౪. చతుక్కనిద్దేసవణ్ణనా
౧౩౨. చతుక్కనిద్దేసే – అసప్పురిసోతి లామకపురిసో. పాణం అతిపాతేతీతి పాణాతిపాతీ. అదిన్నం ఆదియతీతి అదిన్నాదాయీ. కామేసు మిచ్ఛా చరతీతి కామేసుమిచ్ఛాచారీ. ముసా వదతీతి ముసావాదీ. సురామేరయమజ్జపమాదే తిట్ఠతీతి సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠాయీ.
౧౩౩. పాణాతిపాతే సమాదపేతీతి యథా పాణం అతిపాతేతి, తథా నం తత్థ గహణం గణ్హాపేతి. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో యస్మా సయం కతేన చ దుస్సీల్యేన సమన్నాగతో యఞ్చ సమాదపితేన కతం, తతో ఉపడ్ఢస్స దాయాదో, తస్మా అసప్పురిసేన అసప్పురిసతరోతి వుచ్చతి. సప్పురిసోతి ఉత్తమపురిసో.
౧౩౫. సప్పురిసేన సప్పురిసతరోతి అత్తనా కతేన సుసీల్యేన సమన్నాగతత్తా యఞ్చ సమాదపితో కరోతి. తతో ఉపడ్ఢస్స దాయాదత్తా ఉత్తమపురిసేన ఉత్తమపురిసతరో.
౧౩౬. పాపోతి అకుసలకమ్మపథసఙ్ఖాతేన దసవిధేన పాపేన సమన్నాగతో.
౧౩౮. కల్యాణోతి కుసలకమ్మపథసఙ్ఖాతేన దసవిధేన కల్యాణధమ్మేన సమన్నాగతో సుద్ధకో భద్రకో. సేసమేత్థ హేట్ఠా వుత్తనయత్తా ఉత్తానత్థమేవ.
౧౪౦. పాపధమ్మాదీసు – పాపో ధమ్మో అస్సాతి పాపధమ్మో. కల్యాణో ధమ్మో అస్సాతి కల్యాణధమ్మో. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ.
౧౪౪. సావజ్జాదీసు – సావజ్జోతి సదోసో. సావజ్జేన కాయకమ్మేనాతి సదోసేన పాణాతిపాతాదినా కాయకమ్మేన. ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో తీహి ద్వారేహి ఆయూహనకమ్మస్స సదోసత్తా, గూథకుణపాదిభరితో పదేసో వియ సావజ్జోతి వుచ్చతి.
౧౪౫. సావజ్జేన బహులన్తి యస్స సావజ్జమేవ కాయకమ్మం బహు హోతి, అప్పం అనవజ్జం; సో సావజ్జేన బహులం కాయకమ్మేన సమన్నాగతో, అప్పం అనవజ్జేనాతి వుచ్చతి. ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో. కో పన ఏవరూపో హోతీతి? యో గామధమ్మతాయ వా నిగమధమ్మతాయ వా కదాచి కరహచి ఉపోసథం సమాదియతి, సీలాని పూరేతి. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో తీహి ద్వారేహి ఆయూహనకమ్మేసు సావజ్జస్సేవ బహులతాయ అనవజ్జస్స అప్పతాయ వజ్జబహులోతి వుచ్చతి.
యథా హి ఏకస్మిం పదేసే దుబ్బణ్ణాని దుగ్గన్ధాని పుప్ఫాని రాసికతానస్సు, తేసం ఉపరి తహం తహం అతిముత్తకవస్సికపాటలాని పతితాని భవేయ్యుం. ఏవరూపో అయం పుగ్గలో వేదితబ్బో. యథా పన ఏకస్మిం పదేసే అతిముత్తకవస్సికపాటలాని రాసికతానస్సు, తేసం ఉపరి తహం తహం దుబ్బణ్ణదుగ్గన్ధాని బదరపుప్ఫాదీని పతితాని భవేయ్యుం. ఏవరూపో తతియో పుగ్గలో వేదితబ్బో. చతుత్థో పన తీహిపి ద్వారేహి ఆయూహనకమ్మస్స నిద్దోసత్తా, చతుమధురభరితసువణ్ణపాతి వియ దట్ఠబ్బో. తేసు పఠమో అన్ధబాలపుథుజ్జనో. దుతియో అన్తరన్తరా కుసలస్స కారకో లోకియపుథుజ్జనో. తతియో సోతాపన్నో సకదాగామిఅనాగామినోపి ఏతేనేవ సఙ్గహితా. చతుత్థో ఖీణాసవో. సో హి ఏకన్తేన అనవజ్జోయేవ. అయం అఙ్గుత్తరట్ఠకథాయో.
౧౪౮. ఉగ్ఘటితఞ్ఞూఆదీసు – ఉగ్ఘటితఞ్ఞూతి ఏత్థ ఉగ్ఘటితం నామ ఞాణుగ్ఘాటనం, ఞాణే ఉగ్ఘటితమత్తేయేవ జానాతీతి అత్థో. సహ ఉదాహటవేలాయాతి ఉదాహారే ఉదాహటమత్తేయేవ. ధమ్మాభిసమయోతి చతుసచ్చధమ్మస్స ఞాణేన సద్ధిం అభిసమయో. అయం వుచ్చతీతి అయం ‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’తిఆదినా నయేన సంఖిత్తేన మాతికాయ ఠపియమానాయ దేసనానుసారేన ఞాణం పేసేత్వా అరహత్తం గణ్హితుం సమత్థో పుగ్గలో ఉగ్ఘటితఞ్ఞూతి వుచ్చతి.
౧౪౯. విపఞ్చితం విత్థారితమేవ అత్థం జానాతీతి విపఞ్చితఞ్ఞూ. అయం వుచ్చతీతి అయం సఙ్ఖిత్తేన మాతికం ఠపేత్వా విత్థారేన అత్థే భాజియమానే అరహత్తం పాపుణితుం సమత్థో పుగ్గలో విపఞ్చితఞ్ఞూతి వుచ్చతి.
౧౫౦. ఉద్దేసాదీహి నేతబ్బోతి నేయ్యో. అనుపుబ్బేన ధమ్మాభిసమయో హోతీతి అనుక్కమేన అరహత్తప్పత్తి.
౧౫౧. బ్యఞ్జనపదమేవ పరమం అస్సాతి పదపరమో. న తాయ జాతియా ధమ్మాభిసమయో హోతీతి న తేన అత్తభావేన ఝానం వా విపస్సనం వా మగ్గం వా ఫలం వా నిబ్బత్తేతుం సక్కోతీతి అత్థో.
౧౫౨. యుత్తపటిభానాదీసు – పటిభానం వుచ్చతి ఞాణమ్పి, ఞాణస్స ఉపట్ఠితవచనమ్పి. తం ఇధ అధిప్పేతం. అత్థయుత్తం కారణయుత్తఞ్చ పటిభానమస్సాతి యుత్తప్పటిభానో. పుచ్ఛితానన్తరమేవ సీఘం బ్యాకాతుం అసమత్థతాయ నో ముత్తం పటిభానమస్సాతి నో ముత్తప్పటిభానో. ఇమినా నయేన సేసా వేదితబ్బా. ఏత్థ పన పఠమో – కిఞ్చి కాలం వీమంసిత్వా యుత్తమేవ పేక్ఖతి, తిపిటకచూళనాగత్థేరో వియ. సో కిర పఞ్హం పుట్ఠో పరిగ్గహేత్వా యుత్తపయుత్తకారణమేవ కథేతి.
దుతియో – పుచ్ఛానన్తరమేవ యేన వా తేన వా వచనేన పటిబాహతి, వీమంసిత్వాపి చ యుత్తం న పేక్ఖతి చతునికాయికపణ్డితతిస్సత్థేరో వియ. సో కిర పఞ్హం పుట్ఠో పఞ్హపరియోసానమ్పి నాగమేతి, యం వా తం వా కథేతియేవ. వచనత్థం పనస్స వీమంసియమానం కత్థచి న లగ్గతి.
తతియో – పుచ్ఛాసమకాలమేవ యుత్తం పేక్ఖతి, తఙ్ఖణఞ్ఞేవ వచనం బ్యాకరోతి తిపిటకచూళాభయత్థేరో వియ. సో కిర పఞ్హం పుట్ఠో సీఘమేవ కథేతి, యుత్తపయుత్తకారణో చ హోతి.
చతుత్థో – పుట్ఠో సమానో నేవ యుత్తం పేక్ఖతి, న యేన వా తేన వా పటిబాహితుం సక్కోతి తిబ్బన్ధకారనిముగ్గో వియ హోతి లాళుదాయిత్థేరో వియ.
౧౫౬. ధమ్మకథికేసు – అప్పఞ్చ భాసతీతి సమ్పత్తపరిసాయ థోకమేవ కథేతి. అసహితఞ్చాతి కథేన్తో చ పన న అత్థయుత్తం కారణయుత్తం కథేతి. పరిసా చస్స న కుసలా హోతీతి సోతుం నిసిన్నపరిసా చస్స యుత్తాయుత్తం కారణాకారణం సిలిట్ఠాసిలిట్ఠం న జానాతీతి అత్థో. ఏవరూపోతి అయం ఏవంజాతికో బాలధమ్మకథికో. ఏవంజాతికాయ బాలపరిసాయ ధమ్మకథికోత్వేవ నామం లభతి. ఇమినా నయేన సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ఏత్థ చ ద్వేయేవ జనా సభావధమ్మకథికా, ఇతరే పన ధమ్మకథికానం అన్తరే పవిట్ఠత్తా ఏవం వుత్తా.
౧౫౭. వలాహకూపమేసు వలాహకాతి మేఘా. గజ్జితాతి థనితా. తత్థ గజ్జిత్వా నో వస్సనభావో నామ పాపకో. మనుస్సా హి యథా దేవో గజ్జతి ‘సువుట్ఠికా భవిస్సతీ’తి బీజాని నీహరిత్వా వపన్తి. అథ దేవే అవస్సన్తే ఖేత్తే బీజాని ఖేత్తేయేవ నస్సన్తి, గేహే బీజాని గేహేయేవ నస్సన్తీతి దుబ్భిక్ఖం హోతి. నో గజ్జిత్వా వస్సనభావోపి పాపకోవ. మనుస్సా హి ‘ఇమస్మిం కాలే దుబ్బుట్ఠికా భవిస్సతీ’తి నిన్నట్ఠానేసుయేవ వప్పం కరోన్తి. అథ దేవో వస్సిత్వా సబ్బబీజాని మహాసముద్దం పాపేతి, దుబ్భిక్ఖమేవ హోతి. గజ్జిత్వా వస్సనభావో పన భద్దకో. తదా హి సుభిక్ఖం హోతి. నో గజ్జిత్వా నో వస్సనభావో ఏకన్తపాపకోవ.
భాసితా హోతి నో కత్తాతి ‘ఇదాని గన్థధురం పూరేస్సామి, వాసధురం పూరేస్సామీ’తి కథేతియేవ, న పన ఉద్దేసం గణ్హాతి, న కమ్మట్ఠానం భావేతి.
