౨. నిద్దేసవణ్ణనా
౧. ఏకకనిద్దేసవణ్ణనా
౧. ఇదాని యథాఠపితం మాతికం ఆదితో పట్ఠాయ విభజిత్వా దస్సేతుం – కతమో చ పుగ్గలో సమయవిముత్తోతిఆదిమాహ. తత్థ ఇధాతి ఇమస్మిం సత్తలోకే. ఏకచ్చో పుగ్గలోతి ఏకో పుగ్గలో. కాలేన కాలన్తి ఏత్థ భుమ్మవసేన అత్థో వేదితబ్బో. ఏకేకస్మిం కాలేతి వుత్తం హోతి. సమయేన సమయన్తి ఇదం పురిమస్సేవ వేవచనం. అట్ఠ విమోక్ఖేతి రూపావచరారూపావచరఅట్ఠసమాపత్తియో. తాసఞ్హి పచ్చనీకధమ్మేహి విముచ్చనతో విమోక్ఖోతి నామం. కాయేనాతి విమోక్ఖసహజాతేన నామకాయేన. ఫుసిత్వా విహరతీతి పటిలభిత్వా ఇరియతి. కతమస్మిం పనేస కాలే విమోక్ఖే ఫుసిత్వా విహరతీతి? సమాపత్తిం సమాపజ్జితుకామస్స హి కాలో నామ అత్థి, అకాలో నామ అత్థి. తత్థ పాతోవ సరీరపటిజగ్గనకాలో, వత్తకరణకాలో చ సమాపజ్జనస్స అకాలో నామ. సరీరం పన పటిజగ్గిత్వా వత్తం కత్వా వసనట్ఠానం పవిసిత్వా నిసిన్నస్స యావ పిణ్డాయ గమనకాలో నాగచ్ఛతి, ఏతస్మిం అన్తరే సమాపజ్జనస్స కాలో నామ.
పిణ్డాయ గమనకాలం పన సల్లక్ఖేత్వా నిక్ఖన్తస్స చేతియవన్దనకాలో, భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతస్స వితక్కమాళకే ఠానకాలో పిణ్డాయ గమనకాలో గామే చరణకాలో; ఆసనసాలాయ యాగుపానకాలో వత్తకరణకాలోతి అయమ్పి సమాపజ్జనస్స అకాలో నామ. ఆసనసాలాయ పన వివిత్తే ఓకాసే సతి యావ భత్తకాలో నాగచ్ఛతి, ఏతస్మిమ్పి అన్తరే సమాపజ్జనస్స కాలో నామ. భత్తం పన భుఞ్జనకాలో, విహారగమనకాలో, పత్తచీవరపటిసామనకాలో, దివావత్తకరణకాలో, పరిపుచ్ఛాదానకాలోతి అయమ్పి సమాపజ్జనస్స అకాలో నామ. యో అకాలో, స్వేవ అసమయో. తం సబ్బమ్పి ఠపేత్వా అవసేసే కాలే కాలే, సమయే సమయే వుత్తప్పకారే అట్ఠ విమోక్ఖే సహజాతనామకాయేన పటిలభిత్వా విహరన్తో, ‘‘ఇధేకచ్చో పుగ్గలో…పే… విహరతీ’’తి వుచ్చతి.
అపిచేస సఫస్సకేహి సహజాతనామధమ్మేహి సహజాతధమ్మే ఫుసతియేవ నామ, ఉపచారేన అప్పనం ఫుసతియేవ నామ. పురిమాయ అప్పనాయ అపరం అప్పనం ఫుసతియేవ. యేన హి సద్ధిం యే ధమ్మా సహజాతా, తేన తే పటిలద్ధా నామ హోన్తి. ఫస్సేనాపి ఫుట్ఠాయేవ నామ హోన్తి. ఉపచారమ్పి అప్పనాయ పటిలాభకారణమేవ, తథా పురిమా అప్పనా అపరఅప్పనాయ. తత్రాస్స ఏవం సహజాతేహి సహజాతానం ఫుసనా వేదితబ్బా – పఠమజ్ఝానఞ్హి వితక్కాదీహి పఞ్చఙ్గికం. తస్మిం ఠపేత్వా తాని అఙ్గాని సేసా అతిరేకపణ్ణాసధమ్మా చత్తారో ఖన్ధా నామ హోన్తి. తేన నామకాయేన పఠమజ్ఝానసమాపత్తివిమోక్ఖం ఫుసిత్వా పటిలభిత్వా విహరతి. దుతియం ఝానం పీతిసుఖచిత్తేకగ్గతాహి తివఙ్గికం, తతియం సుఖచిత్తేకగ్గతాహి దువఙ్గికం, చతుత్థం ఉపేక్ఖాచిత్తేకగ్గతాహి దువఙ్గికం, తథా ఆకాసానఞ్చాయతనం…పే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనఞ్చ. తత్థ ఠపేత్వా తాని అఙ్గాని సేసా అతిరేకపణ్ణాసధమ్మా చత్తారో ఖన్ధా నామ హోన్తి. తేన నామకాయేన నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తివిమోక్ఖం ఫుసిత్వా పటిలభిత్వా విహరతి.
పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వాతి విపస్సనాపఞ్ఞాయ సఙ్ఖారగతం, మగ్గపఞ్ఞాయ చతుసచ్చధమ్మే పస్సిత్వా. ఏకచ్చే ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తీతి ఉపడ్ఢుపడ్ఢా పఠమమగ్గాదివజ్ఝా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో సమయవిముత్తోతి ఏత్థ అట్ఠసమాపత్తిలాభీ పుథుజ్జనో తేన నామకాయేన ఫుసిత్వా విహరతీతి వత్తుం వట్టతి. పాళియం పన ‘‘ఏకచ్చే ఆసవా పరిక్ఖీణా’’తి వుత్తం. పుథుజ్జనస్స చ ఖీణా ఆసవా నామ నత్థి, తస్మా సో న గహితో. అట్ఠసమాపత్తిలాభీ ఖీణాసవోపి తేన నామకాయేన ఫుసిత్వా విహరతీతి వత్తుం వట్టతి. తస్స పన అపరిక్ఖీణాసవా నామ నత్థి, తస్మా సోపి న గహితో. సమయవిముత్తోతి పన తిణ్ణం సోతాపన్నసకదాగామిఅనాగామీనంయేవేతం నామన్తి వేదితబ్బం.
౨. అసమయవిముత్తనిద్దేసే – పురిమసదిసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. అసమయవిముత్తోతి పనేత్థ సుక్ఖవిపస్సకఖీణాసవస్సేతం నామం. సుక్ఖవిపస్సకా పన సోతాపన్నసకదాగామిఅనాగామినో అట్ఠసమాపత్తిలాభినో చ ఖీణాసవా పుథుజ్జనా చ ఇమస్మిం దుకే న లబ్భన్తి, దుకముత్తకపుగ్గలా నామ హోన్తి. తస్మా సత్థా అత్తనో బుద్ధసుబుద్ధతాయ హేట్ఠా గహితే చ అగ్గహితే చ సఙ్కడ్ఢిత్వా సద్ధిం పిట్ఠివట్టకేహి తన్తిం ఆరోపేన్తో సబ్బేపి అరియపుగ్గలాతిఆదిమాహ. తత్థ అరియే విమోక్ఖేతి కిలేసేహి ఆరకత్తా అరియేతి సఙ్ఖం గతే లోకుత్తరవిమోక్ఖే. ఇదం వుత్తం హోతి – బాహిరానఞ్హి అట్ఠన్నం సమాపత్తీనం సమాపజ్జన్తస్స సమయోపి అత్థి అసమయోపి. మగ్గవిమోక్ఖేన విముచ్చనస్స సమయో వా అసమయో వా నత్థి. యస్స సద్ధా బలవతీ, విపస్సనా చ ఆరద్ధా, తస్స గచ్ఛన్తస్స తిట్ఠన్తస్స నిసీదన్తస్స నిపజ్జన్తస్స ఖాదన్తస్స భుఞ్జన్తస్స మగ్గఫలపటివేధో నామ న హోతీతి నత్థి. ఇతి మగ్గవిమోక్ఖేన విముచ్చనస్స సమయో వా అసమయో వా నత్థీతి హేట్ఠా గహితే చ అగ్గహితే చ సఙ్కడ్ఢిత్వా ఇమం పిట్ఠివట్టకం తన్తిం ఆరోపేసి ధమ్మరాజా. సమాపత్తిలాభీ పుథుజ్జనో ఇమాయపి తన్తియా అగ్గహితోవ. భజాపియమానో పన సమాపత్తివిక్ఖమ్భితానం కిలేసానం వసేన సమయవిముత్తభావం భజేయ్య.
౩. కుప్పధమ్మాకుప్పధమ్మనిద్దేసేసు – యస్స అధిగతో సమాపత్తిధమ్మో కుప్పతి నస్సతి, సో కుప్పధమ్మో. రూపసహగతానన్తి రూపనిమిత్తసఙ్ఖాతేన రూపేన సహగతానం. తేన సద్ధిం పవత్తానం న వినా రూపారమ్మణానం చతున్నం రూపావచరజ్ఝానానన్తి అత్థో. అరూపసహగతానన్తి రూపతో అఞ్ఞం, న రూపన్తి అరూపం. అరూపేన సహగతానం తేన సద్ధిం పవత్తానం న వినా అరూపారమ్మణానం చతున్నం అరూపావచరజ్ఝానానన్తి అత్థో. న నికామలాభీతి పఞ్చహాకారేహి అచిణ్ణవసితాయ ఇచ్ఛితాకారేన అలద్ధత్తా న నికామలాభీ. అప్పగుణసమాపత్తికోతి అత్థో. న అకిచ్ఛలాభీతి కిచ్ఛలాభీ దుక్ఖలాభీ. యో ఆగమనమ్హి కిలేసే విక్ఖమ్భేన్తో ఉపచారం పాపేన్తో అప్పనం పాపేన్తో చిత్తమఞ్జూసం లభన్తో దుక్ఖేన కిచ్ఛేన ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన కిలమన్తో తం సమ్పదం పాపుణితుం సక్కోతి, సో న అకిచ్ఛలాభీ నామ. న అకసిరలాభీతి అవిపులలాభీ. సమాపత్తిం అప్పేత్వా అద్ధానం ఫరితుం న సక్కోతి. ఏకం ద్వే చిత్తవారే వత్తేత్వా సహసావ వుట్ఠాతీతి అత్థో.
యత్థిచ్ఛకన్తి యస్మిం ఓకాసే సమాపత్తిం అప్పేత్వా నిసీదితుం ఇచ్ఛతి. యదిచ్ఛకన్తి కసిణజ్ఝానం వా ఆనాపానజ్ఝానం వా బ్రహ్మవిహారజ్ఝానం వా అసుభజ్ఝానం వాతి యం యం సమాపత్తిం అప్పేత్వా నిసీదితుం ఇచ్ఛతి. యావతిచ్ఛకన్తి అద్ధానపరిచ్ఛేదేన యత్తకం కాలం ఇచ్ఛతి. ఇదం వుత్తం హోతి – యత్థ యత్థ యం యం సమాపత్తిం యత్తకం అద్ధానం సమాపజ్జితుమ్పి వుట్ఠాతుమ్పి ఇచ్ఛతి, తత్థ తత్థ తం తం సమాపత్తిం తత్తకం అద్ధానం సమాపజ్జితుమ్పి వుట్ఠాతుమ్పి న సక్కోతి. చన్దం వా సూరియం వా ఉల్లోకేత్వా ‘ఇమస్మిం చన్దే వా సూరియే వా ఏత్తకం ఠానం గతే వుట్ఠహిస్సామీ’తి పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఝానం సమాపన్నో యథాపరిచ్ఛేదేన వుట్ఠాతుం న సక్కోతి, అన్తరావ వుట్ఠాతి; సమాపత్తియా అప్పగుణతాయాతి.
పమాదమాగమ్మాతి పమాదం పటిచ్చ. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవంవిధో పుగ్గలో కుప్పధమ్మోతి వుచ్చతి. ఇదం పన అట్ఠసమాపత్తిలాభినో పుథుజ్జనస్స సోతాపన్నస్స సకదాగామినోతి తిణ్ణం పుగ్గలానం నామం. ఏతేసఞ్హి సమాధిపారిబన్ధకా విపస్సనాపారిబన్ధకా చ ధమ్మా న సువిక్ఖమ్భితా, న సువిక్ఖాలితా, తేన తేసం సమాపత్తి నస్సతి పరిహాయతి. సా చ ఖో నేవ సీలభేదేన, నాపత్తివీతిక్కమేన. న గరుకమోక్ఖధమ్మో పనేస అప్పమత్తకేనపి కిచ్చకరణీయేన వా వత్తభేదమత్తకేన వా నస్సతి.
తత్రిదం వత్థు – ఏకో కిర థేరో సమాపత్తిం వళఞ్జేతి. తస్మిం పిణ్డాయ గామం పవిట్ఠే దారకా పరివేణే కీళిత్వా పక్కమింసు. థేరో ఆగన్త్వా ‘పరివేణం సమ్మజ్జితబ్బ’న్తి చిన్తేత్వా అసమ్మజ్జిత్వా విహారం పవిసిత్వా ‘సమాపత్తిం అప్పేస్సామీ’తి నిసీది. సో అప్పేతుం అసక్కోన్తో, ‘కిం ను ఖో ఆవరణ’న్తి సీలం ఆవజ్జన్తో అప్పమత్తకమ్పి వీతిక్కమం అదిస్వా ‘వత్తభేదో ను ఖో అత్థీ’తి ఓలోకేన్తో పరివేణస్స అసమ్మట్ఠభావం ఞత్వా సమ్మజ్జిత్వా పవిసిత్వా నిసీదన్తో సమాపత్తిం అప్పేన్తోవ నిసీది.
