౨. దుతియవగ్గో
౧. పరూపహారవణ్ణనా
౩౦౭. ఇదాని పరూపహారకథా నామ హోతి. తత్థ యే అరహత్తం పటిజానన్తానం అప్పత్తే పత్తసఞ్ఞీనం అధిమానికానం కుహకానం వా అరహత్తం పటిజానన్తానం సుక్కవిస్సట్ఠిం దిస్వా ‘‘మారకాయికా దేవతా అరహతో అసుచిం ఉపసంహరన్తీ’’తి మఞ్ఞన్తి; సేయ్యథాపి ఏతరహి పుబ్బసేలియా చ అపరసేలియా చ; తే సన్ధాయ అత్థి అరహతోతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. ఇదాని యస్మా సుక్కవిస్సట్ఠి నామ రాగసముట్ఠానా హోతి, తస్మా అత్థి అరహతో రాగోతి అనుయోగో ఆరద్ధో. సో సబ్బోపి ఉత్తానత్థోయేవ.
మారకాయికా దేవతా అత్తనోతిఆదిపఞ్హే యస్మా తాసం దేవతానం సుక్కవిస్సట్ఠి నామ నత్థి, అఞ్ఞేసమ్పి సుక్కం గహేత్వా న ఉపసంహరన్తి, అరహతో పన సుక్కమేవ నత్థి, తస్మా న హేవన్తి పటిక్ఖిపతి.
నేవ అత్తనోతిపఞ్హే పన నిమ్మినిత్వా ఉపసంహరన్తీతి లద్ధియా పటిజానాతి. లోమకూపేహీతిపఞ్హే సప్పితేలానం వియ లోమకూపేహి ఉపసంహరణాభావం దిస్వా పటిక్ఖిపతి.
౩౦౮. హన్ద హీతి వచసాయత్థే నిపాతో. ‘‘అరహా ను ఖో అహం, నో’’తి ఏవం విమతిం గాహయిస్సామాతి ఏవం వచసాయం కత్వా ఉపసంహరన్తీతి అత్థో. అత్థి అరహతో విమతీతి పుట్ఠో అట్ఠవత్థుకం విచికిచ్ఛం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి, దుతియం పుట్ఠో ఇత్థిపురిసానం నామగోత్తాదీసు సన్నిట్ఠానాభావం సన్ధాయ పటిజానాతి.
౩౦౯. అత్థి తస్స ఆసయోతి తస్స సుక్కస్స ఉచ్చారపస్సావానం వియ పతిట్ఠానోకాసో అత్థీతి పుచ్ఛతి.
౩౧౨. సధమ్మకుసలస్సాతి అత్తనో అరహత్తధమ్మమత్తేయేవ కుసలస్స. పఞ్ఞావిముత్తం సన్ధాయేవం వదతి. పరధమ్మకుసలస్సాతి సధమ్మతో పరస్మిం అట్ఠసమాపత్తిధమ్మేపి కుసలస్స. ఉభతోభాగవిముత్తం సన్ధాయేవం వదతి. సేసమేత్థ పాళిఅనుసారేనేవ వేదితబ్బన్తి.
పరూపహారకథావణ్ణనా.
౨-౩-౪. అఞ్ఞాణాదికథావణ్ణనా
౩౧౪. ఇదాని అఞ్ఞాణం, కఙ్ఖా, పరవితరణాతి తిస్సో కథా నామ హోన్తి. తత్థ యేసం ‘‘అరహతో ఇత్థిపురిసాదీనం నామగోత్తాదీసు ఞాణప్పవత్తియా అభావేన అత్థి అఞ్ఞాణం, తత్థేవ సన్నిట్ఠానాభావేన అత్థి కఙ్ఖా. యస్మా చ నేసం తాని వత్థూని పరే వితరన్తి పకాసేన్తి ఆచిక్ఖన్తి, తస్మా నేసం అత్థి పరవితరణా’’తి ఇమా లద్ధియో, సేయ్యథాపి ఏతరహి పుబ్బసేలియాదీనం; తేసం తా లద్ధియో భిన్దితుం తీసుపి కథాసు పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా చ పటిక్ఖేపో చ ఇతరస్స. తత్థ సబ్బేసుపి పఞ్హేసు చేవ విస్సజ్జనేసు చ పాళిం అనుగన్త్వావ అత్థో వేదితబ్బోతి.