కత్తా హోతి నో భాసితాతి ‘గన్థధురం వా పూరేస్సామి వాసధురం వా’తి న భాసతి. సమ్పత్తే పన కాలే తమత్థం సమ్పాదేతి. ఇమినా నయేన ఇతరేపి వేదితబ్బా. సబ్బం పనేతం పచ్చయదాయకేనేవ కథితం. ఏకో హి ‘అసుకదివసే నామ దానం దస్సామీ’తి సఙ్ఘం నిమన్తేతి, సమ్పత్తకాలే నో కరోతి. అయం పుగ్గలో పుఞ్ఞేన పరిహాయతి, భిక్ఖుసఙ్ఘోపి లాభేన పరిహాయతి. అపరో సఙ్ఘం అనిమన్తేత్వావ సక్కారం కత్వా ‘భిక్ఖూ ఆనేస్సామీ’తి న లభతి, సబ్బే అఞ్ఞత్థ నిమన్తితా హోన్తి. అయమ్పి పుఞ్ఞేన పరిహాయతి, సఙ్ఘోపి తేన లాభేన పరిహాయతి. అపరో పఠమం సఙ్ఘం నిమన్తేత్వా, పచ్ఛా సక్కారం కత్వా దానం దేతి, అయం కిచ్చకారీ హోతి. అపరో నేవ సఙ్ఘం నిమన్తేతి, న దానం దేతి, అయం ‘పాపపుగ్గలో’తి వేదితబ్బో.
౧౫౮. మూసికూపమేసు – గాధం కత్తా నో వసితాతి అత్తనో ఆసయం బిలం కూపం ఖణతి, నో తత్థ వసతి, కిస్మిఞ్చిదేవ ఠానే వసతి, ఏవం బిళారాదిఅమిత్తవసం గచ్ఛతి. ఖత్తాతిపి పాఠో. వసితా నో గాధం కత్తాతి సయం న ఖణతి, పరేన ఖతే బిలే వసతి, ఏవం జీవితం రక్ఖతి. తతియా ద్వేపి కరోన్తీ, జీవితం రక్ఖతి. చతుత్థా ద్వేపి అకరోన్తీ అమిత్తవసం గచ్ఛతి. ఇమాయ పన ఉపమాయ ఉపమితేసు పుగ్గలేసు పఠమో యథా సా మూసికా గాధం ఖణతి, ఏవం నవఙ్గం సత్థుసాసనం ఉగ్గణ్హాతి. యథా పన సా తత్థ న వసతి, కిస్మిఞ్చిదేవ ఠానే వసన్తీ, అమిత్తవసం గచ్ఛతి; తథా అయమ్పి పరియత్తివసేన ఞాణం పేసేత్వా చతుసచ్చధమ్మం న పటివిజ్ఝతి, లోకామిసట్ఠానేసుయేవ చరన్తో మచ్చుమారకిలేసమారదేవపుత్తమారసఙ్ఖాతానం అమిత్తానం వసం గచ్ఛతి. దుతియో యథా సా మూసికా గాధం న ఖణతి, ఏవం నవఙ్గం సత్థుసాసనం న ఉగ్గణ్హాతి. యథా పన పరేన ఖతబిలే వసన్తీ జీవితం రక్ఖతి; ఏవం పరస్స కథం సుత్వా చతుసచ్చధమ్మం పటివిజ్ఝిత్వా తిణ్ణం మారానం వసం అతిక్కమతి. ఇమినా నయేన తతియచతుత్థేసుపి ఓపమ్మసంసన్దనం వేదితబ్బం.
౧౫౯. అమ్బూపమేసు – ఆమం పక్కవణ్ణీతి అన్తో ఆమం బహి పక్కసదిసం. పక్కం ఆమవణ్ణీతి అన్తో పక్కం బహి ఆమసదిసం. సేసద్వయేసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ యథా అమ్బే అపక్కభావో ఆమతా హోతి, ఏవం పుగ్గలేపి పుథుజ్జనభావో ఆమతా, అరియభావో పక్కతా. యథా చ తత్థ పక్కసదిసతా పక్కవణ్ణితా; ఏవం పుగ్గలేపి అరియానం అభిక్కమనాదిసదిసతా పక్కవణ్ణితాతి – ఇమినా నయేన ఉపమితపుగ్గలేసు ఓపమ్మసంసన్దనం వేదితబ్బం.
౧౬౦. కుమ్భూపమేసు – కుమ్భోతి ఘటో. తుచ్ఛోతి అన్తో రిత్తో. పిహితోతి పిదహిత్వా ఠపితో. పురోతి అన్తో పుణ్ణో. వివటోతి వివరిత్వా ఠపితో. ఉపమితపుగ్గలేసు పనేత్థ అన్తో గుణసారవిరహితో తుచ్ఛో బాహిరసోభనతాయ పిహితో పుగ్గలో వేదితబ్బో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.
౧౬౧. ఉదకరహదూపమేసు – ఉదకరహదో తావ జణ్ణుమత్తేపి ఉదకే సతి పణ్ణరససమ్భిన్నవణ్ణత్తా వా బహలత్తా వా ఉదకస్స అపఞ్ఞాయమానతలో ఉత్తానో గమ్భీరోభాసో నామ హోతి. తిపోరిస చతుపోరిసేపి పన ఉదకే సతి అచ్ఛత్తా ఉదకస్స పఞ్ఞాయమానతలో గమ్భీరో ఉత్తానోభాసో నామ హోతి. ఉభయకారణసమ్భావతో పన ఇతరే ద్వే వేదితబ్బా. పుగ్గలోపి కిలేసుస్సదభావతో గుణగమ్భీరతాయ చ అభావతో గుణగమ్భీరానం సదిసేహి అభిక్కమాదీహి యుత్తో ఉత్తానో గమ్భీరోభాసో నామ. ఇమినా నయేన సేసాపి వేదితబ్బా.
౧౬౨. బలీబద్దూపమేసు – బలీబద్దో తావ యో అత్తనో గోగణం ఘట్టేతి ఉబ్బేజేతి, పరగోగణే పన సోరతో సుఖసీలో హోతి – అయం సకగవచణ్డో నో పరగవచణ్డో నామ. పుగ్గలోపి అత్తనో పరిసం ఘట్టేన్తో విజ్ఝన్తో ఫరుసేన సముదాచరన్తో, పరపరిసాయ పన సోరచ్చం నివాతవుత్తితం ఆపజ్జన్తో సకగవచణ్డో హోతి నో పరగవచణ్డో నామాతి. ఇమినా నయేన సేసాపి వేదితబ్బా. నిద్దేసవారే పనేత్థ ఉబ్బేజితా హోతీతి ఘట్టేత్వా విజ్ఝిత్వా ఉబ్బేగప్పత్తం కరోతిచ్చేవ అత్థో.
౧౬౩. ఆసీవిసూపమేసు – ఆసీవిసో తావ యస్స విసం ఆసుం ఆగచ్ఛతి సీఘం ఫరతి; ఘోరం పన న హోతి, చిరకాలం న పీళేతి – అయం ఆగతవిసో నో ఘోరవిసో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. పుగ్గలవిభాజనం పన ఉత్తానత్థమేవ.
౧౬౪. అననువిచ్చ అపరియోగాహేత్వా అవణ్ణారహస్స వణ్ణం భాసితా హోతీతిఆదీసు అననువిచ్చాతి అతులయిత్వా, అపరిగ్గణ్హిత్వా. అపరియోగాహేత్వాతి పఞ్ఞాయ గుణే అనోగాహేత్వా.
౧౬౬. భూతం తచ్ఛన్తి విజ్జమానతో భూతం, అవిపరీతతో తచ్ఛం. కాలేనాతి యుత్తపయుత్తకాలేన. తత్ర కాలఞ్ఞూ హోతీతి యమిదం కాలేనాతి వుత్తం. తత్ర యో పుగ్గలో కాలఞ్ఞూ హోతి, కాలం జానాతి, తస్స పఞ్హస్స వేయ్యాకరణత్థాయ ‘‘ఇమస్మిం కాలే పుచ్ఛితేనాపి మయా న కథేతబ్బా, ఇమస్మిం కాలే కథేతబ్బా’’తి – అయం కాలేన భణతి నామ. ఉపేక్ఖకో విహరతీతి మజ్ఝత్తభూతాయ ఉపేక్ఖాయ ఠితో హుత్వా విహరతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవ.
౧౬౭. ఉట్ఠానఫలూపజీవీతిఆదీసు – యో ఉట్ఠానవీరియేనేవ దివసం వీతినామేత్వా తస్స నిస్సన్దఫలమత్తం కిఞ్చిదేవ లభిత్వా జీవికం కప్పేతి, తం పన ఉట్ఠానం ఆగమ్మ కిఞ్చి పుఞ్ఞఫలం న పటిలభతి, తం సన్ధాయ యస్స పుగ్గలస్స ఉట్ఠహతోతిఆది వుత్తం. తతూపరి దేవాతి తతో ఉపరి బ్రహ్మకాయికాదయో దేవా. తేసఞ్హి ఉట్ఠానవీరియేన కిచ్చం నామ నత్థి. పుఞ్ఞఫలమేవ ఉపజీవన్తి. పుఞ్ఞవతో చాతి ఇదం పుఞ్ఞవన్తే ఖత్తియబ్రాహ్మణాదయో చేవ భుమ్మదేవే ఆదిం కత్వా నిమ్మానరతిపరియోసానే దేవే చ సన్ధాయ వుత్తం. సబ్బేపి హేతే వాయామఫలఞ్చేవ పుఞ్ఞఫలఞ్చ అనుభవన్తి. నేరయికా పన నేవ ఉట్ఠానేన ఆజీవం ఉప్పాదేతుం సక్కోన్తి, నాపి నేసం పుఞ్ఞఫలేన కోచి ఆజీవో ఉప్పజ్జతి.
౧౬౮. తమాదీసు – ‘‘నీచే కులే పచ్చాజాతో’’తిఆదికేన తమేన యుత్తోతి తమో. కాయదుచ్చరితాదీహి పున నిరయతమూపగమనతో తమపరాయణో. నేసాదకులేతి మిగలుద్దకాదీనం కులే. వేనకులేతి విలీవకారకులే. రథకారకులేతి చమ్మకారకులే. పుక్కుసకులేతి పుప్ఫఛడ్డకకులే. కసిరవుత్తికేతి దుక్ఖవుత్తికే. దుబ్బణ్ణోతి పంసుపిసాచకో వియ ఝామఖాణువణ్ణో. దుద్దసికోతి విజాతమాతుయాపి అమనాపదస్సనో. ఓకోటిమకోతి లకుణ్డకో. కాణోతి ఏకక్ఖికాణో వా ఉభయక్ఖికాణో వా. కుణీతి ఏకహత్థకుణీ వా ఉభయహత్థకుణీ వా. ఖఞ్జోతి ఏకపాదఖఞ్జో వా ఉభయపాదఖఞ్జో వా. పక్ఖహతోతి హతపక్ఖో పీఠసప్పీ. పదీపేయ్యస్సాతి తేలకపల్లకాదినో పదీపూపకరణస్స. ఏవం పుగ్గలో తమో హోతి తమపరాయణోతి ఏత్థ ఏకో పుగ్గలో బహిద్ధా ఆలోకం అదిస్వా మాతుకుచ్ఛిస్మిఞ్ఞేవ కాలం కత్వా అపాయేసు నిబ్బత్తన్తో సకలేపి కప్పే సంసరతి. సోపి తమో తమపరాయణోవ. సో పన కుహకపుగ్గలో భవేయ్య. కుహకస్స హి ఏవరూపా నిబ్బత్తి హోతీతి వుత్తం.