౪. అకుప్పధమ్మనిద్దేసో వుత్తపటిపక్ఖవసేనేవ వేదితబ్బో. అకుప్పధమ్మోతి ఇదం పన అట్ఠసమాపత్తిలాభినో అనాగామిస్స చేవ ఖీణాసవస్స చాతి ద్విన్నం పుగ్గలానం నామం. తేసఞ్హి సమాధిపారిబన్ధకా విపస్సనాపారిబన్ధకా చ ధమ్మా సువిక్ఖమ్భితా సువిక్ఖాలితా; తేన తేసం భస్ససఙ్గణికారామాదికిచ్చేన వా అఞ్ఞేన వా యేన కేనచి అత్తనో అనురూపేన పమాదేన వీతినామేన్తానమ్పి సమాపత్తి న కుప్పతి, న నస్సతి. సుక్ఖవిపస్సకా పన సోతాపన్నసకదాగామిఅనాగామిఖీణాసవా ఇమస్మిం దుకే న లబ్భన్తి; దుకముత్తకపుగ్గలా నామ హోన్తి. తస్మా సత్థా అత్తనో బుద్ధసుబుద్ధతాయ హేట్ఠా గహితే చ అగ్గహితే చ సఙ్కడ్ఢిత్వా ఇమస్మిమ్పి దుకే సద్ధిం పిట్ఠివట్టకేహి తన్తిం ఆరోపేన్తో సబ్బేపి అరియపుగ్గలాతిఆదిమాహ. అట్ఠన్నఞ్హి సమాపత్తీనం కుప్పనం నస్సనం భవేయ్య, లోకుత్తరధమ్మస్స పన సకిం పటివిద్ధస్స కుప్పనం నస్సనం నామ నత్థి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం.
౫. పరిహానధమ్మాపరిహానధమ్మనిద్దేసాపి కుప్పధమ్మాకుప్పధమ్మనిద్దేసవసేనేవ వేదితబ్బా. కేవలఞ్హి ఇధ పుగ్గలస్స పమాదం పటిచ్చ ధమ్మానం పరిహానమ్పి అపరిహానమ్పి గహితన్తి ఇదం పరియాయదేసనామత్తమేవ నానం. సేసం సబ్బత్థ తాదిసమేవ.
౭. చేతనాభబ్బనిద్దేసే – చేతనాభబ్బోతి చేతనాయ అపరిహానిం ఆపజ్జితుం భబ్బో. సచే అనుసఞ్చేతేతీతి, సచే సమాపజ్జతి. సమాపత్తిఞ్హి సమాపజ్జన్తో అనుసఞ్చేతేతి నామ. సో న పరిహాయతి, ఇతరో పరిహాయతి.
౮. అనురక్ఖణాభబ్బనిద్దేసే – అనురక్ఖణాభబ్బోతి అనురక్ఖణాయ అపరిహానిం ఆపజ్జితుం భబ్బో. సచే అనురక్ఖతీతి సచే అనుపకారధమ్మే పహాయ ఉపకారధమ్మే సేవన్తో సమాపజ్జతి. ఏవఞ్హి పటిపజ్జన్తో అనురక్ఖతి నామ. సో న పరిహాయతి, ఇతరో పరిహాయతి.
ఇమే ద్వేపి సమాపత్తిం ఠపేతుం థావరం కాతుం పటిబలా. చేతనాభబ్బతో పన అనురక్ఖణాభబ్బోవ బలవతరో. చేతనాభబ్బో హి ఉపకారానుపకారే ధమ్మే న జానాతి. అజానన్తో ఉపకారధమ్మే నుదతి నీహరతి, అనుపకారధమ్మే సేవతి. సో తే సేవన్తో సమాపత్తితో పరిహాయతి. అనురక్ఖణాభబ్బో ఉపకారానుపకారే ధమ్మే జానాతి. జానన్తో అనుపకారధమ్మే నుదతి నీహరతి, ఉపకారధమ్మే సేవతి. సో తే సేవన్తో సమాపత్తితో న పరిహాయతి.
యథా హి ద్వే ఖేత్తపాలా ఏకో పణ్డురోగేన సరోగో అక్ఖమో సీతాదీనం, ఏకో అరోగో సీతాదీనం సహో. సరోగో హేట్ఠాకుటిం న ఓతరతి, రత్తారక్ఖం దివారక్ఖం విజహతి. తస్స దివా సుకమోరాదయో ఖేత్తం ఓతరిత్వా సాలిసీసం ఖాదన్తి, రత్తిం మిగసూకరాదయో పవిసిత్వా ఖలం తచ్ఛి తం వియ ఛేత్వా గచ్ఛన్తి. సో అత్తనో పమత్తకారణా పున బీజమత్తమ్పి న లభతి. ఇతరో రత్తారక్ఖం దివారక్ఖం న విజహతి. సో అత్తనో అప్పమత్తకారణా ఏకకరీసతో చత్తారిపి అట్ఠపి సకటాని లభతి.
తత్థ సరోగఖేత్తపాలో వియ చేతనాభబ్బో, అరోగో వియ అనురక్ఖణాభబ్బో దట్ఠబ్బో. సరోగస్స అత్తనో పమాదేన పున బీజమత్తస్సపి అలభనం వియ చేతనాభబ్బస్స ఉపకారానుపకారే ధమ్మే అజానిత్వా ఉపకారే పహాయ అనుపకారే సేవన్తస్స సమాపత్తియా పరిహానం. ఇతరస్స అత్తనో అప్పమాదేన ఏకకరీసమత్తతో చతుఅట్ఠసకటఉద్ధరణం వియ అనురక్ఖణాభబ్బస్స ఉపకారానుపకారే ధమ్మే జానిత్వా అనుపకారే పహాయ ఉపకారే సేవన్తస్స సమాపత్తియా అపరిహానం వేదితబ్బం. ఏవం చేతనాభబ్బతో అనురక్ఖణాభబ్బోవ సమాపత్తిం థావరం కాతుం బలవతరోతి వేదితబ్బో.
౯. పుథుజ్జననిద్దేసే – తీణి సంయోజనానీతి దిట్ఠిసంయోజనసీలబ్బతపరామాససంయోజనవిచికిచ్ఛాసంయోజనాని. ఏతాని హి ఫలక్ఖణే పహీనాని నామ హోన్తి. అయం పన ఫలక్ఖణేపి న హోతీతి దస్సేతి. తేసం ధమ్మానన్తి తేసం సంయోజనధమ్మానం. మగ్గక్ఖణస్మిఞ్హి తేసం పహానాయ పటిపన్నో నామ హోతి. అయం పన మగ్గక్ఖణేపి న హోతి. ఏత్తావతా విస్సట్ఠకమ్మట్ఠానో థూలబాలపుథుజ్జనోవ ఇధ కథితోతి వేదితబ్బో.
౧౦. గోత్రభునిద్దేసే – యేసం ధమ్మానన్తి యేసం గోత్రభుఞాణేన సద్ధిం ఉప్పన్నానం పరోపణ్ణాసకుసలధమ్మానం. అరియధమ్మస్సాతి లోకుత్తరమగ్గస్స. అవక్కన్తి హోతీతి ఓక్కన్తి నిబ్బత్తి పాతుభావో హోతి. అయం వుచ్చతీతి అయం నిబ్బానారమ్మణేన ఞాణేన సబ్బం పుథుజ్జనసఙ్ఖం పుథుజ్జనగోత్తం పుథుజ్జనమణ్డలం పుథుజ్జనపఞ్ఞత్తిం అతిక్కమిత్వా అరియసఙ్ఖం అరియగోత్తం అరియమణ్డలం అరియపఞ్ఞత్తిం ఓక్కమనతో గోత్రభూపుగ్గలో నామ వుచ్చతి.
౧౧. భయూపరతనిద్దేసే – భయేన ఉపరతోతి భయూపరతో. సత్తపి సేక్ఖా పుథుజ్జనా చ భాయిత్వా పాపతో ఓరమన్తి పాపం న కరోన్తి. తత్థ పుథుజ్జనా దుగ్గతిభయం, వట్టభయం, కిలేసభయం, ఉపవాదభయన్తి చత్తారి భయాని భాయన్తి. తేసు భాయితబ్బట్ఠేన దుగ్గతియేవ భయం దుగ్గతిభయం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ పుథుజ్జనో ‘సచే త్వం పాపం కరిస్ససి, చత్తారో అపాయా ముఖం వివరిత్వా ఠితచ్ఛాతఅజగరసదిసా, తేసు దుక్ఖం అనుభవన్తో కథం భవిస్ససీ’తి దుగ్గతిభయం భాయిత్వా పాపం న కరోతి. అనమతగ్గసంసారవట్టంయేవ పన వట్టభయం నామ. సబ్బమ్పి అకుసలం కిలేసభయం నామ. గరహా పన ఉపవాదభయం నామ. తానిపి భాయిత్వా పుథుజ్జనో పాపం న కరోతి. సోతాపన్నసకదాగామిఅనాగామినో పన తయో సేక్ఖా దుగ్గతిం అతీతత్తా సేసాని తీణి భయాని భాయిత్వా పాపం న కరోన్తి. మగ్గట్ఠకసేక్ఖా ఆగమనవసేన వా అసముచ్ఛిన్నభయత్తా వా భయూపరతా నామ హోన్తి. ఖీణాసవో ఇమేసు చతూసు భయేసు ఏకమ్పి న భాయతి. సో హి సబ్బసో సముచ్ఛిన్నభయో; తస్మా అభయూపరతోతి వుచ్చతి. కిం పన సో ఉపవాదమ్పి న భాయతీతి? న భాయతి. ఉపవాదం పన రక్ఖతీతి వత్తుం వట్టతి. దోణుప్పలవాపిగామే ఖీణాసవత్థేరో వియ.
౧౨. అభబ్బాగమననిద్దేసే – సమ్మత్తనియామాగమనస్స అభబ్బోతి అభబ్బాగమనో. కమ్మావరణేనాతి పఞ్చవిధేన ఆనన్తరియకమ్మేన. కిలేసావరణేనాతి నియతమిచ్ఛాదిట్ఠియా. విపాకావరణేనాతి అహేతుకదుహేతుకపటిసన్ధియా. అస్సద్ధాతి బుద్ధధమ్మసఙ్ఘేసు సద్ధారహితా. అచ్ఛన్దికాతి కత్తుకమ్యతాకుసలచ్ఛన్దరహితా. తే ఠపేత్వా జమ్బుదీపం ఇతరదీపత్తయవాసినో వేదితబ్బా. తేసు హి మనుస్సా అచ్ఛన్దికభావం పవిట్ఠా నామ. దుప్పఞ్ఞాతి భవఙ్గపఞ్ఞారహితా. అభబ్బాతి అప్పటిలద్ధమగ్గఫలూపనిస్సయా. నియామన్తి మగ్గనియామం, సమ్మత్తనియామం. ఓక్కమితున్తి ఏతం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తసఙ్ఖాతం నియామం ఓక్కమితుం పవిసితుం తత్థ పతిట్ఠాతుం అభబ్బా.
౧౩. భబ్బాగమననిద్దేసో వుత్తపటిపక్ఖనయేన వేదితబ్బో. ఏవమిమస్మిం దుకే యే చ పుగ్గలా పఞ్చానన్తరియకా, యే చ నియతమిచ్ఛాదిట్ఠికా, యేహి చ అహేతుకదుహేతుకపటిసన్ధి గహితా, యే చ బుద్ధాదీనం న సద్దహన్తి, యేసఞ్చ కత్తుకమ్యతాఛన్దో నత్థి, యే చ అపరిపుణ్ణభవఙ్గపఞ్ఞా, యేసఞ్చ మగ్గఫలానం ఉపనిస్సయో నత్థి, తే సబ్బేపి సమ్మత్తనియామం ఓక్కమితుం అభబ్బా, విపరీతా భబ్బాతి వుత్తా.
౧౪. నియతానియతనిద్దేసే – ఆనన్తరికాతి ఆన్తరికకమ్మసమఙ్గినో. మిచ్ఛాదిట్ఠికాతి నియతమిచ్ఛాదిట్ఠిసమఙ్గినో. సబ్బేపి హేతే నిరయస్స అత్థాయ నియతత్తా నియతా నామ. అట్ఠ పన అరియపుగ్గలా సమ్మాభావాయ ఉపరూపరిమగ్గఫలత్థాయ చేవ అనుపాదాపరినిబ్బానత్థాయ చ నియతత్తా నియతా నామ. అవసేసపుగ్గలా పన అనిబద్ధగతికా. యథా ఆకాసే ఖిత్తదణ్డో పథవియం పతన్తో ‘అగ్గేన వా మజ్ఝేన వా మూలేన వా పతిస్సతీ’తి న ఞాయతి; ఏవమేవ ‘అసుకగతియా నామ నిబ్బత్తిస్సన్తీ’తి నియమాభావా అనియతా నామాతి వేదితబ్బా. యా పన ఉత్తరకురుకానం నియతగతికతా వుత్తా, న సా నియతధమ్మవసేన. మిచ్ఛత్తసమ్మత్తనియతధమ్మాయేవ హి నియతా నామ. తేసఞ్చ వసేనాయం పుగ్గలనియమో కథితోతి.
౧౫. పటిపన్నకనిద్దేసే – మగ్గసమఙ్గినోతి మగ్గట్ఠకపుగ్గలా. తే హి ఫలత్థాయ పటిపన్నత్తా పటిపన్నకా నామ. ఫలసమఙ్గినోతి ఫలపటిలాభసమఙ్గితాయ ఫలసమఙ్గినో. ఫలపటిలాభతో పట్ఠాయ హి తే ఫలసమాపత్తిం అసమాపన్నాపి ఫలే ఠితాయేవ నామ.