అఞ్ఞాణాదికథావణ్ణనా.
౫. వచీభేదకథావణ్ణనా
౩౨౬. ఇదాని వచీభేదకథా నామ హోతి. తత్థ యేసం ‘‘సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణే పఠమం ఝానం సమాపన్నస్స దుక్ఖన్తి వాచా భిజ్జతీ’’తి లద్ధి, సేయ్యథాపి ఏతరహి పుబ్బసేలియాదీనం; తే సన్ధాయ సమాపన్నస్స అత్థి వచీభేదోతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, లద్ధియం ఠత్వా పటిఞ్ఞా పరవాదిస్స. పున సబ్బత్థాతి తయో భవే సన్ధాయ పుట్ఠో అరూపం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి. సబ్బదాతి కాలవసేన పుట్ఠో పఠమమగ్గక్ఖణే పఠమజ్ఝానికసమాపత్తితో అఞ్ఞం సబ్బం సమాపత్తికాలం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి. సబ్బేసం సమాపన్నానన్తి పుట్ఠో లోకియసమాపత్తియో సమాపన్నే సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి. సబ్బసమాపత్తీసూతి పుట్ఠో దుతియజ్ఝానాదికం లోకుత్తరం సబ్బఞ్చ లోకియసమాపత్తిం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి.
కాయభేదోతి అభిక్కమాదివసేన పవత్తకాయవిఞ్ఞత్తి. ఇదం ‘‘యాని చిత్తాని వచీవిఞ్ఞత్తిం సముట్ఠాపేన్తి, తానేవ కాయవిఞ్ఞత్తిం. ఏవం సన్తే కస్మా కాయభేదోపి న హోతీ’’తి చోదనత్థం పుచ్ఛతి. ఇతరో లద్ధివసేన పటిక్ఖిపతి చేవ పటిజానాతి చ. ఇదాని యది సో మగ్గక్ఖణే ‘‘దుక్ఖ’’న్తి వాచం భాసతి, ‘‘సముదయో’’తిఆదికమ్పి భాసేయ్య. యది వా తం న భాసతి, ఇతరమ్పి న భాసేయ్యాతి చోదనత్థం దుక్ఖన్తి జానన్తోతిఆదయో పఞ్హా వుత్తా. ఇతరో పన అత్తనో లద్ధివసేనేవ పటిజానాతి చేవ పటిక్ఖిపతి చ. లోకుత్తరం పఠమజ్ఝానం సమాపన్నో దుక్ఖదుక్ఖన్తి విపస్సతీతి హిస్స లద్ధి.
౩౨౮. ఞాణన్తి లోకుత్తరం చతుసచ్చఞాణం. సోతన్తి సోతవిఞ్ఞాణం అధిప్పేతం, యేన తం సద్దం సుణాతి. ద్విన్నం ఫస్సానన్తి సోతసమ్ఫస్సమనోసమ్ఫస్సానం.
౩౨౯. నో వత రే వత్తబ్బేతి యది అవిసేసేన యంకిఞ్చి సమాపన్నస్స నత్థి వచీభేదో, న అవిసేసేన వత్తబ్బం ‘‘సమాపన్నస్స అత్థి వచీభేదో’’తి. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ సద్ధిం సుత్తసాధనాయ. యం పనేతేన ‘‘సిఖిస్స ఆనన్ద, భగవతో’’తి పరియోసానే సుత్తం ఆభతం, తత్థ యేన సమాపత్తిచిత్తేన సో వచీభేదో సముట్ఠితో, కాయభేదోపి తేన సముట్ఠాతియేవ, న చ తం లోకుత్తరం పఠమజ్ఝానచిత్తం, తస్మా అసాధకన్తి.
వచీభేదకథావణ్ణనా.
౬. దుక్ఖాహారకథావణ్ణనా
౩౩౪. ఇదాని దుక్ఖాహారకథా నామ హోతి. తత్థ ‘‘దుక్ఖం దుక్ఖన్తి వాచం భాసన్తో దుక్ఖే ఞాణం ఆహరతి, తం దుక్ఖాహారో నామ వుచ్చతి. తఞ్చ పనేతం మగ్గఙ్గం మగ్గపరియాపన్న’’న్తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి ఏతరహి పుబ్బసేలియానం; తే సన్ధాయ దుక్ఖాహారోతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా పరవాదిస్స. యే కేచీతి పఠమపఞ్హే అవిపస్సకే సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి, దుతియపఞ్హే విపస్సకే సన్ధాయ పటిజానాతి, తం పనస్స లద్ధిమత్తమేవ. తస్మా ‘‘సబ్బే తే’’తి వాదస్స భిన్దనత్థం బాలపుథుజ్జనాతిఆదిమాహ. తం ఉత్తానత్థమేవాతి.