ఏత్థ చ నీచే కులే పచ్చాజాతో హోతి చణ్డాలకులే వాతిఆదీహి ఆగమనవిపత్తి చేవ పుబ్బుప్పన్నపచ్చయవిపత్తి చ దస్సితా. దలిద్దేతిఆదీహి పవత్తిపచ్చయవిపత్తి. కసిరవుత్తికేతిఆదీహి ఆజీవుపాయవిపత్తి. దుబ్బణ్ణోతిఆదీహి రూపవిపత్తి. బహ్వాబాధోతిఆదీహి దుక్ఖకారణసమాయోగో. న లాభీతిఆదీహి సుఖకారణవిపత్తి చేవ ఉపభోగవిపత్తి చ. కాయేన దుచ్చరితన్తిఆదీహి తమపరాయణభావస్స కారణసమాయోగో. కాయస్స భేదాతిఆదీహి సమ్పరాయికతమూపగమో. సుక్కపక్ఖో వుత్తపటిపక్ఖనయేన వేదితబ్బో.
అపిచేత్థ తివిధాయ కులసమ్పత్తియా పచ్చాజాతిఆదికేన జోతినా యుత్తతో జోతి, ఆలోకభూతోతి వుత్తం హోతి. కాయసుచరితాదీహి పన సగ్గూపపత్తిజోతిభావూపగమనతో జోతిపరాయణో. ఖత్తియమహాసాలకులే వాతిఆదీసు ఖత్తియమహాసాలాతి ఖత్తియా మహాసారా మహాసారప్పత్తా ఖత్తియా. యేసఞ్హి ఖత్తియానం హేట్ఠిమన్తేన కోటిసతం నిధానగతం హోతి, తయో కహాపణకుమ్భా వళఞ్జనత్థాయ గేహమజ్ఝే రాసిం కత్వా ఠపితా హోన్తి, తే ఖత్తియమహాసాలా నామ. యేసం బ్రాహ్మణానం అసీతికోటిధనం నిహితం హోతి, దియడ్ఢో కహాపణకుమ్భో వళఞ్జనత్థాయ గేహమజ్ఝే రాసిం కత్వా ఠపితో హోతి, తే బ్రాహ్మణమహాసాలా నామ. యేసం గహపతీనం చత్తాలీసకోటిధనం నిహితం హోతి, కహాపణకుమ్భో వళఞ్జత్థాయ గేహమజ్ఝే రాసిం కత్వా ఠపితో హోతి, తే గహపతిమహాసాలా నామ. తేసం కులేతి అత్థో. అడ్ఢేతి ఇస్సరే. నిధానగతధనస్స మహన్తతాయ మహద్ధనే. సువణ్ణరజతభాజనాదీనం ఉపభోగభణ్డానం మహన్తతాయ మహాభోగే. నిధానగతస్స జాతరూపరజతస్స పహూతతాయ పహూతజాతరూపరజతే. విత్తూపకరణస్స తుట్ఠికరణస్స పహూతతాయ పహూతవిత్తూపకరణే. గోధనాదీనఞ్చ సత్తవిధధఞ్ఞానఞ్చ పహూతతాయ పహూతధనధఞ్ఞే. అభిరూపోతి సున్దరరూపో. దస్సనీయోతి అఞ్ఞం కమ్మం పహాయ దివసమ్పి పస్సితబ్బయుత్తో. పాసాదికోతి దస్సనేనేవ చిత్తపసాదావహో. పరమాయాతి ఉత్తమాయ. వణ్ణపోక్ఖరతాయాతి పోక్ఖరవణ్ణతాయ. పోక్ఖరం వుచ్చతి సరీరం. తస్స వణ్ణసమ్పత్తియాతి అత్థో. సమన్నాగతోతి ఉపేతో.
౧౬౯. ఓణతోణతాదీసు – దిట్ఠధమ్మికాయ వా సమ్పరాయికాయ వా సమ్పత్తియా విరహితో ఓణతో. నీచో, లామకోతి అత్థో. తబ్బిపక్ఖతో ఉణ్ణతో. ఉచ్చో, ఉగ్గతోతి అత్థో. సేసమేత్థ తమాదీసు వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. అపిచ – ఓణతోణతోతి ఇదాని నీచో, ఆయతిమ్పి నీచోవ భవిస్సతి. ఓణతుణ్ణతోతి ఇదాని నీచో, ఆయతిం ఉచ్చో భవిస్సతి. ఉణ్ణతోణతోతి ఇదాని ఉచ్చో, ఆయతిం నీచో భవిస్సతి. ఉణ్ణతుణ్ణతోతి ఇదాని ఉచ్చో, ఆయతిమ్పి ఉచ్చోవ భవిస్సతీతి.
౧౭౦. రుక్ఖూపమేసు – రుక్ఖో తావ ఫేగ్గుసారపరివారోతి వనజేట్ఠకరుక్ఖో సయం ఫేగ్గు హోతి, పరివారరుక్ఖా పనస్స సారా హోన్తి. ఇమినా నయేన సేసా వేదితబ్బా. పుగ్గలేసు పన సీలసారవిరహతో ఫేగ్గుతా, సీలాచారసమన్నాగమేన చ సారతా వేదితబ్బా.
౧౭౧. రూపప్పమాణాదీసు – సమ్పత్తియుత్తం రూపం పమాణం కరోతీతి రూపప్పమాణో. తత్థ పసాదం జనేతీతి రూపప్పసన్నో. కిత్తిసద్దభూతం ఘోసం పమాణం కరోతీతి ఘోసప్పమాణో. ఆరోహం వాతిఆదీసు పన – ఆరోహన్తి ఉచ్చత్తనం. పరిణాహన్తి కిసథూలభావాపగతం పరిక్ఖేపసమ్పత్తిం. సణ్ఠానన్తి అఙ్గపచ్చఙ్గానం దీఘరస్సవట్టతాదియుత్తట్ఠానేసు తథాభావం. పారిపూరిన్తి యథావుత్తప్పకారానం అనూనతం, లక్ఖణపరిపుణ్ణభావం వా. పరవణ్ణనాయాతి పరేహి పరమ్ముఖా నిచ్ఛారితాయ గుణవణ్ణనాయ. పరథోమనాయాతి పరేహి థుతివసేన గాథాదిఉపనిబన్ధనేన వుత్తాయ థోమనాయ. పరపసంసనాయాతి పరేహి సమ్ముఖా వుత్తాయ పసంసాయ. పరవణ్ణహారికాయాతి పరమ్పరథుతివసేన పరేహి పవత్తితాయ వణ్ణహరణాయ.
౧౭౨. చీవరలూఖన్తి చీవరస్స దుబ్బణ్ణాదిభావేన లూఖతం. పత్తలూఖన్తి భాజనస్స వణ్ణసణ్ఠానవత్థూహి లూఖతం. సేనాసనలూఖన్తి నాటకాదిసమ్పత్తివిరహేన సేనాసనస్స లూఖతం. వివిధన్తి అచేలకాదిభావేన అనేకప్పకారం. దుక్కరకారికన్తి సరీరతాపనం.
అపరో నయో – ఇమేసు హి చతూసు పుగ్గలేసు రూపే పమాణం గహేత్వా పసన్నో రూపప్పమాణో నామ. రూపప్పసన్నోతి తస్సేవ అత్థవచనం. ఘోసే పమాణం గహేత్వా పసన్నో ఘోసప్పమాణో నామ. చీవరలూఖపత్తలూఖేసు పమాణం గహేత్వా పసన్నో లూఖప్పమాణో నామ. ధమ్మే పమాణం గహేత్వా పసన్నో ధమ్మప్పమాణో నామ. ఇతరాని తేసంయేవ అత్థవచనాని. సబ్బసత్తే చ తయో కోట్ఠాసే కత్వా ద్వే కోట్ఠాసా రూపప్పమాణా, ఏకో న రూపప్పమాణో. పఞ్చ కోట్ఠాసే కత్వా చత్తారో కోట్ఠాసా ఘోసప్పమాణా, ఏకో న ఘోసప్పమాణో. దస కోట్ఠాసే కత్వా నవ కోట్ఠాసా లూఖప్పమాణా, ఏకో న లూఖప్పమాణో. సతసహస్సం కోట్ఠాసే కత్వా పన ఏకో కోట్ఠాసోవ ధమ్మప్పమాణో, సేసా న ధమ్మప్పమాణా. ఏవమయం చతుప్పమాణో లోకసన్నివాసో.
ఏతస్మిం చతుప్పమాణే లోకసన్నివాసే బుద్ధేసు అప్పసన్నా మన్దా, పసన్నావ బహుకా. రూపప్పమాణస్స హి బుద్ధరూపతో ఉత్తరి పసాదావహం రూపం నామ నత్థి. ఘోసప్పమాణస్స బుద్ధానం కిత్తిఘోసతో ఉత్తరి పసాదావహో ఘోసో నామ నత్థి. లూఖప్పమాణస్స కాసికాని వత్థాని మహారహాని కఞ్చనభాజనాని తిణ్ణం ఉతూనం అనుచ్ఛవికే సబ్బసమ్పత్తియుత్తే పాసాదవరే పహాయ పంసుకూలచీవరసేలమయపత్తరుక్ఖమూలాదిసేనాసనసేవినో బుద్ధస్స భగవతో లూఖతో ఉత్తరి పసాదావహం అఞ్ఞం లూఖం నామ నత్థి. ధమ్మప్పమాణస్స సదేవకే లోకే అసాధారణసీలాదిగుణస్స తథాగతస్స సీలాదిగుణతో ఉత్తరి పసాదావహో అఞ్ఞో సీలాదిగుణో నామ నత్థి. ఇతి భగవా ఇమం చతుప్పమాణికం లోకసన్నివాసం ముట్ఠినా గహేత్వా వియ ఠితోతి.