౧౬. సమసీసీనిద్దేసే – అపుబ్బం అచరిమన్తి అపురే అపచ్ఛా, ఏకప్పహారేనేవాతి అత్థో. పరియాదానన్తి పరిక్ఖయో. అయం వుచ్చతీతి అయం పుగ్గలో సమసీసీ నామ వుచ్చతి. సో పనేస తివిధో హోతి – ఇరియాపథసమసీసీ, రోగసమసీసీ, జీవితసమసీసీతి. తత్థ యో చఙ్కమన్తోవ విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అరహత్తం పత్వా చఙ్కమన్తోవ పరినిబ్బాతి పదుమత్థేరో వియ; ఠితకోవ విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అరహత్తం పత్వా ఠితకోవ పరినిబ్బాతి కోటపబ్బతవిహారవాసీతిస్సత్థేరో వియ; నిసిన్నోవ విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అరహత్తం పత్వా నిసిన్నోవ పరినిబ్బాతి, నిపన్నోవ విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అరహత్తం పత్వా నిపన్నోవ పరినిబ్బాతి – అయం ఇరియాపథసమసీసీ నామ.
యో పన ఏకం రోగం పత్వా అన్తోరోగేయేవ విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అరహత్తం పత్వా తేనేవ రోగేన పరినిబ్బాతి – అయం రోగసమసీసీ నామ.
కతరో జీవితసమసీసీ నామ? ‘‘సీసన్తి తేరస సీసాని – పలిబోధసీసఞ్చ తణ్హా, వినిబన్ధనసీసఞ్చ మానో, పరామాససీసఞ్చ దిట్ఠి, విక్ఖేపసీసఞ్చ ఉద్ధచ్చం, సంకిలేససీసఞ్చ అవిజ్జా, అధిమోక్ఖసీసఞ్చ సద్ధా, పగ్గహసీసఞ్చ వీరియం, ఉపట్ఠానసీసఞ్చ సతి, అవిక్ఖేపసీసఞ్చ సమాధి, దస్సనసీసఞ్చ పఞ్ఞా, పవత్తసీసఞ్చ జీవితిన్ద్రియం, గోచరసీసఞ్చ విమోక్ఖో, సఙ్ఖారసీసఞ్చ నిరోధో’’తి (పటి. మ. ౧.౮౭). తత్థ కిలేససీసం అవిజ్జం అరహత్తమగ్గో పరియాదియతి. పవత్తసీసం జీవితిన్ద్రియం చుతిచిత్తం పరియాదియతి. అవిజ్జాపరియాదాయకం చిత్తం జీవితిన్ద్రియం పరియాదాతుం న సక్కోతి. జీవితిన్ద్రియపరియాదాయకం చిత్తం అవిజ్జం పరియాదాతుం న సక్కోతి. అవిజ్జాపరియాదాయకం చిత్తం అఞ్ఞం, జీవితిన్ద్రియపరియాదాయకం చిత్తం అఞ్ఞం. యస్స చేతం సీసద్వయం సమం పరియాదానం గచ్ఛతి, సో జీవితసమసీసీ నామ.
కథమిదం సమం హోతీతి? వారసమతాయ. యస్మిఞ్హి వారే మగ్గవుట్ఠానం హోతి – సోతాపత్తిమగ్గే పఞ్చ పచ్చవేక్ఖణాని, సకదాగామిమగ్గే పఞ్చ, అనాగామిమగ్గే పఞ్చ, అరహత్తమగ్గే చత్తారీతి ఏకూనవీసతియా పచ్చవేక్ఖణఞాణే పతిట్ఠాయ భవఙ్గం ఓతరిత్వా పరినిబ్బాయతి. ఇమాయ వారసమతాయ ఇదం ఉభయసీసపరియాదానం సమం హోతి నామ. తేనాయం పుగ్గలో జీవితసమసీసీతి వుచ్చతి. అయమేవ చ ఇధ అధిప్పేతో.
౧౭. ఠితకప్పీనిద్దేసే – ఠితో కప్పోతి ఠితకప్పో, ఠితకప్పో అస్స అత్థీతి ఠితకప్పీ. కప్పం ఠపేతుం సమత్థోతి అత్థో. ఉడ్డయ్హనవేలా అస్సాతి ఝాయనకాలో భవేయ్య. నేవ తావాతి యావ ఏస మగ్గసమఙ్గీ పుగ్గలో సోతాపత్తిఫలం న సచ్ఛికరోతి, నేవ తావ కప్పో ఝాయేయ్య. ఝాయమానోపి అజ్ఝాయిత్వావ తిట్ఠేయ్య. కప్పవినాసో హి నామ మహావికారో మహాపయోగో కోటిసతసహస్సచక్కవాళస్స ఝాయనవసేన మహాలోకవినాసో. అయమ్పి ఏవం మహావినాసో తిట్ఠేయ్య వాతి వదతి. సాసనే పన ధరమానే అయం కప్పవినాసో నామ నత్థి. కప్పవినాసే సాసనం నత్థి. గతకోటికే హి కాలే కప్పవినాసో నామ హోతి. ఏవం సన్తేపి సత్థా అన్తరాయాభావం దీపేతుం ఇదం కారణం ఆహరి – ‘‘ఇదమ్పి భవేయ్య, మగ్గసమఙ్గినో పన ఫలస్స అన్తరాయో న సక్కా కాతు’’న్తి. అయం పన పుగ్గలో కప్పం ఠపేన్తో కిత్తకం కాలం ఠపేయ్యాతి? యస్మిం వారే మగ్గవుట్ఠానం హోతి, అథ భవఙ్గం ఆవట్టేన్తం మనోద్వారావజ్జనం ఉప్పజ్జతి. తతో తీణి అనులోమాని, ఏకం గోత్రభుచిత్తం, ఏకం మగ్గచిత్తం, ద్వే ఫలచిత్తాని, పఞ్చ పచ్చవేక్ఖణఞాణానీతి ఏత్తకం కాలం ఠపేయ్య. ఇమం పనత్థం బాహిరాయ ఆగన్తుకూపమాయపి ఏవం దీపయింసు. సచే హి సోతాపత్తిమగ్గసమఙ్గిస్స మత్థకూపరి యోజనికం ఏకగ్ఘనసేలం తివట్టాయ రజ్జుయా బన్ధిత్వా ఓలమ్బేయ్య, ఏకస్మిం వట్టే ఛిన్నే ద్వీహి ఓలమ్బేయ్య, ద్వీసు ఛిన్నేసు ఏకేన ఓలమ్బేయ్యేవ, తస్మిమ్పి ఛిన్నే అబ్భకూటం వియ ఆకాసే తిట్ఠేయ్య, న త్వేవ తస్స పుగ్గలస్స మగ్గానన్తరఫలస్స అన్తరాయం కరేయ్యాతి. అయం పన దీపనా పరిత్తా, పురిమావ మహన్తా. న కేవలం పన సోతాపత్తిమగ్గట్ఠోవ కప్పం ఠపేతి, ఇతరే మగ్గసమఙ్గినోపి ఠపేన్తియేవ. తేన భగవా హేట్ఠా గహితఞ్చ అగ్గహితఞ్చ సబ్బం సఙ్కడ్ఢిత్వా సద్ధిం పిట్ఠివట్టకపుగ్గలేహి ఇమం తన్తిం ఆరోపేసి – ‘‘సబ్బేపి మగ్గసమఙ్గినో పుగ్గలా ఠితకప్పినో’’తి.
౧౮. అరియనిద్దేసే – కిలేసేహి ఆరకత్తా అరియా. సదేవకేన లోకేన అరణీయత్తా అరియా. అరియట్ఠో నామ పరిసుద్ధట్ఠోతి పరిసుద్ధత్తాపి అరియా. సేసా అపరిసుద్ధతాయ అనరియా.
౧౯. సేక్ఖనిద్దేసే – మగ్గసమఙ్గినో మగ్గక్ఖణే, ఫలసమఙ్గినో చ ఫలక్ఖణే, అధిసీలసిక్ఖాదికా తిస్సోపి సిక్ఖా సిక్ఖన్తియేవాతి సేక్ఖా. అరహతా పన అరహత్తఫలక్ఖణే తిస్సో సిక్ఖా సిక్ఖితా. పున తస్స సిక్ఖనకిచ్చం నత్థీతి అసేక్ఖా. ఇతి సత్త అరియా సిక్ఖన్తీతి సేక్ఖా. ఖీణాసవా అఞ్ఞస్స సన్తికే సీలాదీనం సిక్ఖితత్తా సిక్ఖితఅసేక్ఖా నామ. బుద్ధపచ్చేకబుద్ధా సయమ్భూతతాయ అసిక్ఖితఅసేక్ఖా నామ. సేసపుగ్గలా నేవ సిక్ఖన్తి న సిక్ఖితాతి నేవసేక్ఖానాసేక్ఖా.
౨౦. తేవిజ్జనిద్దేసే – పఠమం పుబ్బేనివాసదిబ్బచక్ఖుఞాణాని నిబ్బత్తేత్వా పచ్ఛా అరహత్తం పత్తోపి, పఠమం అరహత్తం పత్వా పచ్ఛా పుబ్బేనివాసదిబ్బచక్ఖుఞాణనిబ్బత్తకోపి తేవిజ్జోయేవ నామ. సుత్తన్తకథా పన పరియాయదేసనా అభిధమ్మకథా నిప్పరియాయదేసనాతి ఇమస్మిం ఠానే ఆగమనీయమేవ ధురం. తస్మా పఠమం ద్వే విజ్జా నిబ్బత్తేత్వా పచ్ఛా అరహత్తం పత్తోవ ఇధ అధిప్పేతో. ఛళభిఞ్ఞేపి ఏసేవ నయో.
౨౨. సమ్మాసమ్బుద్ధనిద్దేసే – పుబ్బే అననుస్సుతేసూతి పచ్ఛిమభవే సచ్చప్పటివేధతో పుబ్బే అఞ్ఞస్స కస్సచి సన్తికే అస్సుతపుబ్బేసు. తతో పురిమపురిమేసు పన భవేసు సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తా బుద్ధసాసనే పబ్బజిత్వా తీణి పిటకాని ఉగ్గహేత్వా గతపచ్చాగతవత్తం ఆరుయ్హ కమ్మట్ఠానం అనులోమం గోత్రభుం ఆహచ్చ ఠపేన్తి. తస్మా పచ్ఛిమభవస్మింయేవ అనాచరియకభావం సన్ధాయేతం వుత్తం. తదా హి తథాగతో పూరితపారమిత్తా అఞ్ఞస్స సన్తికే సామం అననుస్సుతేసు సఙ్ఖతాసఙ్ఖతధమ్మేసు ‘‘ఇదం దుక్ఖం…పే… అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి అత్తపచ్చక్ఖేన ఞాణేన చత్తారి సచ్చాని అభిసమ్బుజ్ఝతి.
తత్థ చాతి తస్మిఞ్చ చతుసచ్చసమ్బోధిసఙ్ఖాతే అరహత్తమగ్గే. సబ్బఞ్ఞుతం పాపుణాతి బలేసు చ వసీభావన్తి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణఞ్చేవ బలేసు చ చిణ్ణవసీభావం పాపుణాతి. బుద్ధానఞ్హి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స చేవ దసబలఞాణస్స చ అధిగమనతో పట్ఠాయ అఞ్ఞం కాతబ్బం నామ నత్థి. యథా పన ఉభతోసుజాతస్స ఖత్తియకుమారస్స అభిసేకప్పత్తితో పట్ఠాయ ‘ఇదం నామ ఇస్సరియం అనాగత’న్తి న వత్తబ్బం, సబ్బం ఆగతమేవ హోతి. ఏవమేవ బుద్ధానం అరహత్తమగ్గస్స ఆగమనతో పట్ఠాయ ‘అయం నామ గుణో న ఆగతో, న పటివిద్ధో, న పచ్చక్ఖో’తి న వత్తబ్బో, సబ్బేపి సబ్బఞ్ఞుగుణా ఆగతా పటివిద్ధా పచ్చక్ఖకతావ హోన్తి. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవం పారమీపూరణసిద్ధానుభావేన అరియమగ్గేన పటివిద్ధసబ్బఞ్ఞుగుణో పుగ్గలో సమ్మాసమ్బుద్ధోతి వుచ్చతి.
౨౩. పచ్చేకబుద్ధనిద్దేసేపి – పుబ్బే అననుస్సుతేసూతి పదే పుబ్బే వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. పచ్చేకబుద్ధోపి హి పచ్ఛిమభవే అనాచరియకో అత్తుక్కంసికఞాణేనేవ పటివిద్ధసచ్చో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణఞ్చేవ బలేసు చ చిణ్ణవసీభావం న పాపుణాతి.
౨౪. ఉభతోభాగవిముత్తనిద్దేసే – అట్ఠ విమోక్ఖే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతీతి అట్ఠ సమాపత్తియో సహజాతనామకాయేన పటిలభిత్వా విహరతి. పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వాతి విపస్సనాపఞ్ఞాయ సఙ్ఖారగతం, మగ్గపఞ్ఞాయ చత్తారి సచ్చాని పస్సిత్వా చత్తారోపి ఆసవా ఖీణా హోన్తి. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో ఉభతోభాగవిముత్తో నామాతి వుచ్చతి. అయఞ్హి ద్వీహి భాగేహి ద్వే వారే విముత్తోతి ఉభతోభాగవిముత్తో. తత్రాయం థేరవాదో – తిపిటకచూళనాగత్థేరో తావ ఆహ – ‘‘సమాపత్తియా విక్ఖమ్భనవిమోక్ఖేన, మగ్గేన సముచ్ఛేదవిమోక్ఖేన విముత్తోతి ఉభతోభాగేహి ద్వే వారే విముత్తో’’తి. తిపిటకమహాధమ్మరక్ఖితత్థేరో ‘‘నామనిస్సితకో ఏసో’’తి వత్వా –
‘‘అచ్చీ యథా వాతవేగేన ఖిత్తా, (ఉపసీవాతి భగవా;)
అత్థం పలేతి న ఉపేతి సఙ్ఖం;
ఏవం మునీ నామకాయా విముత్తో,
అత్థం పలేతి న ఉపేతి సఙ్ఖ’’న్తి. (సు. ని. ౧౦౮౦);
వత్వా సుత్తం ఆహరిత్వా ‘‘నామకాయతో చ రూపకాయతో చ సువిముత్తత్తా ఉభతోభాగవిముత్తో’’తి ఆహ. తిపిటకచూళాభయత్థేరో పనాహ – ‘‘సమాపత్తియా విక్ఖమ్భనవిమోక్ఖేన ఏకవారం విముత్తో మగ్గేన సముచ్ఛేదవిమోక్ఖేన ఏకవారం విముత్తోతి ఉభతోభాగవిముత్తో’’తి. ఇమే పన తయోపి థేరా పణ్డితా, ‘తిణ్ణమ్పి వాదే కారణం దిస్సతీ’తి తిణ్ణమ్పి వాదం తన్తిం కత్వా ఠపయింసు.