దుక్ఖాహారకథావణ్ణనా.
౭. చిత్తట్ఠితికథావణ్ణనా
౩౩౫. ఇదాని చిత్తట్ఠితికథా నామ హోతి. తత్థ యేసం సమాపత్తిచిత్తఞ్చేవ భవఙ్గచిత్తఞ్చ అనుప్పబన్ధేన పవత్తమానం దిస్వా ‘‘ఏకమేవ చిత్తం చిరం తిట్ఠతీ’’తి లద్ధి సేయ్యథాపి ఏతరహి హేట్ఠా వుత్తప్పభేదానం అన్ధకానం, తంలద్ధివిసోధనత్థం ఏకం, చిత్తం దివసం తిట్ఠతీతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా పరవాదిస్స. ఉపడ్ఢదివసో ఉప్పాదక్ఖణోతి ఏత్థ ఠితిక్ఖణం అనామసిత్వా ‘‘అనిచ్చా వత సఙ్ఖారా, ఉప్పాదవయధమ్మినో’’తి (సం. ని. ౧.౧౮౬; ౨.౧౪౩) దేసనానయేన ఉప్పాదవయవసేనేవ పుచ్ఛా కతా.
తే ధమ్మా చిత్తేన లహుపరివత్తాతి పుట్ఠో చిత్తతో లహుతరపరివత్తినో ధమ్మే అపస్సన్తో పటిక్ఖిపతి. దుతియం పుట్ఠో యస్స చిత్తస్స దీఘట్ఠితిం ఇచ్ఛతి, తం సన్ధాయ పటిజానాతి. యావతాయుకం తిట్ఠతీతి పఞ్హే ‘‘చుల్లాసీతిసహస్సాని, కప్పా తిట్ఠన్తి యే మరూ’’తిఆదివచనవసేన (మహాని. ౧౦) ఆరుప్పతో అఞ్ఞత్ర పటిక్ఖిపతి, ఆరుప్పే పటిజానాతి. ముహుత్తం ముహుత్తం ఉప్పజ్జతీతి పఞ్హే పరవాదిస్స ‘‘ఉప్పాదవయధమ్మినో’’తిఆదిసుత్తవిరోధభయేన పటిజానాతి. ఠితిం పనస్స లద్ధివసేన ఇచ్ఛతి. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
చిత్తట్ఠితికథావణ్ణనా.
౮. కుక్కుళకథావణ్ణనా
౩౩౮. ఇదాని కుక్కుళకథా నామ హోతి. తత్థ యేసం ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, ఆదిత్తం (సం. ని. ౪.౨౮; మహావ. ౫౪) సబ్బే సఙ్ఖారా దుక్ఖా’’తిఆదీని (ధ. ప. ౨౭౮) సుత్తాని అయోనిసో గహేత్వా ‘‘నిప్పరియాయేనేవ సబ్బే సఙ్ఖారా కుక్కుళా వీతచ్చితఙ్గారసమ్మిస్సా ఛారికనిరయసదిసా’’తి లద్ధి, సేయ్యథాపి ఏతరహి గోకులికానం; తేసం నానప్పకారసుఖసన్దస్సనేన తం లద్ధిం వివేచేతుం పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా పరవాదిస్స. తత్థ అనోధిం కత్వాతి ఓధిం మరియాదం కోట్ఠాసం అకరిత్వా, అవిసేసేన సబ్బేయేవాతి అత్థో. సేసం సబ్బం పాళినయేనేవ వేదితబ్బం సద్ధిం సుత్తసాధనాయాతి.
కుక్కుళకథావణ్ణనా.
