో పరఞ్చ పాళినయేనేవ వేదితబ్బన్తి.
అసఞ్ఞకథావణ్ణనా.
౧౨. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనకథావణ్ణనా
౩౮౪. ఇదాని నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనకథా నామ హోతి. తత్థ యేసం ‘‘నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతన’’న్తి వచనతో న వత్తబ్బం ‘‘తస్మిం భవే సఞ్ఞా అత్థీ’’తి లద్ధి, సేయ్యథాపి ఏతరహి అన్ధకానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. సేసమేత్థ సబ్బం పాళినయేనేవ వేదితబ్బన్తి.
నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనకథావణ్ణనా.
తతియో వగ్గో.