౧౭౩. అత్తహితాయ పటిపన్నాదీసు – సీలసమ్పన్నోతి సీలేన సమ్పన్నో సమన్నాగతో. సమాధిసమ్పన్నోతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ సీలం లోకియలోకుత్తరం కథితం. తథా సమాధిపఞ్ఞా చ. విముత్తి అరహత్తఫలవిముత్తియేవ. ఞాణదస్సనం ఏకూనవీసతివిధం పచ్చవేక్ఖణఞాణం. నో పరన్తిఆదీసు – పరపుగ్గలం ‘‘తయాపి సీలసమ్పన్నేన భవితుం వట్టతీ’’తి వత్వా యథా సీలం సమాదియతి, ఏవం న సమాదపేతి, న గణ్హాపేతి. ఏసేవ నయో సబ్బత్థ. ఏతేసు పన చతూసు పఠమో వక్కలిత్థేరసదిసో హోతి. దుతియో ఉపనన్దసక్యపుత్తసదిసో. తతియో సారిపుత్తమోగ్గల్లానత్థేరసదిసో. చతుత్థో దేవదత్తసదిసోతి వేదితబ్బో.
౧౭౪. అత్తన్తపాదీసు – అత్తానం తపతి దుక్ఖాపేతీతి అత్తన్తపో. అత్తనో పరితాపనానుయోగం అత్తపరితాపనానుయోగం. అచేలకోతి నిచ్చేలో, నగ్గో. ముత్తాచారోతి విసట్ఠాచారో. ఉచ్చారకమ్మాదీసు లోకియకులపుత్తాచారేన విరహితో ఠితకోవ ఉచ్చారం కరోతి, పస్సావం కరోతి, ఖాదతి, భుఞ్జతి చ. హత్థాపలేఖనోతి హత్థే పిణ్డమ్హి నిట్ఠితే జివ్హాయ హత్థం అపలేఖతి. ఉచ్చారం వా కత్వా హత్థస్మిఞ్ఞేవ దణ్డకసఞ్ఞీ హుత్వా హత్థేన అపలేఖతీతి దస్సేతి. తే కిర దణ్డకం సత్తోతి పఞ్ఞపేన్తి. తస్మా తేసం పటిపదం పూరేన్తో ఏవం కరోతి. భిక్ఖాగహణత్థం ‘ఏహి భద్దన్తే’తి వుత్తో, న ఏతీతి నఏహిభద్దన్తికో. తేన హి ‘తిట్ఠ భద్దన్తే’తి వుత్తోపి న తిట్ఠతీతి నతిట్ఠభద్దన్తికో. తదుభయమ్పి హేతం తిత్థియా ‘‘ఏతస్స వచనం కతం భవిస్సతీ’’తి న కరోన్తి. అభిహటన్తి పురేతరం గహేత్వా ఆహటం భిక్ఖం. ఉద్దిస్సకతన్తి ‘‘ఇమం తుమ్హే ఉద్దిస్స కత’’న్తి ఏవం ఆరోచితభిక్ఖం. న నిమన్తనన్తి ‘‘అసుకం నామ కులం వా వీథిం వా గామం వా పవిసేయ్యాథా’’తి ఏవం నిమన్తితభిక్ఖమ్పి న సాదియతి, న గణ్హాతి.
న కుమ్భిముఖాతి కుమ్భితో ఉద్ధరిత్వా దియ్యమానం భిక్ఖం న గణ్హాతి. న కళోపిముఖాతి కళోపీతి ఉక్ఖలి, పచ్ఛి వా. తతోపి న గణ్హాతి. కస్మా? కుమ్భీ కళోపియో కటచ్ఛునా పహారం లభన్తీతి. న ఏళకమన్తరన్తి ఉమ్మారం అన్తరం కత్వా దియ్యమానం న గణ్హాతి. కస్మా? అయం మం నిస్సాయ అన్తరకరణం లభతీతి. దణ్డముసలేసుపి ఏసేవ నయో. ద్విన్నన్తి ద్వీసు భుఞ్జమానేసు ఏకస్మిం ఉట్ఠాయ దేన్తే న గణ్హతి. కస్మా? కబళన్తరాయో హోతీతి. న గబ్భినియాతిఆదీసు పన గబ్భినియా కుచ్ఛియం దారకో కిలమతి. పాయన్తియా దారకస్స ఖీరన్తరాయో హోతి. పురిసన్తరగతాయ రతిఅన్తరాయో హోతీతి న గణ్హాతి న సఙ్కిత్తీసూతి సఙ్కిత్తేత్వా కతభత్తేసు. దుబ్భిక్ఖసమయే కిర అచేలకసావకా అచేలకానం అత్థాయ తతో తతో తణ్డులాదీని సమాదపేత్వా భత్తం పచన్తి, ఉక్కట్ఠాచేలకో తతో న పటిగ్గణ్హాతి. న యత్థ సాతి యత్థ సునఖో ‘పిణ్డం లభిస్సామీ’తి ఉపట్ఠితో హోతి, తత్థ తస్స అదత్వా ఆహటం న గణ్హాతి. కస్మా? ఏతస్స పిణ్డన్తరాయో హోతీతి.
సణ్డసణ్డచారినీతి సమూహసమూహచారినీ. సచే హి అచేలకం దిస్వా ‘ఇమస్స భిక్ఖం దస్సామా’తి మానుస్సకా భత్తగేహం పవిసన్తి, తేసు చ పవిసన్తేసు కళోపిముఖాదీసు నిలీనా మక్ఖికా ఉప్పతిత్వా సణ్డసణ్డా చరన్తి, తతో ఆహటం భిక్ఖం న గణ్హాతి. కస్మా? మం నిస్సాయ మక్ఖికానం గోచరన్తరాయో జాతోతి. థుసోదకన్తి సబ్బసస్ససమ్భారేహి కతం సోవీరకం. ఏత్థ చ సురాపానమేవ సావజ్జం. అయం పన ఏతస్మిమ్పి సావజ్జసఞ్ఞీ. ఏకాగారికోతి యో ఏకస్మింయేవ గేహే భిక్ఖం లభిత్వా నివత్తతి. ఏకాలోపికోతి యో ఏకేనేవ ఆలోపేన యాపేతి. ద్వాగారికాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏకిస్సాపి దత్తియాతి ఏకాయ దత్తియా. దత్తి నామ ఏకా ఖుద్దకపాతి హోతి, యత్థ అగ్గభిక్ఖం పక్ఖిపిత్వా ఠపేన్తి.
ఏకాహికన్తి ఏకదివసన్తరికం. అడ్ఢమాసికన్తి అడ్ఢమాసన్తరికం. పరియాయభత్తభోజనన్తి వారభత్తభోజనం. ఏకాహవారేన ద్వీహవారేన సత్తాహవారేన అడ్ఢమాసవారేనాతి – ఏవం దివసవారేన ఆభతభత్తభోజనం. సాకభక్ఖోతి అల్లసాకభక్ఖో. సామాకభక్ఖోతి సామాకతణ్డులభక్ఖో. నీవారాదీసు – నీవారా నామ తావ అరఞ్ఞే సయం జాతా వీహిజాతి. దద్దులన్తి చమ్మకారేహి చమ్మం విలిఖిత్వా ఛడ్డితకసటం. హటం వుచ్చతి సిలేసోపి, సేవాలోపి కణికారాదిరుక్ఖనియ్యాసోపి. కణన్తి కుణ్డకం. ఆచామోతి భత్తఉక్ఖలికాయ లగ్గో ఝామోదనో. తం ఛడ్డితట్ఠానే గహేత్వా ఖాదతి. ‘‘ఓదనకఞ్జియ’’న్తిపి వదన్తి. పిఞ్ఞాకాదయో పాకటా ఏవ. పవత్తఫలభోజీతి పతితఫలభోజీ.
సాణానీతి సాణవాకచేలాని. మసాణానీతి మిస్సకచేలాని. ఛవదుస్సానీతి మతసరీరతో ఛడ్డితవత్థాని. ఏరకతిణాదీని వా గన్థేత్వా కతనివాసనాని. పంసుకూలానీతి పథవియం ఛడ్డితనన్తకాని. తిరీటానీతి రుక్ఖత్తచవత్థాని. అజినన్తి అజినమిగచమ్మం. అజినక్ఖిపన్తి తదేవ మజ్ఝే ఫాలితం. సఖురకన్తిపి వదన్తి. కుసచీరన్తి కుసతిణాని గన్థేత్వా కతచీరకం. వాకచీరఫలకచీరేసుపి ఏసేవ నయో. కేసకమ్బలన్తి మనుస్సకేసేహి కతకమ్బలం. యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, యాని కానిచి తన్తావుతానం వత్థానం కేసకమ్బలో తేసం పతికుట్ఠో అక్ఖాయతీ’’తి (అ. ని. ౩.౧౩౮). వాళకమ్బలన్తి అస్సవాళాదీహి కతకమ్బలం. ఉలూకపక్ఖన్తి ఉలూకపత్తాని గన్థేత్వా కతనివాసనం. ఉబ్భట్ఠకోతి ఉద్ధం ఠితకో.
ఉక్కుటికప్పధానమనుయుత్తోతి ఉక్కుటికవీరియం అనుయుత్తో. గచ్ఛన్తోపి ఉక్కుటికోవ హుత్వా ఉప్పతిత్వా ఉప్పతిత్వా గచ్ఛతి. కణ్టకాపస్సయికోతి అయకణ్టకే వా పకతికణ్టకే వా భూమియం కోట్టేత్వా తత్థ చమ్మం అత్థరిత్వా ఠానచఙ్కమాదీని కరోతి. సేయ్యన్తి సయన్తోపి తత్థేవ సేయ్యం కప్పేతి. సాయం తతియమస్సాతి సాయతతియకం. ‘‘పాతో, మజ్ఝన్హికే, సాయన్తి దివసస్స తిక్ఖత్తుం పాపం పవాహేస్సామీ’’తి ఉదకోరోహనానుయోగం అనుయుత్తో విహరతి.
౧౭౫. పరం తపతీతి పరన్తపో. పరేసం పరితాపనానుయోగం పరపరితాపనానుయోగం. ఓరబ్భికాదీసు – ఉరబ్భా వుచ్చన్తి ఏళకా. ఉరబ్భే హనతీతి ఓరబ్భికో. సూకరికాదీసుపి – ఏసేవ నయో. లుద్దోతి దారుణో కక్ఖళో. మచ్ఛఘాతకోతి మచ్ఛబన్ధో కేవట్టో. బన్ధనాగారికోతి బన్ధనాగారగోపకో. కురూరకమ్మన్తాతి దారుణకమ్మన్తా.
౧౭౬. ముద్ధావసిత్తోతి ఖత్తియాభిసేకేన ముద్ధని అభిసిత్తో. పురత్థిమేన నగరస్సాతి నగరతో పురత్థిమదిసాయ. సన్ధాగారన్తి యఞ్ఞసాలం. ఖరాజినం నివాసేత్వాతి సఖురం అజినచమ్మం నివాసేత్వా. సప్పితేలేనాతి సప్పినా చ తేలేన చ. ఠపేత్వా హి సప్పిం అవసేసో యో కోచి స్నేహో తేలన్తి వుచ్చతి. కణ్డువమానోతి నఖానం ఛిన్నత్తా కణ్డువితబ్బకాలే తేన కణ్డువమానో. అనన్తరహితాయాతి అసన్థతాయ. సరూపవచ్ఛాయాతి సదిసవచ్ఛాయ. సచే గావీ సేతా హోతి, వచ్ఛోపి సేతకోవ సచే కబరా వా, రత్తా వా, వచ్ఛోపి తాదిసోవాతి – ఏవం సరూపవచ్ఛాయ. సో ఏవమాహాతి సో రాజా ఏవం వదేతి. వచ్ఛతరాతి తరుణవచ్ఛకభావం అతిక్కన్తా బలవవచ్ఛా. వచ్ఛతరీసుపి ఏసేవ నయో. బరిహిసత్థాయాతి పరిక్ఖేపకరణత్థాయ చేవ యఞ్ఞభూమియం అత్థరణత్థాయ చ.