౯. అనుపుబ్బాభిసమయకథావణ్ణనా
౩౩౯. ఇదాని అనుపుబ్బాభిసమయకథా నామ హోతి. తత్థ యేసం –
‘‘అనుపుబ్బేన మేధావీ, థోకం థోకం ఖణే ఖణే;
కమ్మారో రజతస్సేవ, నిద్ధమే మలమత్తనో’’తి. (ధ. ప. ౨౩౯) –
ఆదీని సుత్తాని అయోనిసో గహేత్వా ‘‘సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో ఏకచ్చే కిలేసే దుక్ఖదస్సనేన పజహతి, ఏకచ్చే సముదయనిరోధమగ్గదస్సనేన, తథా సేసాపీతి ఏవం సోళసహి కోట్ఠాసేహి అనుపుబ్బేన కిలేసప్పహానం కత్వా అరహత్తపటిలాభో హోతీ’’తి ఏవరూపా నానాభిసమయలద్ధి ఉప్పన్నా, సేయ్యథాపి ఏతరహి అన్ధకసబ్బత్థికసమ్మితియభద్రయానికానం; తేసం లద్ధివివేచనత్థం అనుపుబ్బాభిసమయోతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అనుపుబ్బేన సోతాపత్తిమగ్గన్తి పుట్ఠో పన ఏకస్స మగ్గస్స బహుభావాపత్తిభయేన పటిక్ఖిపతి. దుతియం పుట్ఠో దుక్ఖదస్సనాదివసేన పటిజానాతి. తాని వా చత్తారిపి ఞాణాని ఏకో సోతాపత్తిమగ్గోయేవాతి పటిజానాతి, ఫలం పన ఏకమేవ ఇచ్ఛతి, తస్మా పటిక్ఖిపతి. సకదాగామిమగ్గాదీసుపి ఏసేవ నయో.
౩౪౪. మగ్గే దిట్ఠే ఫలే ఠితోతి పఞ్హే యస్మా దుక్ఖదస్సనాదీహి దస్సనం అపరినిట్ఠితం, మగ్గదస్సనేన పరినిట్ఠితం నామ హోతి, తదా సో ఫలే ఠితోతి సఙ్ఖం గచ్ఛతి, తస్మా పటిజానాతి.
౩౪౫. దుక్ఖే దిట్ఠే చత్తారి సచ్చానీతి పుచ్ఛా పరవాదిస్స, ఏకాభిసమయవసేన పటిఞ్ఞా సకవాదిస్స. పున దుక్ఖసచ్చం చత్తారి సచ్చానీతి అనుయోగే చతున్నమ్పి నానాసభావత్తా పటిక్ఖేపో తస్సేవ.
రూపక్ఖన్ధే అనిచ్చతో దిట్ఠేతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, సముద్దతో ఏకబిన్దుస్స రసే పటివిద్ధే సేసఉదకస్స పటివేధో వియ ఏకధమ్మే అనిచ్చాదితో పటివిద్ధే సబ్బేపి పటివిద్ధా హోన్తీతి లద్ధియా పటిఞ్ఞా పరవాదిస్స.
చతూహి ఞాణేహీతి దుక్ఖే ఞాణాదీహి. అట్ఠహి ఞాణేహీతి సావకానం సాధారణేహి సచ్చఞాణేహి చేవ పటిసమ్భిదాఞాణేహి చ. ద్వాదసహి ఞాణేహీతి ద్వాదసఙ్గపటిచ్చసముప్పాదఞాణేహి. చతుచత్తారీసాయ ఞాణేహీతి ‘‘జరామరణే ఞాణం, జరామరణసముదయే ఞాణ’’న్తి ఏవం నిదానవగ్గే వుత్తఞాణేహి. సత్తసత్తతియా ఞాణేహీతి ‘‘జరామరణం, భిక్ఖవే, అనిచ్చం సఙ్ఖతం పటిచ్చసముప్పన్నం ఖయధమ్మం వయధమ్మం విరాగధమ్మం నిరోధధమ్మ’’న్తి (సం. ని. ౨.౨౦) ఏవం తత్థేవ వుత్తఞాణేహి. సేసమేత్థ పాళినయేనేవ వేదితబ్బం సద్ధిం సుత్తసాధనేనాతి.
అనుపుబ్బాభిసమయకథావణ్ణనా.
౧౦. వోహారకథావణ్ణనా
౩౪౭. ఇదాని వోహారకథా నామ హోతి. తత్థ బుద్ధో భగవా లోకుత్తరేన వోహారేన వోహరతీతి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి ఏతరహి అన్ధకానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, లద్ధివసేన పటిఞ్ఞా పరవాదిస్స. లోకుత్తరే సోతేతిఆదీని తస్స అయుత్తవాదీభావదీపనత్థం వుత్తాని. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – ‘‘సద్దాయతనమేవ తే లోకుత్తరం, ఉదాహు సోతాదీనిపీ’’తి.