సఙ్ఖేపతో పన అరూపసమాపత్తియా రూపకాయతో విముత్తో, మగ్గేన నామకాయతో విముత్తోతి ఉభోహి భాగేహి విముత్తత్తా ఉభతోభాగవిముత్తో. సో చతున్నం అరూపసమాపత్తీనం ఏకేకతో వుట్ఠాయ సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా అరహత్తం పత్తానం చతున్నం, నిరోధా వుట్ఠాయ అరహత్తం పత్తస్స అనాగామినో చ వసేన పఞ్చవిధో హోతి. తత్థ పురిమా చత్తారో సమాపత్తిసీసం నిరోధం న సమాపజ్జన్తీతి పరియాయేన ఉభతోభాగవిముత్తా నామ. అట్ఠసమాపత్తిలాభీ అనాగామీ తం సమాపజ్జిత్వా తతో వుట్ఠాయ విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పత్తోతి నిప్పరియాయేన ఉభతోభాగవిముత్తసేట్ఠో నామ. నను చ అరూపావచరజ్ఝానమ్పి ఉపేక్ఖాచిత్తేకగ్గతాహి దువఙ్గికం రూపావచరచతుత్థజ్ఝానమ్పి, తస్మా తమ్పి పదట్ఠానం కత్వా అరహత్తం పత్తేన ఉభతోభాగవిముత్తేన భవితబ్బన్తి? న భవితబ్బం. కస్మా? రూపకాయతో అవిముత్తత్తా. తఞ్హి కిలేసకాయతోవ విముత్తం, న రూపకాయతో; తస్మా తతో వుట్ఠాయ అరహత్తం పత్తో ఉభతోభాగవిముత్తో నామ న హోతి. అరూపావచరం పన నామకాయతో చ విముత్తం రూపకాయతో చాతి తదేవ పాదకం కత్వా అరహత్తం పత్తో ఉభతోభాగవిముత్తో హోతీతి వేదితబ్బో.
౨౫. పఞ్ఞావిముత్తనిద్దేసే – పఞ్ఞాయ విముత్తోతి పఞ్ఞావిముత్తో. సో సుక్ఖవిపస్సకో చతూహి ఝానేహి వుట్ఠాయ అరహత్తం పత్తా చత్తారో చాతి పఞ్చవిధో హోతి. ఏతేసు హి ఏకోపి అట్ఠవిమోక్ఖలాభీ న హోతి. తేనేవ న హేవ ఖో అట్ఠ విమోక్ఖేతిఆదిమాహ. అరూపావచరజ్ఝానేసు పన ఏకస్మిం సతి ఉభతోభాగవిముత్తోయేవ నామ హోతీతి.
౨౬. కాయసక్ఖినిద్దేసే – ఏకచ్చే ఆసవాతి హేట్ఠిమమగ్గత్తయవజ్ఝా. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో కాయసక్ఖీతి వుచ్చతి. సో హి ఫుట్ఠన్తం సచ్ఛికరోతీతి కాయసక్ఖీ. ఝానఫస్సం పఠమం ఫుసతి, పచ్ఛా నిరోధం నిబ్బానం సచ్ఛికరోతీతిపి కాయసక్ఖీ. సో సోతాపత్తిఫలట్ఠం ఆదిం కత్వా యావ అరహత్తమగ్గట్ఠా ఛబ్బిధో హోతి.
౨౭. దిట్ఠిప్పత్తనిద్దేసే – ఇదం దుక్ఖన్తి ఇదం దుక్ఖం, ఏత్తకం దుక్ఖం, న ఇతో ఉద్ధం దుక్ఖం. దుక్ఖసముదయాదీసుపి ఏసేవ నయో. యథాభూతం పజానాతీతి ఠపేత్వా తణ్హం పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే ‘దుక్ఖసచ్చ’న్తి యాథావసరసతో పజానాతి. తణ్హా పన దుక్ఖం జనేతి నిబ్బత్తేతి, పభావేతి, తతో తం దుక్ఖం సముదేతి; తస్మా నం అయం ‘దుక్ఖసముదయో’తి యథాభూతం పజానాతి. యస్మా పన ఇదం దుక్ఖఞ్చ సముదయో చ నిబ్బానం పత్వా నిరుజ్ఝన్తి వూపసమ్మన్తి అప్పవత్తిం గచ్ఛన్తి; తస్మా నం ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి యథాభూతం పజానాతి. అరియో పన అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, తం దుక్ఖనిరోధం గచ్ఛతి; తేన తం ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి. ఏత్తావతా నానాక్ఖణే సచ్చవవత్థానం దస్సితం. ఇదాని ఏకక్ఖణే దస్సేతుం తథాగతప్పవేదితాతిఆదిమాహ. తత్థ తథాగతప్పవేదితాతి మహాబోధిమణ్డే నిసీదత్వా తథాగతేన పటివిద్ధా విదితా పాకటీకతా. ధమ్మాతి చతుసచ్చధమ్మా. వోదిట్ఠా హోన్తీతి సుదిట్ఠా హోన్తి. వోచరితాతి సుచరితా. తేసు అనేన పఞ్ఞా సుట్ఠు చరాపితా హోతీతి అత్థో. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో దిట్ఠిప్పత్తోతి వుచ్చతి. అయఞ్హి దిట్ఠన్తం పత్తో. ‘‘దుక్ఖా సఙ్ఖారా, సుఖో నిరోధో’’తి ఞాణం హోతి. దిట్ఠం విదితం సచ్ఛికతం పస్సితం పఞ్ఞాయాతి దిట్ఠప్పత్తో. అయమ్పి కాయసక్ఖీ వియ ఛబ్బిధోవ హోతి.
౨౮. సద్ధావిముత్తనిద్దేసే – నో చ ఖో యథా దిట్ఠిప్పత్తస్సాతి యథా దిట్ఠిప్పత్తస్స ఆసవా పరిక్ఖీణా, న ఏవం సద్ధావిముత్తస్సాతి అత్థో. కిం పన నేసం కిలేసప్పహానే నానత్తం అత్థీతి? నత్థి. అథ కస్మా సద్ధావిముత్తో దిట్ఠిప్పత్తం న పాపుణాతీతి? ఆగమనీయనానత్తేన. దిట్ఠిప్పతో హి ఆగమనమ్హి కిలేసే విక్ఖమ్భేన్తో అప్పదుక్ఖేన అప్పకసిరేన అకిలమన్తోవ విక్ఖమ్భేతుం సక్కోతి. సద్ధావిముత్తో పన దుక్ఖేన కసిరేన కిలమన్తో హుత్వా విక్ఖమ్భేతుం సక్కోతి, తస్మా దిట్ఠిప్పత్తం న పాపుణాతి. అపిచ నేసం పఞ్ఞాయపి నానత్తం అత్థియేవ. దిట్ఠిప్పత్తస్స హి ఉపరి తిణ్ణం మగ్గానం విపస్సనాఞాణం తిక్ఖం సూరం పసన్నం హుత్వా వహతి. సద్ధావిముత్తస్స విపస్సనాఞాణం నో తిక్ఖం సూరం పసన్నం హుత్వా వహతి, తస్మాపి సో దిట్ఠిప్పత్తం న పాపుణాతి.
యథా హి ద్వీసు తరుణేసు సిప్పం దస్సేన్తేసు ఏకస్స హత్థే తిఖిణో అసి, ఏకస్స కుణ్ఠో. తిఖిణేన అసినా కదలీ ఛిజ్జమానా సద్దం న కరోతి. కుణ్ఠేన అసినా ఛిజ్జమానా ‘కటకటా’తి సద్దం కరోతి. తత్థ తిఖిణేన అసినా సద్దం అకరోన్తియా ఏవ కదలియా ఛేదనం వియ దిట్ఠిప్పత్తస్స తిణ్ణం మగ్గానం విపస్సనాఞాణస్స తిఖిణసూరవిప్పసన్నభావో. కుణ్ఠేన అసినా సద్దం కరోన్తియాపి కదలియా ఛేదనం వియ సద్ధావిముత్తస్స తిణ్ణం మగ్గానం విపస్సనాఞాణస్స అతిఖిణఅసూరఅప్పసన్నభావో వేదితబ్బో. ఇమం పన నయం ‘నో’తి పటిక్ఖిపిత్వా, ఆగమనీయనానత్తేనేవ సద్ధావిముత్తో దిట్ఠిప్పత్తం న పాపుణాతీతి సన్నిట్ఠానం కతం.
ఆగమట్ఠకథాసు పన వుత్తం – ‘‘ఏతేసు హి సద్ధావిముత్తస్స పుబ్బభాగమగ్గక్ఖణే సద్దహన్తస్స వియ ఓకప్పేన్తస్స వియ అధిముచ్చన్తస్స వియ చ కిలేసక్ఖయో హోతి. దిట్ఠిప్పత్తస్స పుబ్బభాగమగ్గక్ఖణే కిలేసచ్ఛేదకఞాణం అదన్ధం తిఖిణం సూరం హుత్వా వహతి. తస్మా యథా నామ అతిఖిణేన అసినా కదలిం ఛిన్దన్తస్స ఛిన్నట్ఠానం న మట్ఠం హోతి, అసి న సీఘం వహతి, సద్దో సుయ్యతి, బలవతరో వాయామో కాతబ్బో హోతి; ఏవరూపా సద్ధావిముత్తస్స పుబ్బభాగమగ్గభావనా. యథా పన సునిసితేనేవ అసినా కదలిం ఛిన్దన్తస్స ఛిన్నట్ఠానం మట్ఠం హోతి, అసి సీఘం వహతి, సద్దో న సుయ్యతి, బలవవాయామకిచ్చం న హోతి; ఏవరూపా దిట్ఠిప్పత్తస్స పుబ్బభాగమగ్గభావనా వేదితబ్బా’’తి. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో సద్ధావిముత్తోతి వుచ్చతి. అయఞ్హి సద్దహన్తో విముత్తోతి సద్ధావిముత్తో. అయమ్పి కాయసక్ఖీ వియ ఛబ్బిధోవ హోతి.
౨౯. ధమ్మానుసారీనిద్దేసే – పటిపన్నస్సాతి ఇమినా సోతాపత్తిమగ్గట్ఠో దస్సితో. అధిమత్తన్తి బలవం. పఞ్ఞం వాహేతీతి పఞ్ఞావాహీ. పఞ్ఞా ఇమం పుగ్గలం వహతీతి పఞ్ఞావాహీతిపి వుత్తం హోతి. పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమన్తి పఞ్ఞం పురేచారికం కత్వా. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో ధమ్మానుసారీతి వుచ్చతి. సో హి పఞ్ఞాసఙ్ఖాతేన ధమ్మేన సరతి అనుస్సరతీతి ధమ్మానుసారీ. సోతాపత్తిమగ్గట్ఠస్సేవేతం నామం. ఫలే పన పత్తే దిట్ఠిప్పత్తో నామ హోతి.
౩౦. సద్ధానుసారీనిద్దేసేపి – సద్ధం వాహేతీతి సద్ధావాహీ. సద్ధా ఇమం పుగ్గలం వహతీతి సద్ధావాహీతిపి వుత్తమేవ. సద్ధాపుబ్బఙ్గమన్తి సద్ధం పురేచారికం కత్వా. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో సద్ధానుసారీతి వుచ్చతి. సో హి సద్ధాయ సరతి. అనుస్సరతీతి సద్ధానుసారీ. సోతాపత్తిమగ్గట్ఠస్సేవేతం నామం. ఫలే పన పత్తే సద్ధావిముత్తో నామ హోతి. లోకుత్తరధమ్మఞ్హి నిబ్బత్తేన్తానం ద్వే ధురాని నామ, ద్వే అభినివేసా నామ, ద్వే సీసాని నామ. తత్థ సద్ధాధురం పఞ్ఞాధురన్తి – ద్వే ధురాని నామ. ఏకో పన భిక్ఖు సమథాభినివేసేన అభినివిసతి, ఏకో విపస్సనాభినివేసేనాతి – ఇమే ద్వే అభినివేసా నామ. ఏకో చ మత్థకం పాపుణన్తో ఉభతోభాగవిముత్తో హోతి, ఏకో పఞ్ఞావిముత్తోతి – ఇమాని ద్వే సీసాని నామ. యే కేచి హి లోకుత్తరధమ్మం నిబ్బత్తేన్తి, సబ్బే తే ఇమే ద్వే ధమ్మే ధురం కత్వా ఇమేసు ద్వీసు ఠానేసు అభినివిసిత్వా ఇమేహి ద్వీహి ఠానేహి విముచ్చన్తి. తేసు యో భిక్ఖు అట్ఠసమాపత్తిలాభీ పఞ్ఞం ధురం కత్వా సమథవసేన అభినివిట్ఠో అఞ్ఞతరం అరూపసమాపత్తిం పదట్ఠానం కత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అరహత్తం పాపుణాతి, సో సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణే ధమ్మానుసారీ నామ. పరతో పన ఛసు ఠానేసు కాయసక్ఖీ నామ. అరహత్తఫలే పత్తే ఉభతోభాగవిముత్తో నామ.