౧౭౭. దిట్ఠేవ ధమ్మేతి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే. నిచ్ఛాతోతి ఛాతం వుచ్చతి తణ్హా, సా అస్స నత్థీతి నిచ్ఛాతో. సబ్బకిలేసానం నిబ్బుతత్తా నిబ్బుతో. అన్తో తాపనకిలేసానం అభావా సీతలో జాతోతి సీతీభూతో. ఝానమగ్గఫలనిబ్బానసుఖాని పటిసంవేదేతీతి సుఖప్పటిసంవేదీ. బ్రహ్మభూతేన అత్తనాతి సేట్ఠభూతేన అత్తనా.
ఇమం పన పుగ్గలం బుద్ధుప్పాదతో పట్ఠాయ దస్సేతుం – ఇధ తథాగతోతిఆదిమాహ. తత్థ తథాగతోతి అట్ఠహి కారణేహి భగవా తథాగతో – తథా ఆగతోతి తథాగతో, తథా గతోతి తథాగతో, తథలక్ఖణం ఆగతోతి తథాగతో, తథధమ్మే యాథావతో అభిసమ్బుద్ధోతి తథాగతో, తథదస్సితాయ తథాగతో, తథావాదితాయ తథాగతో, తథాకారితాయ తథాగతో, అభిభవనట్ఠేన తథాగతోతి. అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధోతిఆదీని విసుద్ధిమగ్గే విత్థారితానేవ. తం ధమ్మన్తి తం వుత్తప్పకారసమ్పదం ధమ్మం. సుణాతి గహపతి వాతి కస్మా పఠమం గహపతిం నిద్దిసతి? నిహతమానత్తా ఉస్సన్నత్తా చ. యేభుయ్యేన హి ఖత్తియకులతో పబ్బజితా జాతిం నిస్సాయ మానం కరోన్తి. బ్రాహ్మణకులా పబ్బజితా మన్తే నిస్సాయ మానం కరోన్తి. హీనజచ్చకులా పబ్బజితా అత్తనో విజాతితాయ పతిట్ఠాతుం న సక్కోన్తి. గహపతిదారకా పన కచ్ఛేహి సేదం ముఞ్చన్తేహి పిట్ఠియా లోణం పుప్ఫమానాయ భూమిం కసిత్వా తాదిసస్స మానస్స అభావతో నిహతమానదప్పా హోన్తి. తే పబ్బజిత్వా మానం వా దప్పం వా అకత్వా యథాబలం బుద్ధవచనం ఉగ్గహేత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తా సక్కోన్తి అరహత్తే పతిట్ఠాతుం. ఇతరేహి చ కులేహి నిక్ఖమిత్వా పబ్బజితా నామ న బహుకా, గహపతికావ బహుకా. ఇతి నిహతమానత్తా ఉస్సన్నత్తా చ పఠమం గహపతిం నిద్దిసతీతి.
అఞ్ఞతరస్మిం వాతి ఇతరేసం వా కులానం అఞ్ఞతరస్మిం. పచ్చాజాతోతి పతిజాతో. తథాగతే సద్ధం పటిలభతీతి పరిసుద్ధం ధమ్మం సుత్వా ధమ్మస్సామిమ్హి తథాగతే ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో వత సో భగవా’’తి సద్ధం పటిలభతి. ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతీతి ఏవం పచ్చవేక్ఖతి. సమ్బాధో ఘరావాసోతి సచేపి సట్ఠిహత్థే ఘరే యోజనసతన్తరేపి వా ద్వే జాయమ్పతికా వసన్తి, తథాపి నేసం సకిఞ్చనసపలిబోధట్ఠేన ఘరావాసో సమ్బాధోయేవ. రజోపథోతి రాగరజాదీనం ఉట్ఠానట్ఠానన్తి మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తం. ఆగమనపథోతిపి వత్తుం వట్టతి. అలగ్గనట్ఠేన అబ్భోకాసో వియాతి అబ్భోకాసో. పబ్బజితో హి కూటాగారరతనపాసాదే చ దేవవిమానాదీసు చ సుపిహితద్వారవాతపానేసు పటిచ్ఛన్నేసు వసన్తోపి నేవ లగ్గతి, న సజ్జతి, న బజ్ఝతి. తేన వుత్తం – ‘‘అబ్భోకాసో పబ్బజ్జా’’తి.
అపిచ – సమ్బాధో ఘరావాసో కుసలకిరియాయ ఓకాసాభావతో. రజోపథో అసంవుతసఙ్కారట్ఠానం వియ రజానం కిలేసరజానం సన్నిపాతట్ఠానతో. అబ్భోకాసో పబ్బజ్జా కుసలకిరియాయ యథాసుఖం ఓకాససమ్భావతో. నయిదం సుకరం…పే… పబ్బజేయ్యన్తి ఏత్థ అయం సఙ్ఖేపకథా – యదేతం సిక్ఖత్తయబ్రహ్మచరియం ఏకమ్పి దివసం అఖణ్డం కత్వా చరిమకచిత్తం పాపేతబ్బతాయ ఏకన్తపరిపుణ్ణం. ఏకదివసమ్పి చ కిలేసమలేన అమలినం కత్వా చరిమకచిత్తం పాపేతబ్బతాయ ఏకన్తపరిసుద్ధం. సఙ్ఖలిఖితం లిఖితసఙ్ఖసదిసం ధోతసఙ్ఖసప్పటిభాగం చరితబ్బం. ఇదం న సుకరం అగారం అజ్ఝావసతా అగారమజ్ఝే వసన్తేన ఏకన్తపరిపుణ్ణం…పే… చరితుం – ‘‘యంనూనాహం కేసే చ మస్సుఞ్చ ఓహారేత్వా కసాయరసపీతతాయ కాసాయాని బ్రహ్మచరియం చరన్తానం అనుచ్ఛవికాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా పరిదహిత్వా అగారస్మా నిక్ఖమిత్వా అనగారియం పబ్బజేయ్య’’న్తి. ఏత్థ చ యస్మా అగారస్స హితం కసివాణిజ్జాదికమ్మం ‘‘అగారియ’’న్తి వుచ్చతి, తఞ్చ పబ్బజ్జాయ నత్థి, తస్మా పబ్బజ్జా ‘‘అనగారియ’’న్తి ఞాతబ్బా. తం అనగారియం. పబ్బజేయ్యన్తి పటిపజ్జేయ్యం. అప్పం వాతి సహస్సతో హేట్ఠా భోగక్ఖన్ధో అప్పో నామ హోతి, సహస్సతో పట్ఠాయ మహా. అబన్ధనట్ఠేన ఞాతియేవ ఞాతిపరివట్టో. సోపి వీసతియా హేట్ఠా అప్పో హోతి, వీసతియా పట్ఠాయ మహా.
౧౭౮. భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నోతి యా భిక్ఖూనం అధిసీలసఙ్ఖాతా సిక్ఖా, తఞ్చ. యత్థ చేతే సహ జీవన్తి, ఏకజీవికా సభాగవుత్తినో హోన్తి, తం భగవతా పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదసఙ్ఖాతం సాజీవఞ్చ. తత్థ సిక్ఖనభావేన సమాపన్నోతి భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో. సమాపన్నోతి సిక్ఖం పరిపూరేన్తో సాజీవఞ్చ అవీతిక్కమన్తో హుత్వా తదుభయం ఉపగతోతి అత్థో. పాణాతిపాతం పహాయాతిఆదీసు పాణాతిపాతాదికథా హేట్ఠా విత్థారితా ఏవ. పహాయాతి ఇమం పాణాతిపాతచేతనాసఙ్ఖాతం దుస్సీల్యం పజహిత్వా. పటివిరతో హోతీతి పహీనకాలతో పట్ఠాయ తతో దుస్సీల్యతో ఓరతో విరతోవ హోతి. నిహితదణ్డో నిహితసత్థోతి పరూపఘాతత్థాయ దణ్డం వా సత్థం వా ఆదాయ అవత్తనతో నిక్ఖిత్తదణ్డో చేవ నిక్ఖిత్తసత్థో చాతి అత్థో. ఏత్థ చ ఠపేత్వా దణ్డం, సబ్బమ్పి అవసేసం ఉపకరణం సత్తానం వినాసనభావతో ‘సత్థ’న్తి వేదితబ్బం. యం పన భిక్ఖూ కత్తరదణ్డం వా దన్తకట్ఠవాసిం వా పిప్ఫలికం వా గహేత్వా విచరన్తి, న తం పరూపఘాతత్థాయ. తస్మా నిహితదణ్డా నిహితసత్థాత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి. లజ్జీతి పాపజిగుచ్ఛనలక్ఖణాయ లజ్జాయ సమన్నాగతో. దయాపన్నోతి దయం మేత్తచిత్తతం ఆపన్నో. సబ్బపాణభూతహితానుకమ్పీతి సబ్బే పాణభూతే హితేన అనుకమ్పకో. తాయ దయాపన్నతాయ సబ్బేసం పాణభూతానం హితచిత్తకోతి అత్థో. విహరతీతి ఇరియతి, పాలేతి.
దిన్నమేవ ఆదియతీతి దిన్నాదాయీ. చిత్తేనపి దిన్నమేవ పటికఙ్ఖతీతి దిన్నపాటికఙ్ఖీ. థేనేతీతి థేనో. న థేనేన అథేనేన. అథేనత్తాయేవ సుచిభూతేన. అత్తనాతి అత్తభావేన. అథేనం సుచిభూతం అత్తభావం కత్వా విహరతీతి వుత్తం హోతి.
అబ్రహ్మచరియన్తి అసేట్ఠచరియం. బ్రహ్మం సేట్ఠం ఆచారం చరతీతి బ్రహ్మచారీ. ఆరాచారీతి అబ్రహ్మచరియతో దూరచారీ. మేథునాతి రాగపరియుట్ఠానవసేన సదిసత్తా మేథునకాతి లద్ధవోహారేహి పటిసేవితబ్బతో మేథునాతి సఙ్ఖం గతా అసద్ధమ్మా. గామధమ్మాతి గామవాసీనం ధమ్మా.