హఞ్చి బుద్ధస్స భగవతో వోహారో లోకియే సోతే పటిహఞ్ఞతీతి ఏత్థ యది సో లోకుత్తరే పటిహఞ్ఞేయ్య. లోకుత్తరో సియాతి ఏవమత్థో న గహేతబ్బో. లోకియే పటిహఞ్ఞమానస్స పన లోకుత్తరతా నామ నత్థీతి అయమేత్థాధిప్పాయో. లోకియేన విఞ్ఞాణేనాతి ఏత్థాపి లోకియేనేవాతి అత్థో. ఇతరథా అనేకన్తతా సియా. లోకుత్తరఞ్హి లోకియేనపి ఞాణేన ఞాయతీ. ఏవం సబ్బం యథానురూపతో వేదితబ్బం. సబ్బే తే మగ్గం భావేన్తీతి పఞ్హేసు యే మగ్గం నప్పటిలభన్తి, తే సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి. యే పటిలభన్తి, తే సన్ధాయ పటిజానాతి.
౩౫౧. సోవణ్ణమయాయాతి సువణ్ణమయాయ. ఇదం పరవాదిస్స ఉదాహరణం.
ఏళణ్డియాయాతి ఏళణ్డమయాయ. ఇదం సకవాదిస్స ఉదాహరణం. లోకియం వోహరన్తస్స లోకియోతి అయమ్పి ఏకా లద్ధి. సా ఏతరహి ఏకచ్చానం అన్ధకానం లద్ధి. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
వోహారకథావణ్ణనా.
౧౧. నిరోధకథావణ్ణనా
౩౫౩. ఇదాని నిరోధకథా నామ హోతి. తత్థ యేసం అప్పటిసఙ్ఖానిరోధఞ్చ పటిసఙ్ఖానిరోధఞ్చ ద్వేపి ఏకతో కత్వా నిరోధసచ్చన్తి లద్ధి, సేయ్యథాపి ఏతరహి మహిసాసకానఞ్చేవ అన్ధకానఞ్చ; తే సన్ధాయ ద్వే నిరోధాతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా పరవాదిస్స. ద్వే దుక్ఖనిరోధాతి పఞ్హేసు యస్మా ద్వే దుక్ఖసచ్చాని న ఇచ్ఛతి, తస్మా పటిక్ఖిపతి. యస్మా ద్వీహాకారేహి దుక్ఖం నిరుజ్ఝతీతి ఇచ్ఛతి, తస్మా పటిజానాతి. ద్వే నిరోధసచ్చానీతిపఞ్హేసు ద్విన్నం దుక్ఖసచ్చానం నిరోధవసేనఅనిచ్ఛన్తో పటిక్ఖిపతి. ద్వీహాకారేహి దుక్ఖస్స నిరుజ్ఝనతో పటిజానాతి. ద్వే తాణానీతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.
అత్థి ద్విన్నం నిబ్బానానన్తిఆదీసు పుచ్ఛాసు ఉచ్చనీచతాదీని అపస్సన్తో పటిక్ఖిపతి.
అప్పటిసఙ్ఖానిరుద్ధేతి యే పటిసఙ్ఖాయ లోకుత్తరేన ఞాణేన అనిరుద్ధా సుద్ధపకతికత్తా వా ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాదీనం వా వసేన న సముదాచరణతో నిరుద్ధాతి వుచ్చన్తి, తే సఙ్ఖారే. పటిసఙ్ఖా నిరోధేన్తీతి. లోకుత్తరఞాణేన నిరోధేన్తి అనుప్పత్తిభావం గమేన్తి. నను అప్పటిసఙ్ఖానిరుద్ధా సఙ్ఖారాతి పుచ్ఛా పరవాదిస్స. తత్థ భగ్గానం పున అభఞ్జనతో అప్పటిసఙ్ఖానిరుద్ధానం వా అరియమగ్గే ఉప్పన్నే తథా నిరుజ్ఝనతోవ సకవాదీ అచ్చన్తభగ్గతం పటిజానాతి. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
నిరోధకథావణ్ణనా.
దుతియో వగ్గో.