అపరో పఞ్ఞమేవ ధురం కత్వా విపస్సనావసేన అభినివిట్ఠో సుద్ధసఙ్ఖారే వా రూపావచరజ్ఝానేసు వా అఞ్ఞతరం సమ్మసిత్వా అరహత్తం పాపుణాతి, అయమ్పి సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణేయేవ ధమ్మానుసారీ నామ. పరతో పన ఛసు ఠానేసు దిట్ఠిప్పత్తో నామ. అరహత్తే పత్తే పఞ్ఞావిముత్తో నామ. ఇధ ద్వే నామాని అపుబ్బాని, తాని పురిమేహి సద్ధిం పఞ్చ హోన్తి. అపరో అట్ఠసమాపత్తిలాభీ సద్ధం ధురం కత్వా సమాధివసేన అభినివిట్ఠో అఞ్ఞతరం అరూపసమాపత్తిం పదట్ఠానం కత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అరహత్తం పాపుణాతి – అయం సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణే సద్ధానుసారీ నామ. పరతో ఛసు ఠానేసు కాయసక్ఖీయేవ నామ. అరహత్తే పత్తే ఉభతోభాగవిముత్తోయేవ నామ. ఇధ ఏకమేవ నామం అపుబ్బం. తేన సద్ధిం పురిమాని పఞ్చ ఛ హోన్తి. అపరో సద్ధమేవ ధురం కత్వా విపస్సనావసేన అభినివిట్ఠో సుద్ధసఙ్ఖారే వా రూపావచరజ్ఝానేసు వా అఞ్ఞతరం సమ్మసిత్వా అరహత్తం పాపుణాతి. అయమ్పి సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణే సద్ధానుసారీ నామ. పరతో ఛసు ఠానేసు సద్ధావిముత్తో నామ. అరహత్తే పత్తే పఞ్ఞావిముత్తో నామ. ఇధాపి ఏకమేవ నామం అపుబ్బం. తేన సద్ధిం పురిమాని ఛ సత్త హోన్తి. ఇమే సత్త పుగ్గలా లోకే అగ్గదక్ఖిణేయ్యా నామాతి.
౩౧. సత్తక్ఖత్తుపరమనిద్దేసే – సత్తక్ఖత్తున్తి సత్తవారే. సత్తక్ఖత్తుపరమా భవూపపత్తి అత్తభావగ్గహణం అస్స, తతో పరం అట్ఠమం భవం నాదియతీతి సత్తక్ఖత్తుపరమో. సోతాపన్నో హోతీతి ఏత్థ సోతోతి అరియమగ్గో, తేన సమన్నాగతో సోతాపన్నో నామ. యథాహ –
‘‘సోతో సోతోతి హిదం, సారిపుత్త, వుచ్చతి. కతమో ను ఖో, సారిపుత్త, సోతోతి? అయమేవ హి, భన్తే, అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో సోతో, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధీతి. సోతాపన్నో సోతాపన్నోతి, హిదం, సారిపుత్త, వుచ్చతి. కతమో ను ఖో, సారిపుత్త, సోతాపన్నోతి? యో హి, భన్తే, ఇమినా అరియేన అట్ఠఙ్గికేన మగ్గేన సమన్నాగతో అయం వుచ్చతి సోతాపన్నో, స్వాయం ఆయస్మా ఏవంనామో ఏవంగోత్తో ఇతి వా’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౦౧).
ఏవం మగ్గక్ఖణేపి సోతాపన్నో నామ హోతి. ఇధ పన మగ్గేన ఫలస్స నామం దిన్నన్తి ఫలక్ఖణే సోతాపన్నో అధిప్పేతో.
అవినిపాతధమ్మోతి వినిపాతసఙ్ఖాతం అపాయం ఉపపత్తివసేన అనాగమనసభావో. నియతోతి మగ్గనియామేన నియతో. సమ్బోధిపరాయణోతి బుజ్ఝనకభావపరాయణో. సో హి పటిలద్ధమగ్గేన బుజ్ఝతీతి సమ్బోధిపరాయణో. ఉపరి తీహి మగ్గేహి అవస్సం బుజ్ఝిస్సతీతి సమ్బోధిపరాయణో. దేవే చ మనుస్సే చాతి దేవలోకఞ్చ మనుస్సలోకఞ్చ. సన్ధావిత్వా సంసరిత్వాతి పటిసన్ధివసేన అపరాపరం గన్త్వా. దుక్ఖస్సన్తం కరోతీతి వట్టదుక్ఖస్స పరియన్తం పరివటుమం కరోతి. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో సత్తక్ఖత్తుపరమో నామ వుచ్చతి. అయం పన కాలేన దేవలోకస్స కాలేన మనుస్సలోకస్స వసేన మిస్సకభవేన కథితోతి వేదితబ్బో.
౩౨. కోలంకోలనిద్దేసే – కులతో కులం గచ్ఛతీతి కోలంకోలో. సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియతో హి పట్ఠాయ నీచే కులే ఉపపత్తి నామ నత్థి, మహాభోగకులేసుయేవ నిబ్బత్తతీతి అత్థో. ద్వే వా తీణి వా కులానీతి దేవమనుస్సవసేన ద్వే వా తయో వా భవే. ఇతి అయమ్పి మిస్సకభవేనేవ కథితో. దేసనామత్తమేవ చేతం – ‘ద్వే వా తీణి వా’తి. యావ ఛట్ఠభవా సంసరన్తోపి పన కోలంకోలోవ హోతి.
౩౩. ఏకబీజినిద్దేసే – ఖన్ధబీజం నామ కథితం. యస్స హి సోతాపన్నస్స ఏకంయేవ ఖన్ధబీజం అత్థి, ఏకం అత్తభావగ్గహణం, సో ఏకబీజీ నామ. మానుసకం భవన్తి ఇదం పనేత్థ దేసనామత్తమేవ. దేవభవం నిబ్బత్తేతీతిపి పన వత్తుం వట్టతియేవ. భగవతా గహితనామవసేనేవ చేతాని ఏతేసం నామాని. ఏత్తకం ఠానం గతో సత్తక్ఖత్తుపరమో నామ హోతి, ఏత్తకం కోలంకోలో, ఏత్తకం ఏకబీజీతి భగవతా ఏతేసం నామం గహితం. నియమతో పన అయం సత్తక్ఖత్తుపరమో, అయం కోలంకోలో, అయం ఏకబీజీతి నత్థి.
కో పన తేసం ఏతం పభేదం నియమేతీతి? కేచి తావ థేరా ‘పుబ్బహేతు నియమేతీ’తి వదన్తి, కేచి ‘పఠమమగ్గో’, కేచి ‘ఉపరి తయో మగ్గా’, కేచి ‘తిణ్ణం మగ్గానం విపస్సనా’తి. తత్థ ‘పుబ్బహేతు నియమేతీ’తి వాదే ‘పఠమమగ్గస్స ఉపనిస్సయో కతో నామ హోతి, ఉపరి తయో మగ్గా నిరుపనిస్సయా ఉప్పన్నా’తి వచనం ఆపజ్జతి. ‘పఠమమగ్గో నియమేతీ’తి వాదే ఉపరి తిణ్ణం మగ్గానం నిరత్థకతా ఆపజ్జతి. ‘ఉపరి తయో మగ్గా నియమేన్తీ’తి వాదే ‘అట్ఠమమగ్గే అనుప్పన్నేయేవ ఉపరి తయో మగ్గా ఉప్పన్నా’తి ఆపజ్జతి. ‘తిణ్ణం మగ్గానం విపస్సనా నియమేతీ’తి వాదో పన యుజ్జతి. సచే హి ఉపరి తిణ్ణం మగ్గానం విపస్సనా బలవతీ హోతి, ఏకబీజీ నామ హోతి; తతో మన్దతరాయ కోలంకోలో; తతో మన్దతరాయ సత్తక్ఖత్తుపరమోతి.
ఏకచ్చో హి సోతాపన్నో వట్టజ్ఝాసయో హోతి, వట్టాభిరతో, పునప్పునం వట్టస్మింయేవ విచరతి సన్దిస్సతి. అనాథపిణ్డికో సేట్ఠి, విసాఖా ఉపాసికా, చూళరథమహారథా దేవపుత్తా, అనేకవణ్ణో దేవపుత్తో, సక్కో దేవరాజా, నాగదత్తో దేవపుత్తోతి ఇమే హి ఏత్తకా జనా వట్టజ్ఝాసయా వట్టాభిరతా ఆదితో పట్ఠాయ ఛ దేవలోకే సోధేత్వా అకనిట్ఠే ఠత్వా పరినిబ్బాయిస్సన్తి, ఇమే ఇధ న గహితా. న కేవలఞ్చిమే; యోపి మనుస్సేసుయేవ సత్తక్ఖత్తుం సంసరిత్వా అరహత్తం పాపుణాతి, యోపి దేవలోకే నిబ్బత్తో దేవేసుయేవ సత్తక్ఖత్తుం అపరాపరం సంసరిత్వా అరహత్తం పాపుణాతి, ఇమేపి ఇధ న గహితా. మిస్సకభవవసేనేవ పనేత్థ సత్తక్ఖత్తుపరమకోలంకోలా మానుసకభవనిబ్బత్తకోయేవ చ ఏకబీజీ గహితోతి వేదితబ్బో. తత్థ ఏకేకో దుక్ఖాపటిపదాదివసేన చతుబ్బిధభావం ఆపజ్జతి. సద్ధాధురేనేవ చత్తారో సత్తక్ఖత్తుపరమా, చత్తారో కోలంకోలా, చత్తారో ఏకబీజినోతి ద్వాదస హోన్తి. సచే పఞ్ఞాయ సక్కా నిబ్బత్తేతుం, ‘అహం లోకుత్తరం ధమ్మం నిబ్బత్తేస్సామీ’తి ఏవం పఞ్ఞం ధురం కత్వా సత్తక్ఖత్తుపరమాదిభావం పత్తాపి పటిపదావసేన ద్వాదసేవాతి ఇమే చతువీసతి సోతాపన్నా ఇహట్ఠకనిజ్ఝానికవసేనేవ ఇమస్మిం ఠానే కథితాతి వేదితబ్బా.
౩౪. సకదాగామినిద్దేసే – పటిసన్ధివసేన సకిం ఆగచ్ఛతీతి సకదాగామీ. సకిదేవాతి ఏకవారంయేవ. ఇమం లోకం ఆగన్త్వాతి ఇమినా పఞ్చసు సకదాగామీసు చత్తారో వజ్జేత్వా ఏకోవ గహితో. ఏకచ్చో హి ఇధ సకదాగామిఫలం పత్వా ఇధేవ పరినిబ్బాయతి, ఏకచ్చో ఇధ పత్వా దేవలోకే పరినిబ్బాయతి, ఏకచ్చో దేవలోకే పత్వా తత్థేవ పరినిబ్బాయతి, ఏకచ్చో దేవలోకే పత్వా ఇధూపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయతి – ఇమే చత్తారోపి ఇధ న గహితా. యో పన ఇధ పత్వా దేవలోకే యావతాయుకం వసిత్వా పున ఇధూపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయతి – అయం ఏకోవ ఇధ గహితోతి వేదితబ్బో. సేసమేత్థ యం వత్తబ్బం సియా తం సబ్బం హేట్ఠా ధమ్మసఙ్గహట్ఠకథాయం లోకుత్తరకుసలనిద్దేసే వుత్తమేవ. ఇమస్స పన సకదాగామినో ఏకబీజినా సద్ధిం కిం నానాకరణన్తి? ఏకబీజిస్స ఏకావ పటిసన్ధి, సకదాగామిస్స ద్వే పటిసన్ధియో – ఇదం నేసం నానాకరణన్తి.
౩౫. అనాగామినిద్దేసే – ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానన్తి ఓరం వుచ్చతి కామధాతు. యస్స ఇమాని పఞ్చ బన్ధనాని అప్పహీనాని హోన్తి, సో భవగ్గే నిబ్బత్తోపి గిలితబళిసో మచ్ఛో వియ దీఘసుత్తకేన పాదే బద్ధకాకో వియ తేహి బన్ధనేహి ఆకడ్ఢియమానో కామధాతుయంయేవ పవత్తతీతి పఞ్చ బన్ధనాని ఓరమ్భాగియానీతి వుచ్చన్తి. హేట్ఠాభాగియాని హేట్ఠాకోట్ఠాసికానీతి అత్థో. పరిక్ఖయాతి తేసం బన్ధనానం పరిక్ఖయేన. ఓపపాతికోతి ఉపపాతయోనికో. ఇమినాస్స గబ్భసేయ్యా పటిక్ఖిత్తా. తత్థ పరినిబ్బాయీతి తత్థ సుద్ధావాసలోకే పరినిబ్బాయితా. అనావత్తిధమ్మో తస్మా లోకాతి పటిసన్ధిగ్గహణవసేన తస్మా లోకా ఇధ అనావత్తనసభావో. బుద్ధదస్సనథేరదస్సనధమ్మస్సవనానం పనత్థాయస్స ఆగమనం అనివారితం. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవంవిధో పుగ్గలో పటిసన్ధివసేన పున అనాగమనతో అనాగామీ నామ వుచ్చతి.