సచ్చం వదతీతి సచ్చవాదీ. సచ్చేన సచ్చం సన్దహతి ఘటేతీతి సచ్చసన్ధో. న అన్తరన్తరా ముసా వదతీతి అత్థో. యో హి పురిసో కదాచి ముసా వదతి, కదాచి సచ్చం, తస్స ముసావాదేన అన్తరితత్తా సచ్చం సచ్చేన న ఘటీయతి, తస్మా న సో సచ్చసన్ధో. అయం పన న తాదిసో. జీవితహేతుపి ముసా అవత్వా సచ్చేన సచ్చం సన్దహతియేవాతి సచ్చసన్ధో. థేతోతి థిరో, థిరకథోతి అత్థో. ఏకో హి పుగ్గలో హలిద్దిరాగో వియ, థుసరాసిమ్హి నిఖాతఖాణుకో వియ, అస్సపిట్ఠే ఠపితకుమ్భణ్డమివ చ, న థిరకథో హోతి. ఏకో పాసాణలేఖా వియ, ఇన్దఖీలో వియ చ థిరకథో హోతి. అసినా సీసే ఛిన్దన్తేపి ద్వే కథా న కథేతి. అయం వుచ్చతి థేతో. పచ్చయికోతి పత్తియాయితబ్బకో, సద్ధాయికోతి అత్థో. ఏకచ్చో హి పుగ్గలో న పచ్చయికో హోతి. ‘ఇదం కేన వుత్తం? అసుకేనా’తి వుత్తే ‘మా తస్స వచనం సద్దహథా’తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి. ఏకో పచ్చయికో హోతి. ‘ఇదం కేన వుత్తం? అసుకేనా’తి వుత్తే ‘యది తేన వుత్తం, ఇదమేవ పమాణం, ఇదాని ఉపపరిక్ఖితబ్బం నత్థి, ఏవమేవ ఇద’న్తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి. అయం వుచ్చతి పచ్చయికో. అవిసంవాదకో లోకస్సాతి తాయ సచ్చవాదితాయ లోకం న విసంవాదేతీతి అత్థో.
ఇమేసం భేదాయాతి యేసం ఇతో సుత్వాతి వుత్తానం సన్తికే సుతం, తేసం భేదాయ. భిన్నానం వా సన్ధాతాతి ద్విన్నం మిత్తానం వా సమానుపజ్ఝాయకాదీనం వా కేనచిదేవ కారణేన భిన్నానం ఏకమేకం ఉపసఙ్కమిత్వా – ‘తుమ్హాకం ఈదిసే కులే జాతానం, ఏవం బహుస్సుతానం ఇదం న యుత్త’న్తిఆదీని వత్వా సన్ధానం కత్తా. అనుప్పదాతాతి సన్ధానానుప్పదాతా. ద్వే జనే సమగ్గే దిస్వా – ‘తుమ్హాకం ఏవరూపే కులే జాతానం, ఏవరూపేహి గుణేహి సమన్నాగతానం అనుచ్ఛవికమేత’న్తిఆదీని వత్వా దళ్హీకమ్మం కత్తాతి అత్థో. సమగ్గో ఆరామో అస్సాతి సమగ్గారామో. యత్థ సమగ్గా నత్థి, తత్థ వసితుమ్పి న ఇచ్ఛతీతి అత్థో. సమగ్గరామోతిపి పాళి. అయమేవ అత్థో. సమగ్గరతోతి సమగ్గేసు రతో. తే పహాయ అఞ్ఞత్ర గన్తుమ్పి న ఇచ్ఛతీతి అత్థో. సమగ్గే దిస్వాపి సుత్వాపి నన్దతీతి సమగ్గనన్దీ. సమగ్గకరణిం వాచం భాసితాతి యా వాచా సత్తే సమగ్గేయేవ కరోతి, తం సామగ్గీగుణపరిదీపకమేవ వాచం భాసతి, న ఇతరన్తి.
కాలేన వదతీతి కాలవాదీ. వత్తబ్బయుత్తకాలం సల్లక్ఖేత్వా వదతీతి అత్థో. భూతం తథం తచ్ఛం సభావమేవ వదతీతి భూతవాదీ. దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికత్థసన్నిస్సితమేవ కత్వా వదతీతి అత్థవాదీ. నవలోకుత్తరధమ్మసన్నిస్సితం కత్వా వదతీతి ధమ్మవాదీ. సంవరవినయపహానవినయసన్నిస్సితం కత్వా వదతీతి వినయవాదీ. నిధానం వుచ్చతి ఠపనోకాసో. నిధానమస్స అత్థీతి నిధానవతీ. హదయే నిధాతబ్బయుత్తకం వాచం భాసితాతి అత్థో. కాలేనాతి ఏవరూపిం భాసమానోపి చ ‘‘అహం నిధానవతిం వాచం భాసిస్సామీ’’తి న అకాలేన భాసతి. యుత్తకాలం పన సల్లక్ఖేత్వావ భాసతీతి అత్థో. సాపదేసన్తి సఉపమం, సకారణన్తి అత్థో. పరియన్తవతిన్తి పరిచ్ఛేదం దస్సేత్వా. యథాస్సా పరిచ్ఛేదో పఞ్ఞాయతి, ఏవం భాసతీతి అత్థో. అత్థసంహితన్తి అనేకేహిపి నయేహి విభజన్తేన పరియాదాతుం అసక్కుణేయ్యతాయ అత్థసమ్పన్నం భాసతి. యం వా సో అత్థవాదీ అత్థం వదతి, తేన అత్థేన సంహితత్తా అత్థసంహితం వాచం భాసతి. న అఞ్ఞం నిక్ఖిపిత్వా అఞ్ఞం భాసతీతి వుత్తం హోతి.
౧౭౯. బీజగామభూతగామసమారమ్భాతి మూలబీజం, ఖన్ధబీజం, ఫళుబీజం, అగ్గబీజం బీజబీజన్తి పఞ్చవిధస్స బీజగామస్స చేవ యస్స కస్సచి నీలతిణరుక్ఖాదికస్స భూతగామస్స చ సమారమ్భా. ఛేదనభేదనపచనాదిభావేన వికోపనా పటివిరతోతి అత్థో. ఏకభత్తికోతి పాతరాసభత్తం, సాయమాసభత్తన్తి ద్వే భత్తాని. తేసు పాతరాసభత్తం అన్తోమజ్ఝన్హికేన పరిచ్ఛిన్నం. ఇతరం మజ్ఝన్హికతో ఉద్ధం అన్తోఅరుణేన. తస్మా అన్తోమజ్ఝన్హికే దసక్ఖత్తుం భుఞ్జమానోపి ఏకభత్తికోవ హోతి. తం సన్ధాయ వుత్తం – ఏకభత్తికోతి. రత్తియా భోజనం రత్తి, తతో ఉపరతోతి రత్తూపరతో. అతిక్కన్తే మజ్ఝన్హికే యావ సూరియసత్థఙ్గమనా భోజనం వికాలభోజనం నామ, తతో విరతత్తా విరతో వికాలభోజనా. సాసనస్స అననులోమత్తా విసూకం పటాణీభూతం దస్సనన్తి విసూకదస్సనం. అత్తనా నచ్చననచ్చాపనాదివసేన నచ్చా చ గీతా చ వాదితా చ అన్తమసో మయూరనచ్చనాపనాదివసేనపి పవత్తానం నచ్చాదీనం విసూకభూతా దస్సనా చాతి నచ్చగీతవాదితవిసూకదస్సనా. నచ్చాదీని హి అత్తనా పయోజేతుం వా పరేహి పయోజాపేతుం వా యుత్తాని పస్సితుం వా నేవ భిక్ఖూనం న భిక్ఖునీనం వట్టన్తి. మాలాదీసు – మాలాతి యంకిఞ్చి పుప్ఫం. గన్ధన్తి యంకిఞ్చి గన్ధజాతం. విలేపనన్తి ఛవిరాగకరణం. తత్థ పిళన్ధన్తో ధారేతి నామ. ఊనట్ఠానం పూరేన్తో మణ్డేతి నామ. గన్ధవసేన ఛవిరాగవసేన చ సాదియన్తో విభూసేతి నామ. ఠానం వుచ్చతి కారణం. తస్మా యాయ దుస్సీల్యచేతనాయ తాని మాలాధారణాదీని మహాజనో కరోతి, తతో పటివిరతోతి అత్థో. ఉచ్చాసయనం వుచ్చతి పమాణాతిక్కన్తం. మహాసయనం అకప్పియసన్థతం, తతో పటివిరతోతి అత్థో. జాతరూపన్తి సువణ్ణం. రజతన్తి కహాపణో, లోహమాసకో, జతుమాసకో, దారుమాసకోతి యే వోహారం గచ్ఛన్తి. తస్స ఉభయస్సాపి పటిగ్గహణా పటివిరతో, నేవ నం ఉగ్గణ్హాతి, న ఉగ్గణ్హాపేతి, న ఉపనిక్ఖిత్తం సాదియతీతి అత్థో.
ఆమకధఞ్ఞపటిగ్గహణాతి సాలివీహియవగోధుమకఙ్గువరకకుద్రూసకసఙ్ఖాతస్స సత్తవిధస్సాపి ఆమకధఞ్ఞస్స పటిగ్గహణా. న కేవలఞ్చ ఏతేసం పటిగ్గహణమేవ, ఆమసనమ్పి భిక్ఖూనం న వట్టతియేవ. ఆమకమంసపటిగ్గహణాతి ఏత్థ అఞ్ఞత్ర ఓదిస్స అనుఞ్ఞాతా ఆమకమచ్ఛమంసానం పటిగ్గహణమేవ భిక్ఖూనం న వట్టతి, నో ఆమసనం. ఇత్థికుమారికపటిగ్గహణాతి ఏత్థ ఇత్థీతి పురిసన్తరగతా. ఇతరా కుమారికా నామ. తాసం పటిగ్గహణమ్పి ఆమసనమ్పి అకప్పియమేవ. దాసిదాసపటిగ్గహణాతి ఏత్థ దాసిదాసవసేనేవ తేసం పటిగ్గహణం న వట్టతి. ‘కప్పియకారకం దమ్మి’, ‘ఆరామికం దమ్మీ’తి ఏవం వుత్తే పన వట్టతి. అజేళకాదీసుపి ఖేత్తవత్థుపరియోసానేసు కప్పియాకప్పియనయో వినయవసేన ఉపపరిక్ఖితబ్బో. తత్థ ఖేత్తం నామ యస్మిం పుబ్బణ్ణం రుహతి. వత్థు నామ యస్మిం అపరణ్ణం రుహతి. యత్థ వా ఉభయమ్పి రుహతి తం ఖేత్తం. తదత్థాయ అకతభూమిభాగో వత్థు. ఖేత్తవత్థుసీసేన చేత్థ వాపితళాకాదీనిపి సఙ్గహితానేవ.
దూతేయ్యం వుచ్చతి దూతకమ్మం. గిహీనం పహితం పణ్ణం వా సాసనం వా గహేత్వా తత్థ తత్థ గమనం. పహీణగమనం వుచ్చతి పరఘరం పేసితస్స ఖుద్దకగమనం. అనుయోగో నామ తదుభయకరణం. తస్మా దూతేయ్యపహీణగమనానం అనుగోతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. కయవిక్కయాతి కయా చ విక్కయా చ. తులాకూటాదీసు – కూటన్తి వఞ్చనం. తత్థ తులాకూటం నామ రూపకూటం, అఙ్గకూటం గహణకూటం, పటిచ్ఛన్నకూటన్తి చతుబ్బిధం హోతి. తత్థ రూపకూటం నామ ద్వే తులా సమరూపా కత్వా గణ్హన్తో మహతియా గణ్హాతి, దదన్తో ఖుద్దికాయ దేతి. అఙ్గకూటం నామ గణ్హన్తో పచ్ఛాభాగే హత్థేన తులం అక్కమతి, దదన్తో పుబ్బభాగే. గహణకూటం నామ గణ్హన్తో మూలే రజ్జుం గణ్హాతి, దదన్తో అగ్గే. పటిచ్ఛన్నకూటం నామ తులం సుసిరం కత్వా అన్తో అయచుణ్ణం పక్ఖిపిత్వా గణ్హన్తో తం పచ్ఛాభాగే కరోతి, దదన్తో అగ్గభాగే.
కంసో వుచ్చతి సువణ్ణపాతి. తాయ వఞ్చనం కంసకూటం. కథం? ఏకం సువణ్ణపాతిం కత్వా అఞ్ఞా ద్వే తిస్సో లోహపాతియో సువణ్ణవణ్ణా కరోన్తి, తతో జనపదం గన్త్వా కిఞ్చిదేవ అడ్ఢకులం పవిసిత్వా సువణ్ణభాజనాని కిణథా’తి వత్వా అగ్ఘే పుచ్ఛితే సమగ్ఘతరం దాతుకామా హోన్తి. తతో తేహి ‘కథం ఇమేసం సువణ్ణభావో జానితబ్బో’తి వుత్తే ‘వీమంసిత్వా గణ్హథా’తి సువణ్ణపాతిం పాసాణే ఘంసిత్వా సబ్బపాతియో దత్వా గచ్ఛన్తి.
మానకూటం నామ హదయభేదసిఖాభేదరజ్జుభేదవసేన తివిధం హోతి. తత్థ హదయభేదో సప్పితేలాదిమిననకాలే లబ్భతి. తాని హి గణ్హన్తో హేట్ఠా ఛిద్దేన మానేన ‘సణికం ఆసిఞ్చా’తి వత్వా అన్తోభాజనే బహుం పగ్ఘరాపేత్వా గణ్హాతి. దదన్తో ఛిద్దం పిధాయ సీఘం పూరేత్వా దేతి. సిఖాభేదో తిలతణ్డులాదిమిననకాలే లబ్భతి. తాని హి గణ్హన్తో సణికం సిఖం ఉస్సాపేత్వా గణ్హాతి. దదన్తో వేగేన పూరేత్వా సిఖం ఛిన్దన్తో దేతి. రజ్జుభేదో ఖేత్తవత్థుమిననకాలే లబ్భతి. లఞ్జం అలభన్తా హి ఖేత్తం అమహన్తమ్పి మహన్తం కత్వా మినన్తి.
ఉక్కోటనాదీసు – ఉక్కోటనన్తి అస్సామికే సామికే కాతుం లఞ్జగ్గహణం. వఞ్చనన్తి తేహి తేహి ఉపాయేహి పరేసం వఞ్చనం. తత్రిదమేకం వత్థు – ఏకో కిర లుద్దకో మిగఞ్చ మిగపోతకఞ్చ గహేత్వా ఆగచ్ఛతి. తమేకో ధుత్తో – ‘‘కిం భో మిగో అగ్ఘతి, కిం మిగపోతకో’’తి ఆహ. ‘‘మిగో ద్వే కహాపణే, మిగపోతకో ఏక’’న్తి చ వుత్తే కహాపణం దత్వా మిగపోతకం గహేత్వా థోకం గన్త్వా నివత్తో, ‘‘న మే భో మిగపోతకేన అత్థో, మిగం మే దేహీ’’తి ఆహ. తేన హి ‘‘ద్వే కహాపణే దేహీ’’తి. సో ఆహ – ‘‘నను తే, భో, మయా పఠమం ఏకో కహాపణో దిన్నో’’తి? ‘‘ఆమ దిన్నో’’తి. ఇదమ్పి మిగపోతకం గణ్హ, ఏవం సో చ కహాపణో అయఞ్చ కహాపణగ్ఘణకో మిగపోతకోతి ద్వే కహాపణా భవిస్సన్తీతి. సో ‘‘కారణం వదతీ’’తి సల్లక్ఖేత్వా మిగపోతకం గహేత్వా మిగం అదాసీతి.
నికతీతి యోగవసేన వా మాయావసేన వా అపామఙ్గం పామఙ్గన్తి, అమణిం మణీతి, అసువణ్ణం సువణ్ణన్తి కత్వా పతిరూపకేన వఞ్చనం. సాచియోగోతి కుటిలయోగో. ఏతేసంయేవ ఉక్కోటనాదీనమేతం నామం. తస్మా ఉక్కోటనసాచియోగో వఞ్చనసాచియోగో నికతిసాచియోగోతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. కేచి అఞ్ఞం దస్సేత్వా అఞ్ఞస్స పరివత్తనం ‘సాచియోగో’తి వదన్తి. తం పన వఞ్చనేనేవ సఙ్గహితం.
ఛేదనాదీసు – ఛేదనన్తి హత్థచ్ఛేదనాది. వధోతి మారణం. బన్ధోతి రజ్జుబన్ధనాదీహి బన్ధనం. విపరామోసోతి హిమవిపరామోసో, గుమ్బవిపరామోసోతి దువిధో. యఞ్హి హిమపాతసమయే హిమేన పటిచ్ఛన్నా హుత్వా మగ్గప్పటిపన్నం జనం ముసన్తి, అయం హిమవిపరామోసో. యం గుమ్బాదీహి పటిచ్ఛన్నా ముసన్తి, అయం గుమ్బవిపరామోసో. ఆలోపో వుచ్చతి గామనిగమాదీనం విలోపకరణం. సహసాకారోతి సాహసికకిరియా. గేహం పవిసిత్వా మనుస్సానం ఉరే సత్థం ఠపేత్వా ఇచ్ఛితభణ్డగ్గహణం. ఏవమేతస్మా ఛేదన…పే… సహసాకారా పటివిరతో హోతి.
౧౮౦. సో సన్తుట్ఠో హోతీతి సో చతూసు పచ్చయేసు ద్వాదసవిధేన ఇతరీతరపచ్చయసన్తోసేన సమన్నాగతో హోతి. కాయపరిహారికేనాతి కాయం పరిహరణమత్తకేన. కుచ్ఛిపరిహారికేనాతి కుచ్ఛిపరిహరణమత్తకేన. సమాదాయేవ పక్కమతీతి అట్ఠవిధం భిక్ఖు పరిక్ఖారమత్తకం సబ్బం గహేత్వావ కాయపటిబద్ధం కత్వావ గచ్ఛతి. ‘‘మమ విహారో పరివేణం ఉపట్ఠాకో’’తి సఙ్గో వా బద్ధో వా న హోతి. సో జియా ముత్తసరో వియ యూథా పక్కన్తో, మత్తహత్థీ వియ ఇచ్ఛితిచ్ఛితం సేనాసనం వనసణ్డం రుక్ఖమూలం వనపత్థం పబ్భారం పరిభుఞ్జన్తో ఏకోవ తిట్ఠతి, ఏకోవ నిసీదతి. సబ్బిరియాపథేసు ఏకోవ అదుతియో.
‘‘చాతుద్దిసో అప్పటిఘో చ హోతి,
సన్తుస్సమానో ఇతరీతరేన;
పరిస్సయానం సహితా అఛమ్భీ,
ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో’’తి. (సు. ని. ౪౨);
ఏవం వణ్ణితం ఖగ్గవిసాణకప్పతం ఆపజ్జతి.
ఇదాని తమత్థం ఉపమాయ సాధేన్తో, ‘‘సేయ్యథాపీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ పక్ఖీ సకుణోతి పక్ఖయుత్తో సకుణో. డేతీతి ఉప్పతతి. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – సకుణో నామ ‘‘అసుకస్మిం పదేసే రుక్ఖో పరిపక్కఫలో’’తి ఞత్వా నానాదిసాహి ఆగన్త్వా నఖపక్ఖతుణ్డాదీహి తస్స ఫలాని విజ్ఝన్తా విధునన్తా ఖాదన్తి. ‘‘ఇదం అజ్జతనాయ, ఇదం స్వాతనాయ భవిస్సతీ’’తి తేసం న హోతి. ఫలే పన ఖీణే నేవ రుక్ఖస్స ఆరక్ఖం ఠపేన్తి, న తత్థ పత్తం వా నఖం వా తుణ్డం వా ఠపేన్తి. అథ ఖో తస్మిం రుక్ఖే అనపేక్ఖో హుత్వా యో యం దిసాభాగం ఇచ్ఛతి, సో తేన సపత్తభారోవ ఉప్పతిత్వా గచ్ఛతి. ఏవమేవ అయం భిక్ఖు నిస్సఙ్గో నిరపేక్ఖోయేవ పక్కమతి, తేన వుత్తం సమాదాయేవ పక్కమతీతి. అరియేనాతి నిద్దోసేన. అజ్ఝత్తన్తి సకే అత్తభావే. అనవజ్జసుఖన్తి నిద్దోససుఖం.
౧౮౧. సో చక్ఖునా రూపం దిస్వాతి సో ఇమినా అరియేన సీలక్ఖన్ధేన సమన్నాగతో భిక్ఖు చక్ఖువిఞ్ఞాణేన రూపం పస్సిత్వాతి అత్థో. సేసపదేసుపి యం వత్తబ్బం, తం సబ్బం హేట్ఠా వుత్తమేవ. అబ్యాసేకసుఖన్తి కిలేసేహి అనవసిత్తసుఖం. అవికిణ్ణసుఖన్తిపి వుత్తం. ఇన్ద్రియసంవరసుఖఞ్హి దిట్ఠాదీసు దిట్ఠమత్తాదివసేన పవత్తతాయ అవికిణ్ణం హోతి.
౧౮౨. సో అభిక్కన్తే పటిక్కన్తేతి సో మనచ్ఛట్ఠానం ఇన్ద్రియానం సంవరేన సమన్నాగతో భిక్ఖు ఇమేసు అభిక్కన్తపటిక్కన్తాదీసు సత్తసు ఠానేసు సతిసమ్పజఞ్ఞవసేన సమ్పజానకారీ హోతి. తత్థ యం వత్తబ్బం సియా, తం ఝానవిభఙ్గే వుత్తమేవ.