౩౬. అన్తరాపరినిబ్బాయినిద్దేసే – ఉపపన్నం వా సమనన్తరాతి ఉపపన్నసమనన్తరా వా హుత్వా. అప్పత్తం వా వేమజ్ఝం ఆయుప్పమాణన్తి ఆయుప్పమాణం వేమజ్ఝం అప్పత్తం వా హుత్వా అరియమగ్గం సఞ్జనేతీతి అత్థో. వాసద్దవికప్పతో పన వేమజ్ఝం పత్తన్తిపి అత్థో వేదితబ్బో. ఏవం తయో అన్తరాపరినిబ్బాయినో సిద్ధా హోన్తి. ఉపరిట్ఠిమానం సంయోజనానన్తి ఉపరి పఞ్చన్నం ఉద్ధమ్భాగియసంయోజనానం అట్ఠన్నం వా కిలేసానం. పహానాయాతి ఏతేసం పజహనత్థాయ మగ్గం సఞ్జనేతి. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో ఆయువేమజ్ఝస్స అన్తరాయేవ పరినిబ్బాయనతో అన్తరాపరినిబ్బాయీతి వుచ్చతి.
౩౭. ఉపహచ్చపరినిబ్బాయినిద్దేసే – అతిక్కమిత్వా వేమజ్ఝం ఆయుప్పమాణన్తి ఆయుప్పమాణం వేమజ్ఝం అతిక్కమిత్వా. ఉపహచ్చ వా కాలకిరియన్తి ఉపగన్త్వా కాలకిరియం. ఆయుక్ఖయస్స ఆసన్నే ఠత్వాతి అత్థో. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో అవిహేసు తావ కప్పసహస్సప్పమాణస్స ఆయునో పఞ్చకప్పసతసఙ్ఖాతం వేమజ్ఝం అతిక్కమిత్వా ఛట్ఠే వా కప్పసతే సత్తమట్ఠమనవమానం వా అఞ్ఞతరస్మిం దసమేయేవ వా కప్పసతే ఠత్వా అరహత్తం పత్వా కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బాయనతో ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీతి వుచ్చతి.
౩౮. అసఙ్ఖారససఙ్ఖారపరినిబ్బాయినిద్దేసేసు – అసఙ్ఖారేన అప్పదుక్ఖేన అధిమత్తపయోగం అకత్వావ కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బానధమ్మోతి అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ. ససఙ్ఖారేన దుక్ఖేన కసిరేన అధిమత్తపయోగం కత్వావ కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బాయనధమ్మోతి ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ.
౪౦. ఉద్ధంసోతనిద్దేసే – ఉద్ధం వాహిభావేన ఉద్ధమస్స తణ్హాసోతం వట్టసోతం వాతి ఉద్ధంసోతో. ఉద్ధం వా గన్త్వా పటిలభితబ్బతో ఉద్ధమస్స మగ్గసోతన్తి ఉద్ధంసోతో. అకనిట్ఠం గచ్ఛతీతి అకనిట్ఠగామీ. అవిహా చుతో అతప్పం గచ్ఛతీతిఆదీసు అవిహే కప్పసహస్సం వసన్తో అరహత్తం పత్తుం అసక్కుణిత్వా అతప్పం గచ్ఛతి. తత్రాపి ద్వే కప్పసహస్సాని వసన్తో అరహత్తం పత్తుం అసక్కుణిత్వా సుదస్సం గచ్ఛతి. తత్రాపి చత్తారి కప్పసహస్సాని వసన్తో అరహత్తం పత్తుం అసక్కుణిత్వా సుదస్సిం గచ్ఛతి. తత్రాపి అట్ఠ కప్పసహస్సాని వసన్తో అరహత్తం పత్తుం అసక్కుణిత్వా అకనిట్ఠం గచ్ఛతి. తత్థ వసన్తో అరియమగ్గం సఞ్జనేతీతి అత్థో.
ఇమేసం పన అనాగామీనం పభేదజాననత్థం ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీచతుక్కం వేదితబ్బం. తత్థ యో అవిహతో పట్ఠాయ చత్తారో దేవలోకే సోధేత్వా అకనిట్ఠం గన్త్వా పరినిబ్బాయతి అయం ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీ నామ. యో పన హేట్ఠా తయో దేవలోకే సోధేత్వా సుదస్సీదేవలోకే ఠత్వా పరినిబ్బాయతి – అయం ఉద్ధంసోతో, న అకనిట్ఠగామీ నామ. యో పన ఇతో అకనిట్ఠమేవ గన్త్వా పరినిబ్బాయతి, అయం న ఉద్ధంసోతో, అకనిట్ఠగామీ నామ. యో పన హేట్ఠా చతూసు దేవలోకేసు తత్థ తత్థేవ పరినిబ్బాయతి, అయం న ఉద్ధంసోతో, న అకనిట్ఠగామీ నామాతి. ఏవమేతే అట్ఠచత్తాలీస అనాగామినో హోన్తి.
కథం? అవిహే తావ తయో అన్తరాపరినిబ్బాయినో, ఏకో ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ, ఏకో ఉద్ధంసోతో తే అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయినో పఞ్చ, ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయినో పఞ్చాతి దస హోన్తి. తథా అతప్పాసుదస్సాసుదస్సీసూతి చత్తారో దసకా చత్తాలీసం. అకనిట్ఠే పన ఉద్ధంసోతో నత్థి. తయో పన అన్తరాపరినిబ్బాయినో, ఏకో ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ. తే అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయినో చత్తారో, ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయినో చత్తారోతి అట్ఠ. ఏవం అట్ఠచత్తాలీసం హోన్తి.
తే సబ్బేపి పపటికోపమాయ దీపితా – దివసం సన్తత్తానమ్పి హి ఆరకణ్టకవిప్ఫలికనఖచ్ఛేదనానం అయోముఖే హఞ్ఞమానే పపటికా ఉప్పజ్జిత్వావ నిబ్బాయతి – ఏవరూపో పఠమో అన్తరాపరినిబ్బాయీ వేదితబ్బో. కస్మా? ఉప్పన్నసమనన్తరావ కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బాయనతో. తతో మహన్తతరే అయోముఖే హఞ్ఞమానే పపటికా ఆకాసం ఉల్లఙ్ఘిత్వా నిబ్బాయతి – ఏవరూపో దుతియో అన్తరాపరినిబ్బాయీ దట్ఠబ్బో. కస్మా? వేమజ్ఝం అప్పత్వా పరినిబ్బాయనతో. తతో మహన్తతరే అయోముఖే హఞ్ఞమానే పపటికా ఆకాసం ఉల్లఙ్ఘిత్వా నివత్తమానా పథవియం అనుపహచ్చతలా హుత్వా పరినిబ్బాయతి – ఏవరూపో తతియో అన్తరాపరినిబ్బాయీ దట్ఠబ్బో. కస్మా? వేమజ్ఝం పత్వా అనుపహచ్చ పరినిబ్బాయనతో. తతో మహన్తతరే అయోముఖే హఞ్ఞమానే పపటికా ఆకాసం ఉల్లఙ్ఘిత్వా పథవియం పతిత్వా ఉపహచ్చతలా హుత్వా నిబ్బాయతి – ఏవరూపో ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ వేదితబ్బో. కస్మా? కాలకిరియం ఉపగన్త్వా ఆయుగతిం ఖేపేత్వా పరినిబ్బాయనతో. తతో మహన్తతరే అయోముఖే హఞ్ఞమానే పపటికా పరిత్తే తిణకట్ఠే పతిత్వా తం పరిత్తం తిణకట్ఠం ఝాపేత్వా నిబ్బాయతి – ఏవరూపో అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ వేదితబ్బో. కస్మా? అప్పయోగేన లహుసాయ గతియా పరినిబ్బాయనతో. తతో మహన్తతరే అయోముఖే హఞ్ఞమానే పపటికా విపులే తిణకట్ఠపుఞ్జే పతిత్వా తం విపులం తిణకట్ఠపుఞ్జం ఝాపేత్వా నిబ్బాయతి – ఏవరూపో ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ వేదితబ్బో. కస్మా? సప్పయోగేన అలహుసాయ గతియా పరినిబ్బాయనతో. అపరా మహన్తేసు తిణకట్ఠపుఞ్జేసు పతతి, తత్థ మహన్తేసు తిణకట్ఠపుఞ్జేసు ఝాయమానేసు వీతచ్చితఙ్గారో వా జాలా వా ఉప్పతిత్వా కమ్మారసాలం ఝాపేత్వా గామనిగమనగరరట్ఠం ఝాపేత్వా సముద్దన్తం పత్వా నిబ్బాయతి – ఏవరూపో ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీ దట్ఠబ్బో. కస్మా? అనేకభవబీజవిప్ఫారం ఫుస్స ఫుస్స బ్యన్తీకత్వా పరినిబ్బాయనతో. యస్మా పన ఆరకణ్టకాదిభేదం ఖుద్దకమ్పి మహన్తమ్పి అయోకపాలమేవ, తస్మా సుత్తే సబ్బవారేసు అయోకపాలన్త్వేవ వుత్తం (అ. ని. ౭.౫౫). యథాహ –
‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం పటిపన్నో హోతి – ‘నో చస్స, నో చ మే సియా, న భవిస్సతి, న మే భవిస్సతి, యదత్థి యం భూతం, తం పజహామీ’’’తి ఉపేక్ఖం పటిలభతి. సో భవే న రజ్జతి, సమ్భవే న రజ్జతి, అత్థుత్తరి పదం సన్తం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి. తఞ్చ ఖ్వస్స పదం న సబ్బేన సబ్బం సచ్ఛికతం హోతి. తస్స న సబ్బేన సబ్బం మానానుసయో పహీనో హోతి, న సబ్బేన సబ్బం భవరాగానుసయో పహీనో హోతి, న సబ్బేన సబ్బం అవిజ్జానుసయో పహీనో హోతి. సో పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా అన్తరాపరినిబ్బాయీ హోతి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, దివసం సన్తత్తే అయోకపాలే హఞ్ఞమానే పపటికా నిబ్బత్తిత్వా నిబ్బాయేయ్య; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం పటిపన్నో హోతి – నో చస్స…పే… అన్తరాపరినిబ్బాయీ హోతి.
‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం పటిపన్నో హోతి – నో చస్స…పే… అన్తరాపరినిబ్బాయీ హోతి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, దివసం సన్తత్తే అయోకపాలే హఞ్ఞమానే పపటికా నిబ్బత్తిత్వా ఉప్పతిత్వా నిబ్బాయేయ్య; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం పటిపన్నో హోతి – నో చస్స…పే… అన్తరాపరినిబ్బాయీ హోతి.
‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం పటిపన్నో హోతి – నో చస్స…పే… అన్తరాపరినిబ్బాయీ హోతి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, దివసం సన్తత్తే అయోకపాలే హఞ్ఞమానే పపటికా నిబ్బత్తిత్వా ఉప్పతిత్వా అనుపహచ్చ తలం నిబ్బాయేయ్య; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం పటిపన్నో హోతి – నో చస్స…పే… అన్తరాపరినిబ్బాయీ హోతి.
‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం పటిపన్నో హోతి – నో చస్స…పే… ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ హోతి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, దివసం సన్తత్తే అయోకపాలే హఞ్ఞమానే పపటికా నిబ్బత్తిత్వా ఉప్పతిత్వా ఉపహచ్చ తలం నిబ్బాయేయ్య; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం పటిపన్నో హోతి – నో చస్స…పే… ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ హోతి.
‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం పటిపన్నో హోతి – నో చస్స…పే… పరిక్ఖయా అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, దివసం సన్తత్తే అయోకపాలే హఞ్ఞమానే పపటికా నిబ్బత్తిత్వా ఉప్పతిత్వా పరిత్తే తిణపుఞ్జే వా కట్ఠపుఞ్జే వా నిపతేయ్య, సా తత్థ అగ్గిమ్పి జనేయ్య, ధూమమ్పి జనేయ్య, అగ్గిమ్పి జనేత్వా ధూమమ్పి జనేత్వా తమేవ పరిత్తం తిణపుఞ్జం వా కట్ఠపుఞ్జం వా పరియాదియిత్వా అనాహారా నిబ్బాయేయ్య; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం పటిపన్నో హోతి – నో చస్స…పే… పరిక్ఖయా అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి.
‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం పటిపన్నో హోతి – నో చస్స…పే… ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, దివసం సన్తత్తే అయోకపాలే హఞ్ఞమానే పపటికా నిబ్బత్తిత్వా ఉప్పతిత్వా విపులే తిణపుఞ్జే వా కట్ఠపుఞ్జే వా నిపతేయ్య, సా తత్థ అగ్గిమ్పి జనేయ్య…పే… తమేవ విపులం తిణపుఞ్జం వా కట్ఠపుఞ్జం వా పరియాదియిత్వా అనాహారా నిబ్బాయేయ్య; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం పటిపన్నో హోతి – నో చస్స…పే… ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి.
‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం పటిపన్నో హోతి – నో చస్స…పే… పరిక్ఖయా ఉద్ధంసోతో హోతి అకనిట్ఠగామీ. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, దివసం సన్తత్తే అయోకపాలే హఞ్ఞమానే పపటికా నిబ్బత్తిత్వా ఉప్పతిత్వా మహన్తే తిణపుఞ్జే వా కట్ఠపుఞ్జే వా నిపతేయ్య, సా తత్థ అగ్గిమ్పి జనేయ్య…పే… తమేవ మహన్తం తిణపుఞ్జం వా కట్ఠపుఞ్జం వా పరియాదియిత్వా గచ్ఛమ్పి దహేయ్య, దాయమ్పి దహేయ్య, గచ్ఛమ్పి దహిత్వా దాయమ్పి దహిత్వా హరితన్తం వా పథన్తం వా సేలన్తం వా ఉదకన్తం వా రమణీయం వా భూమిభాగం ఆగమ్మ అనాహారా నిబ్బాయేయ్య; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం పటిపన్నో హోతి – నో చస్స…పే… పరిక్ఖయా ఉద్ధంసోతో హోతి అకనిట్ఠగామీ’’తి (అ. ని. ౭.౫౫).