సో ఇమినా చాతిఆదినా కిం దస్సేతి? అరఞ్ఞవాసస్స పచ్చయసమ్పత్తిం దస్సేతి. యస్స హి ఇమే చత్తారో పచ్చయా నత్థి, తస్స అరఞ్ఞవాసో న ఇజ్ఝతి, తిరచ్ఛానగతేహి వా వనచరకేహి వా సద్ధిం వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి. అరఞ్ఞే అధివత్థా దేవతా ‘‘కిం ఏవరూపస్స పాపభిక్ఖునో అరఞ్ఞవాసేనా’’తి భేరవం సద్దం సావేన్తి. హత్థేహి సీసం పహరిత్వా పలాయనాకారం కరోన్తి. ‘‘అసుకో భిక్ఖు అరఞ్ఞం పవిసిత్వా ఇదఞ్చిదఞ్చ పాపకమ్మం అకాసీ’’తి అయసో పత్థరతి. యస్స పనేతే చత్తారో పచ్చయా అత్థి, తస్స అరఞ్ఞవాసో ఇజ్ఝతి. సో హి అత్తనో సీలం పచ్చవేక్ఖన్తో కిఞ్చి కాళకం వా తిలకం వా అపస్సన్తో పీతిం ఉప్పాదేత్వా తం ఖయతో వయతో సమ్మసన్తో అరియభూమిం ఓక్కమతి. అరఞ్ఞే అధివత్థా దేవతా అత్తమనా వణ్ణం భాసన్తి. ఇతిస్స ఉదకే పక్ఖిత్తతేలబిన్దు వియ యసో విత్థారికో హోతి. వివిత్తన్తిఆదీని హేట్ఠా వుత్తత్థానేవ. సో ఏవం సమాహితే చిత్తే…పే… యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతీతి ఏత్తకే ఠానే యం వత్తబ్బం సియా, తం సబ్బం విసుద్ధిమగ్గే వుత్తమేవ.
౧౮౫. తతియవిజ్జాయ సో ఏవం సమాహితే చిత్తేతి విపస్సనాపాదకం చతుత్థజ్ఝానచిత్తం వేదితబ్బం. ఆసవానం ఖయఞాణాయాతి అరహత్తమగ్గఞాణత్థాయ. అరహత్తమగ్గో హి ఆసవానం వినాసనతో ఆసవానం ఖయోతి వుచ్చతి. తత్ర చేతం ఞాణం తప్పరియాపన్నత్తాతి. చిత్తం అభినిన్నామేతీతి విపస్సనాచిత్తం అభినీహరతి. సో ఇదం దుక్ఖన్తి ఏవమాదీసు – ‘‘ఏత్తకం దుక్ఖం, న ఇతో భియ్యో’’తి సబ్బమ్పి దుక్ఖసచ్చం సరసలక్ఖణప్పటివేధేన యథాభూతం పజానాతి, పటివిజ్ఝతి. తస్స చ దుక్ఖస్స నిబ్బత్తికం తణ్హం – అయం దుక్ఖసముదయోతి; తదుభయమ్పి యం ఠానం పత్వా నిరుజ్ఝతి, తం తేసం అప్పవత్తిం నిబ్బానం – అయం దుక్ఖనిరోధోతి; తస్స చ సమ్పాపకం అరియమగ్గం – అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదాతి సరసలక్ఖణపటివేధేన యథాభూతం పజానాతి, పటివిజ్ఝతీతి – ఏవమత్థో వేదితబ్బో.
ఏవం సరూపతో సచ్చాని దస్సేత్వా ఇదాని కిలేసవసేన పరియాయతో దస్సేన్తో ఇమే ఆసవాతిఆదిమాహ. తస్స ఏవం జానతో ఏవం పస్సతోతి తస్స ఏవం జానన్తస్స ఏవం పస్సన్తస్స సహ విపస్సనాయ కోటిప్పత్తం మగ్గం కథేతి. కామాసవాతి కామాసవతో. విముచ్చతీతి ఇమినా మగ్గక్ఖణం దస్సేతి. విముత్తస్మిన్తి ఇమినా ఫలక్ఖణం దస్సేతి. మగ్గక్ఖణే హి చిత్తం విముచ్చతి, ఫలక్ఖణే విముత్తం హోతి. విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణన్తి ఇమినా పచ్చవేక్ఖణఞాణం దస్సేతి. ఖీణా జాతీతిఆదీహి తస్స భూమిం. తేన హి ఞాణేన సో పచ్చవేక్ఖన్తో ‘ఖీణా జాతీ’తిఆదీని పజానాతి. వుసితన్తి వుట్ఠం పరివుట్ఠం కతం చరితం నిట్ఠితన్తి అత్థో. బ్రహ్మచరియన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియం. పుథుజ్జనకల్యాణకేన హి సద్ధిం సత్త సేక్ఖా బ్రహ్మచరియవాసం వసన్తి నామ. ఖీణాసవో వుట్ఠవాసో. తస్మా సో అత్తనో బ్రహ్మచరియవాసం పచ్చవేక్ఖన్తో వుసితం బ్రహ్మచరియన్తి పజానాతి. కతం కరణీయన్తి చతూసు సచ్చేసు చతూహి మగ్గేహి పరిఞ్ఞాపహానసచ్ఛికిరియాభావనావసేన సోళసవిధమ్పి కిచ్చం నిట్ఠాపితన్తి అత్థో. పుథుజ్జనకల్యాణకాదయో హి తం కిచ్చం కరోన్తి; ఖీణాసవో కతకరణీయో. తస్మా సో అత్తనో కరణీయం పచ్చవేక్ఖన్తో. ‘‘కతం కరణీయ’’న్తి పజానాతి. నాపరం ఇత్థత్తాయాతి ‘‘ఇదాని పున ఏత్థభావాయ ఏవం సోళసకిచ్చభావాయ కిలేసక్ఖయాయ వా మగ్గభావనాకిచ్చం నత్థీ’’తి పజానాతి.
౧౮౬. సరాగాదీసు – అప్పహీనోతి విక్ఖమ్భనప్పహానేన వా తదఙ్గప్పహానేన వా సముచ్ఛేదప్పహానేన వా అప్పహీనో.
౧౮౭. లాభీ హోతీతిఆదీసు – లాభీతి లాభవా పటిలభిత్వా ఠితో. అజ్ఝత్తం చేతోసమథస్సాతి నియకజ్ఝత్తసఙ్ఖాతే అత్తనో చిత్తే ఉప్పన్నస్స చేతోసమథస్స. అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనాయాతి అధిపఞ్ఞాసఙ్ఖాతాయ ఖన్ధధమ్మేసు అనిచ్చాదివసేన పవత్తాయ విపస్సనాయ. రూపసహగతానన్తి రూపనిమిత్తారమ్మణానం రూపావచరసమాపత్తీనం. అరూపసహగతానన్తి న రూపనిమిత్తారమ్మణానం అరూపసమాపత్తీనం. ఏత్థ చ పఠమో అట్ఠసమాపత్తిలాభీ పుథుజ్జనో. దుతియో సుక్ఖవిపస్సకఅరియసావకో. తతియో అట్ఠసమాపత్తిలాభీ అరియసావకో. చతుత్థో లోకియమహాజనో వేదితబ్బో.
౧౮౮. అనుసోతగామీఆదీసు – అనుసోతగామీతి వట్టసోతం అనుగతో, వట్టసోతే నిముగ్గో పుథుజ్జనో వేదితబ్బో. పటిసోతగామీతి పటిసోతగమనో. అనుసోతం అగన్త్వా పటిసోతం గచ్ఛన్తస్సేతం అధివచనం. పాపఞ్చ కమ్మం న కరోతీతి పఞ్ఞత్తం వీతిక్కమన్తో న కరోతి. సహాపి దుక్ఖేన సహాపి దోమనస్సేనాతి కిలేసపరియుట్ఠానే సతి ఉప్పన్నేన దుక్ఖదోమనస్సేన సద్ధిమ్పి. పరిపుణ్ణన్తి తిస్సన్నం సిక్ఖానం ఏకాయపి అనూనం. పరిసుద్ధన్తి నిరుపక్కిలేసం. బ్రహ్మచరియన్తి సేట్ఠచరియం. ఇమినా వారేన సోతాపన్నసకదాగామినో కథితా. కిం పన తే రుదన్తా బ్రహ్మచరియం చరన్తీతి? ఆమ. కిలేసరోదనేన రుదన్తా చరన్తి నామ. సీలసమ్పన్నో పుథుజ్జనభిక్ఖుపి ఏత్థేవ సఙ్గహితో.
ఠితత్తోతి ఠితసభావో. అనాగామీతి కామరాగబ్యాపాదేహి అకమ్పనీయచిత్తతాయ చ తమ్హా లోకా అనావత్తిధమ్మతాయ చ ఠితసభావో నామ. తిణ్ణోతి తణ్హాసోతం ఉత్తిణ్ణో. పారఙ్గతోతి నిబ్బానపారం గతో. థలే తిట్ఠతీతి అరహత్తఫలసమాపత్తిథలే తిట్ఠతి. చేతోవిముత్తిన్తి ఫలసమాధిం. పఞ్ఞావిముత్తిన్తి ఫలఞాణం. అయం వుచ్చతీతి అయం ఖీణాసవో ‘‘తిణ్ణో పారఙ్గతో థలే తిట్ఠతి బ్రాహ్మణో’’తి వుచ్చతి. బాహితపాపతాయ హి ఏస బ్రాహ్మణో నామ.
౧౮౯. అప్పస్సుతాదీసు – అప్పకం సుతం హోతీతి నవఙ్గే సత్థుసాసనే కిఞ్చిదేవ థోకం సుతం హోతి. న అత్థమఞ్ఞాయ, న ధమ్మమఞ్ఞాయ ధమ్మానుధమ్మపటిపన్నో హోతీతి అట్ఠకథఞ్చ పాళిఞ్చ జానిత్వా లోకుత్తరధమ్మస్స అనురూపధమ్మం పుబ్బభాగపటిపదం పటిపన్నో న హోతి. ఇమినా నయేన సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో.
౧౯౦. సమణమచలాదీసు – సమణమచలోతి సమణఅచలో, మకారో పదసన్ధికరో. నిచ్చలసమణో, థిరసమణోతి అత్థో. అయం వుచ్చతీతి అయం సోతాపన్నో సాసనే మూలజాతాయ సద్ధాయ పతిట్ఠితత్తా ‘సమణమచలో’తి వుచ్చతి. సకదాగామీ పన రజ్జనకిలేసస్స అత్థితాయ సమణపదుమోతి వుత్తో. రత్తట్ఠో హి ఇధ పదుమట్ఠో నామాతి వుత్తం. అనాగామీ కామరాగసఙ్ఖాతస్స రజ్జనకిలేసస్స నత్థితాయ సమణపుణ్డరీకోతి వుత్తో. పణ్డరట్ఠో హి ఇధ పుణ్డరీకట్ఠో నామాతి వుత్తం. ఖీణాసవో చ థద్ధభావకరానం కిలేసానం అభావేన సమణేసు సమణసుఖుమాలో నామాతి వుత్తో. అప్పదుక్ఖట్ఠేనపి చేస సమణసుఖుమాలోయేవాతి.
చతుక్కనిద్దేసవణ్ణనా.