౪౧-౪౪. సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నాదినిద్దేసా ఉత్తానత్థావ. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో అరహాతి ఏత్థ పన ద్వాదస అరహన్తో వేదితబ్బా. కథం? తయో హి విమోక్ఖా – సుఞ్ఞతో, అనిమిత్తో, అప్పణిహితోతి. తత్థ సుఞ్ఞతవిమోక్ఖేన విముత్తఖీణాసవో పటిపదావసేన చతుబ్బిధో హోతి; తథా అనిమిత్తఅప్పణిహితవిమోక్ఖేహీతి – ఏవం ద్వాదస అరహన్తో వేదితబ్బా. ఇతి ఇమే ద్వాదస అరహన్తో వియ ద్వాదసేవ సకదాగామినో, చతువీసతి సోతాపన్నా, అట్ఠచత్తాలీస అనాగామినోతి ఏత్తకా పుగ్గలా ఇతో ముచ్చిత్వా బహిద్ధా నుప్పజ్జన్తి, ఇమస్మిఞ్ఞేవ సబ్బఞ్ఞుబుద్ధసాసనే ఉప్పజ్జన్తీతి.
ఏకకనిద్దేసవణ్ణనా.
౨. దుకనిద్దేసవణ్ణనా
౪౫. దుకనిద్దేసే కోధనోతి కుజ్ఝనసీలో మహాకోధో. ఏవం పుగ్గలం పుచ్ఛిత్వాపి ధమ్మేన పుగ్గలం దస్సేతుం తత్థ కతమో కోధోతిఆదిమాహ. ఉపనాహీనిద్దేసాదీసుపి ఏసేవ నయో. కోధో కుజ్ఝనాతిఆదీని హేట్ఠా వుత్తత్థానేవ. తథా ఉపనాహీనిద్దేసాదీసు పుబ్బకాలం కోధోతిఆదీని. అయం కోధో అప్పహీనోతి అయం ఏత్తకో కోధో విక్ఖమ్భనప్పహానేన వా తదఙ్గప్పహానేన వా సముచ్ఛేదప్పహానేన వా అప్పహీనో. పరతో ఉపనాహాదీసుపి ఏసేవ నయో.
౫౩. అహిరికనిద్దేసాదీసు – ఇమినా అహిరికేనాతి ఇమినా ఏవంపకారేన అహిరికధమ్మేన సమన్నాగతో. ఇమినా అనోత్తప్పేనాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.
౬౩. అజ్ఝత్తసంయోజనోతి అజ్ఝత్తబన్ధనో. బహిద్ధాసంయోజనోతి బహిద్ధాబన్ధనో. తే ఉభోపి వచ్ఛకసాలూపమాయ దీపేతబ్బా. వచ్ఛకసాలాయ హి అన్తో బద్ధో అన్తోయేవ సయితవచ్ఛకో వియ ఇధట్ఠకసోతాపన్నసకదాగామినో. తేసఞ్హి బన్ధనమ్పి ఇధేవ, సయమ్పి ఇధేవ. అన్తో బద్ధో పన బహి సయితవచ్ఛకో వియ రూపారూపభవే సోతాపన్నసకదాగామినో. తేసఞ్హి బన్ధనమేవ ఇధ, సయం పన బ్రహ్మలోకే ఠితా. బహి బద్ధో బహి సయితవచ్ఛకో వియ రూపారూపభవే అనాగామీ. తస్స హి బన్ధనమ్పి బహిద్ధా, సయమ్పి బహిద్ధావ. బహి బద్ధో పన అన్తోసయితవచ్ఛకో వియ ఇధట్ఠకఅనాగామీ. తస్స హి బన్ధనం రూపారూపభవేసు, సయం పన ఇధ ఠితో.
౬౫. అక్కోధననిద్దేసాదీసు – పహీనోతి విక్ఖమ్భనప్పహానేన వా, తదఙ్గప్పహానేన వా, సముచ్ఛేదప్పహానేన వా పహీనో.
౮౩. దుల్లభనిద్దేసే – దుల్లభాతి న సులభా. పుబ్బకారీతి పఠమమేవ కారకో. కతవేదీతి కతం వేదేతి, విదితం పాకటం కరోతి. తే అగారియానగారియేహి దీపేతబ్బా. అగారియేసు హి మాతాపితరో పుబ్బకారినో నామ. పుత్తధీతరో పన మాతాపితరో పటిజగ్గన్తా అభివాదనాదీని తేసం కురుమానా కతవేదినో నామ. అనగారియేసు ఆచరియుపజ్ఝాయా పుబ్బకారినో నామ. అన్తేవాసికసద్ధివిహారికా ఆచరియుపజ్ఝాయే పటిజగ్గన్తా అభివాదనాదీని తేసం కురుమానా కతవేదినో నామ. తేసం ఆవిభావత్థాయ ఉపజ్ఝాయపోసకసోణత్థేరాదీనం వత్థూని కథేతబ్బాని.
అపరో నయో – పరేన అకతేయేవ ఉపకారే అత్తని కతం ఉపకారం అనపేక్ఖిత్వా కారకో పుబ్బకారీ, సేయ్యథాపి మాతాపితరో చేవ ఆచరియుపజ్ఝాయా చ. సో దుల్లభో; సత్తానం తణ్హాభిభూతత్తా. పరేన కతస్స ఉపకారస్స అనురూపప్పవత్తిం అత్తని కతం ఉపకారం ఉపకారతో జానన్తో, వేదియన్తో, కతఞ్ఞుకతవేదీ. సేయ్యథాపి మాతాపితుఆచరియుపజ్ఝాయేసు సమ్మా పటిపన్నో. సోపి దుల్లభో; సత్తానం అవిజ్జాభిభూతత్తా.
అపిచ – అకారణవచ్ఛలో పుబ్బకారీ, సకారణవచ్ఛలో కతఞ్ఞుకతవేదీ. ‘కరిస్సతి మే’తి ఏవమాదికారణనిరపేక్ఖకిరియో పుబ్బకారీ. ‘కరిస్సతి మే’తి ఏవమాదికారణసాపేక్ఖకిరియో కతఞ్ఞుకతవేదీ. తమోజోతిపరాయణో పుబ్బకారీ, జోతిజోతిపరాయణో కతఞ్ఞుకతవేదీ. దేసేతా పుబ్బకారీ, పటిపజ్జితా కతఞ్ఞుకతవేదీ. సదేవకే లోకే అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో పుబ్బకారీ, అరియసావకో కతఞ్ఞుకతవేదీతి. దుకనిపాతట్ఠకథాయం (అ. ని. అట్ఠ. ౨.౨.౧౨౦) పన – ‘‘‘పుబ్బకారీ’తి పఠమం ఉపకారస్స కారకో, ‘కతఞ్ఞుకతవేదీ’తి తేన కతం ఞత్వా పచ్ఛా కారకో. తేసు పుబ్బకారీ ఇణం దేమీతి సఞ్ఞం కరోతి, పచ్ఛాకారకో ‘ఇణం జీరాపేమీ’తి సఞ్ఞం కరోతీ’’తి ఏత్తకమేవ వుత్తం.
౮౪. దుత్తప్పయనిద్దేసే – దుత్తప్పయాతి అతప్పయా, న సక్కా కేనచి తప్పేతుం. యో హి ఉపట్ఠాకకులం వా ఞాతికులం వా నిస్సాయ వసమానో చీవరే జిణ్ణే తేహి దిన్నం చీవరం నిక్ఖిపతి, న పరిభుఞ్జతి. పునప్పునం దిన్నమ్పి గహేత్వా నిక్ఖిపతేవ. యో చ తేనేవ నయేన లద్ధం లద్ధం విస్సజ్జేతి పరస్స దేతి. పునప్పునం లద్ధమ్పి తథేవ కరోతి. ఇమే ద్వే పుగ్గలా సకటేహిపి పచ్చయే ఉపనేన్తేన తప్పేతుం న సక్కాతి దుత్తప్పయా నామ.
౮౫. సుతప్పయనిద్దేసే – న విస్సజ్జేతీతి అత్తనో అకత్వా పరస్స న దేతి. అతిరేకే పన సతి న నిక్ఖిపతి పరస్స దేతి. ఇదం వుత్తం హోతి – యో పన భిక్ఖు ఉపట్ఠాకకులా వా ఞాతికులా వా జిణ్ణచీవరో సాటకం లభిత్వా చీవరం కత్వా పరిభుఞ్జతి, న నిక్ఖిపతి; అగ్గళం దత్వా పారుపన్తోపి పున దియ్యమానే సహసా న పటిగ్గణ్హాతి. యో చ లద్ధం లద్ధం అత్తనా పరిభుఞ్జతి, పరేసం న దేతి. ఇమే ద్వేపి సుఖేన సక్కా తప్పేతున్తి సుతప్పయా నామాతి.
౮౬. ఆసవాతి కిలేసా. న కుక్కుచ్చాయితబ్బం కుక్కుచ్చాయతీతి న కుక్కుచ్చాయితబ్బయుత్తకం కుక్కుచ్చాయతి. సూకరమంసం లభిత్వా అచ్ఛమంసన్తి కుక్కుచ్చాయతి, మిగమంసం, లభిత్వా దీపిమంసన్తి కుక్కుచ్చాయతి. కాలే సన్తేయేవ ‘కాలో నత్థీ’తి, అప్పవారేత్వావ ‘పవారితోస్మీ’తి, పత్తే రజస్మిం అపతితేయేవ ‘పతిత’న్తి, అత్తానం ఉద్దిస్స మచ్ఛమంసే అకతేయేవ ‘మం ఉద్దిస్స కత’న్తి కుక్కుచ్చాయతి. కుక్కుచ్చాయితబ్బం న కుక్కుచ్చాయతీతి కుక్కుచ్చాయితబ్బయుత్తకం న కుక్కుచ్చాయతి. అచ్ఛమంసం లభిత్వా సూకరమంసన్తి న కుక్కుచ్చాయతి…పే… అత్తానం ఉద్దిస్స మచ్ఛమంసే కతే ‘మం ఉద్దిస్స కత’న్తి న కుక్కుచ్చాయతి. అఙ్గుత్తరట్ఠకథాయం పన – ‘‘‘న కుక్కుచ్చాయితబ్బ’న్తి సఙ్ఘభోగస్స అపట్ఠపనం అవిచారణం న కుక్కుచ్చాయితబ్బం నామ, తం కుక్కుచ్చాయతి. ‘కుక్కుచ్చాయితబ్బ’న్తి తస్సేవ పట్ఠపనం విచారణం, తం న కుక్కుచ్చాయతీ’’తి ఏత్తకమేవ వుత్తం. ఇమేసన్తి ఇమేసం ద్విన్నం పుగ్గలానం సుభూమియం తిణలతాదీని వియ రత్తిమ్పి దివాపి ఆసవా వడ్ఢన్తియేవ. సుక్కపక్ఖే కప్పియమంసం లభిత్వా కప్పియమంసన్త్వేవ గణ్హన్తో న కుక్కుచ్చాయితబ్బం న కుక్కుచ్చాయతి నామాతి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో.
౮౮. హీనాధిముత్తోతి హీనజ్ఝాసయో. దుస్సీలోతి నిస్సీలో. పాపధమ్మోతి లామకధమ్మో.
౮౯. పణీతాధిముత్తోతి పణీతజ్ఝాసయో. కల్యాణధమ్మోతి భద్దకధమ్మో, సుచిధమ్మో, సున్దరధమ్మో.
౯౦. తిత్తోతి సుహితో పరియోసితో. తప్పేతాతి అఞ్ఞేసమ్పి తిత్తికరో. పచ్చేకసమ్బుద్ధా యే చ తథాగతసావకాతి ఏత్థ పచ్చేకబుద్ధా నవహి లోకుత్తరధమ్మేహి సయం తిత్తా పరిపుణ్ణా. అఞ్ఞే పన తప్పేతుం న సక్కోన్తి. తేసఞ్హి ధమ్మకథాయ అభిసమయో న హోతి. సావకానం పన ధమ్మకథాయ అపరిమాణానమ్పి దేవమనుస్సానం అభిసమయో హోతి. ఏవం సన్తేపి యస్మా పన తే ధమ్మం దేసేన్తా న అత్తనో వచనం కత్వా కథేన్తి, బుద్ధానం వచనం కత్వా కథేన్తి. సోతుం నిసిన్నపరిసాపి ‘అయం భిక్ఖు న అత్తనా పటివిద్ధధమ్మం కథేతి, బుద్ధేహి పటివిద్ధధమ్మం కథేతీ’తి చిత్తీకారం కరోతి. ఇతి సో చిత్తీకారో బుద్ధానంయేవ హోతి. ఏవం తత్థ సమ్మాసమ్బుద్ధోవ తప్పేతా నామ. యథా హి ‘అసుకస్స నామ ఇదఞ్చిదఞ్చ దేథా’తి రఞ్ఞా ఆణత్తా కిఞ్చాపి ఆనేత్వా దేన్తి, అథ ఖో రాజావ తత్థ దాయకో. యేహిపి లద్ధం హోతి, తే ‘రఞ్ఞా అమ్హాకం ఠానన్తరం దిన్నం, ఇస్సరియవిభవో దిన్నో’త్వేవ గణ్హన్తి, న రాజపురిసేహీతి. ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
దుకనిద్దేసవణ్ణనా.
౩. తికనిద్దేసవణ్ణనా
౯౧. తికనిద్దేసే – దుస్సీలోతి నిస్సీలో. పాపధమ్మోతి లామకధమ్మో. సీలవిపత్తియా వా దుస్సీలో, దిట్ఠివిపత్తియా పాపధమ్మో. కాయవచీసంవరభేదేన దుస్సీలో, సేససంవరభేదేన పాపధమ్మో. అసుద్ధపయోగతాయ దుస్సీలో, అసుద్ధాసయతాయ పాపధమ్మో. కుసలసీలవిరహేన దుస్సీలో; అకుసలసీలసమన్నాగమేన పాపధమ్మో. అసుచీతి అసుచీహి కాయకమ్మాదీహి సమన్నాగతో. సఙ్కస్సరసమాచారోతి సఙ్కాయ పరేహి సరితబ్బసమాచారో. కిఞ్చిదేవ అసారుప్పం దిస్వా ‘ఇదం ఇమినా కతం భవిస్సతీ’తి ఏవం పరేహి ఆసఙ్కనీయసమాచారో, అత్తనోయేవ వా సఙ్కాయ సరితబ్బసమాచారో – సాసఙ్కసమాచారోతి అత్థో. తస్స హి దివాట్ఠానాదీసు సన్నిపతిత్వా కిఞ్చిదేవ మన్తయన్తే భిక్ఖూ దిస్వా ‘ఇమే ఏకతో హుత్వా మన్తేన్తి, కచ్చి ను ఖో మయా కతకమ్మం జానిత్వా మన్తేన్తీ’తి ఏవం సాసఙ్కసమాచారో హోతి.
పటిచ్ఛన్నకమ్మన్తోతి పటిచ్ఛాదేతబ్బయుత్తకేన పాపకమ్మేన సమన్నాగతో. అస్సమణో సమణపటిఞ్ఞోతి అస్సమణో హుత్వావ సమణపతిరూపకతాయ ‘సమణో అహ’న్తి ఏవం పటిఞ్ఞో. అబ్రహ్మచారీ బ్రహ్మచారిపటిఞ్ఞోతి అఞ్ఞే బ్రహ్మచారినో సునివత్థే సుపారుతే సుమ్భకపత్తధరే గామనిగమజనపదరాజధానీసు పిణ్డాయ చరిత్వా జీవికం కప్పేన్తే దిస్వా సయమ్పి తాదిసేన ఆకారేన తథా పటిపజ్జనతో ‘అహం బ్రహ్మచారీ’తి పటిఞ్ఞం దేన్తో వియ హోతి. ‘అహం భిక్ఖూ’తి వత్వా ఉపోసథగ్గాదీని పవిసన్తో పన బ్రహ్మచారిపటిఞ్ఞో హోతియేవ, తథా సఙ్ఘికం లాభం గణ్హన్తో. అన్తోపూతీతి పూతినా కమ్మేన అన్తో అనుపవిట్ఠో, నిగ్గుణతాయ వా గుణసారవిరహితత్తా అన్తోపూతి. అవస్సుతోతి రాగాదీహి తిన్తో. కసమ్బుజాతోతి సఞ్జాతరాగాదికచవరో. అథ వా కసమ్బు వుచ్చతి తిన్తకుణపగతం కసటఉదకం. ఇమస్మిఞ్చ సాసనే దుస్సీలో నామ జిగుచ్ఛనీయత్తా తిన్తకుణపకసటఉదకసదిసో. తస్మా కసమ్బు వియ జాతోతి కసమ్బుజాతో.
తస్స న ఏవం హోతీతి కస్మా న హోతి? యత్థ పతిట్ఠితేన సక్కా భవేయ్య అరహత్తం లద్ధుం, తస్సా పతిట్ఠాయ భిన్నత్తా. యథా హి చణ్డాలకుమారకస్స ‘అసుకో నామ ఖత్తియకుమారో రజ్జే అభిసిత్తో’తి సుత్వాపి, యస్మిం కులే పచ్చాజాతా అభిసేకం పాపుణన్తి, తస్మిం కులే అపచ్చాజాతత్తా న ఏవం హోతి – ‘కుదాస్సు నామాహమ్పి సో ఖత్తియకుమారో వియ అభిసేకం పాపుణేయ్య’న్తి; ఏవమేవ దుస్సీలస్స ‘అసుకో నామ భిక్ఖు అరహత్తం పత్తో’తి సుత్వాపి, యస్మిం సీలే పతిట్ఠితేన అరహత్తం పత్తబ్బం, తస్స అభావతో ‘కుదాస్సు నామాహమ్పి సో సీలవా వియ అరహత్తం పాపుణేయ’న్తి న ఏవం హోతి. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో అరహత్తాసాయ అభావా నిరాసోతి వుచ్చతి.
౯౨. తస్స ఏవం హోతీతి కస్మా హోతి? యస్మిం పతిట్ఠితేన సక్కా భవేయ్య అరహత్తం పాపుణితుం, తస్సా పతిట్ఠాయ థిరత్తా. యథా హి సుజాతస్స ఖత్తియకుమారస్స ‘అసుకో నామ ఖత్తియకుమారో రజ్జే అభిసిత్తో’తి సుత్వావ యస్మిం కులే పచ్చాజాతా అభిసేకం పాపుణన్తి, తస్మిం పచ్చాజాతస్స ఏవం హోతి – ‘కుదాస్సు నామాహమ్పి, సో కుమారో వియ అభిసేకం పాపుణేయ్య’న్తి ఏవమేవ సీలవతో ‘అసుకో నామ భిక్ఖు అరహత్తం పత్తో’తి సుత్వావ యస్మిం సీలే పతిట్ఠితేన అరహత్తం పత్తబ్బం, తస్సా పతిట్ఠాయ థిరత్తా – ‘కుదాస్సు నామాహమ్పి సో భిక్ఖు వియ అరహత్తం పాపుణేయ్య’న్తి ఏవం హోతి. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో ఆసంసో నామ వుచ్చతి. సో హి అరహత్తం ఆసంసతి పత్థేతీతి ఆసంసో.
౯౩. యా హిస్స పుబ్బే అవిముత్తస్సాతి యా తస్స ఖీణాసవస్స పుబ్బే అరహత్తవిముత్తియా అవిముత్తస్స విముత్తాసా అహోసి, సా పటిప్పస్సద్ధా, తస్మా న ఏవం హోతి. యథా హి అభిసిత్తస్స ఖత్తియస్స ‘అసుకో నామ ఖత్తియకుమారో రజ్జే అభిసిత్తో’తి సుత్వా ఏకస్స రఞ్ఞో ద్విన్నం రజ్జాభిసేకానం ద్విన్నం సేతచ్ఛత్తానం అభావా న ఏవం హోతి – ‘‘కుదాస్సు నామాహమ్పి సో కుమారో వియ అభిసేకం పాపుణేయ్య’’న్తి; ఏవమేవ ఖీణాసవస్స ‘అసుకో నామ భిక్ఖు అరహత్తం పత్తో’తి సుత్వా, ద్విన్నం అరహత్తానం అభావా – ‘కుదాస్సు నామాహమ్పి సో భిక్ఖు వియ అరహత్తం పాపుణేయ్య’న్తి న ఏవం హోతి. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో అరహత్తాసాయ విగతత్తా విగతాసోతి వుచ్చతి.
౯౪. గిలానూపమనిద్దేసే – యాయ ఉపమాయ తే గిలానూపమాతి వుచ్చన్తి, తం తావ ఉపమం దస్సేతుం తయో గిలానాతిఆది వుత్తం. తత్థ సప్పాయానీతి హితాని వుద్ధికరాని. పతిరూపన్తి అనుచ్ఛవికం. నేవ వుట్ఠాతి తమ్హా ఆబాధాతి ఇమినా అతేకిచ్ఛేన వాతాపమారాదినా రోగేన సమన్నాగతో నిట్ఠప్పత్తో గిలానో కథితో. వుట్ఠాతి తమ్హా ఆబాధాతి ఇమినా ఖిపితకచ్ఛుతిణపుప్ఫకజరాదిప్పభేదో అప్పమత్తకాబాధో కథితో.
లభన్తో సప్పాయాని భోజనాని నో అలభన్తోతి ఇమినా పన యేసం పటిజగ్గనేన ఫాసుకం హోతి, సబ్బేపి తే ఆబాధా కథితా. ఏత్థ చ పతిరూపో ఉపట్ఠాకో నామ గిలానుపట్ఠాకఅఙ్గేహి సమన్నాగతో పణ్డితో దక్ఖో అనలసో వేదితబ్బో.
గిలానుపట్ఠాకో అనుఞ్ఞాతోతి ‘భిక్ఖుసఙ్ఘేన దాతబ్బో’తి అనుఞ్ఞాతో. తస్మిఞ్హి గిలానే అత్తనో ధమ్మతాయ యాపేతుం అసక్కోన్తే భిక్ఖుసఙ్ఘేన తస్స భిక్ఖునో ‘ఏకో భిక్ఖు చ సామణేరో చ ఇమం పటిజగ్గథా’తి అపలోకేత్వా దాతబ్బా. యావ పన తే తం పటిజగ్గన్తి, తావ గిలానస్స చ తేసఞ్చ ద్విన్నం యేనత్థో సబ్బం భిక్ఖుసఙ్ఘస్సేవ భారో. అఞ్ఞేపి గిలానా ఉపట్ఠాతబ్బాతి ఇతరేపి ద్వే గిలానా ఉపట్ఠాతబ్బా. కిం కారణా? యోపి హి నిట్ఠప్పత్తగిలానో, సో అనుపట్ఠియమానో ‘సచే మం పటిజగ్గేయ్యుం, ఫాసుకం మే భవేయ్య, న ఖో పన మం పటిజగ్గన్తీ’తి మనోపదోసం కత్వా అపాయే నిబ్బత్తేయ్య. పటిజగ్గియమానస్స పన ఏవం హోతి – ‘భిక్ఖుసఙ్ఘేన యం కత్తబ్బం తం సబ్బం కతం, మయ్హం పన కమ్మవిపాకో ఈదిసో’తి సో భిక్ఖుసఙ్ఘే మేత్తం పచ్చుపట్ఠపేత్వా సగ్గే నిబ్బత్తతి. యో పన అప్పమత్తకేన బ్యాధినా సమన్నాగతో లభన్తోపి అలభన్తోపి వుట్ఠాతియేవ, తస్స వినాపి భేసజ్జేన వూపసమనకబ్యాధి భేసజ్జే కతే ఖిప్పతరం వూపసమ్మతి. తతో సో బుద్ధవచనం వా ఉగ్గణ్హితుం సమణధమ్మం వా కాతుం సక్ఖిస్సతి. ఇమినా కారణేన అఞ్ఞేపి గిలానా ఉపట్ఠాతబ్బాతి వుత్తం.
నేవ ఓక్కమతీతి నేవ పవిసతి. నియామం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తన్తి కుసలేసు ధమ్మేసు మగ్గనియామసఙ్ఖాతం సమ్మత్తం. ఇమినా పదపరమో పుగ్గలో కథితో. దుతియవారేన ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ గహితో సాసనే నాళకత్థేరసదిసో. బుద్ధన్తరే ఏకవారం పచ్చేకబుద్ధానం సన్తికే ఓవాదం లభిత్వా పటివిద్ధపచ్చేకబోధిఞాణో చ. తతియవారేన విపఞ్చితఞ్ఞూ పుగ్గలో కథితో. నేయ్యో పన తన్నిస్సితోవ హోతి.
ధమ్మదేసనా అనుఞ్ఞాతాతి మాసస్స అట్ఠ వారే ధమ్మకథా అనుఞ్ఞాతా. అఞ్ఞేసమ్పి ధమ్మో దేసేతబ్బోతి ఇతరేసమ్పి ధమ్మో కథేతబ్బో. కిం కారణా? పదపరమస్స హి ఇమస్మిం అత్తభావే ధమ్మం పటివిజ్ఝితుం అసక్కోన్తస్సాపి అనాగతే పచ్చయో భవిస్సతి. యో పన తథాగతస్స రూపదస్సనం లభన్తోపి అలభన్తోపి ధమ్మవినయఞ్చ సవనాయ లభన్తోపి అలభన్తోపి ధమ్మం అభిసమేతి; సో అలభన్తో న తావ అభిసమేతి, లభన్తో పన ఖిప్పమేవ అభిసమేస్సతీతి ఇమినా కారణేన తేసం ధమ్మో దేసేతబ్బో. తతియస్స పన పునప్పునం దేసేతబ్బోవ. కాయసక్ఖిదిట్ఠప్పత్తసద్ధావిముత్తా హేట్ఠా కథితాయేవ.
౯౮. గూథభాణీఆదీసు – సభగ్గతోతి సభాయం ఠితో. పరిసగ్గతోతి గామపరిసాయ ఠితో. ఞాతిమజ్ఝగతోతి దాయాదానం మజ్ఝే ఠితో. పూగమజ్ఝగతోతి సేణీనం మజ్ఝే ఠితో. రాజకులమజ్ఝగతోతి రాజకులస్స మజ్ఝే మహావినిచ్ఛయే ఠితో. అభినీతోతి పుచ్ఛనత్థాయ నీతో. సక్ఖిపుట్ఠోతి సక్ఖిం కత్వా పుచ్ఛితో. ఏహమ్భో పురిసాతి ఆలపనమేతం. అత్తహేతు వా పరహేతు వాతి అత్తనో వా పరస్స వా హత్థపాదాదిహేతు వా ధనహేతు వా. ఆమిసకిఞ్చిక్ఖహేతు వాతి ఏత్థ ఆమిసన్తి లాభో అధిప్పేతో. కిఞ్చిక్ఖన్తి యం వా తం వా అప్పమత్తకం. అన్తమసో తిత్తిరవట్టకసప్పిపిణ్డనవనీతపిణ్డాదిఅప్పమత్తకస్సాపి లఞ్జస్స హేతూతి అత్థో. సమ్పజానముసా భాసితా హోతీతి జానన్తోయేవ ముసావాదం కత్తా హోతి. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో గూథసదిసవచనత్తా గూథభాణీతి వుచ్చతి. యథా హి గూథం నామ మహాజనస్స అనిట్ఠం హోతి అకన్తం; ఏవమేవ ఇమస్స పుగ్గలస్స వచనం దేవమనుస్సానం అనిట్ఠం హోతి అకన్తం.
౯౯. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో పుప్ఫసదిసవచనత్తా పుప్ఫభాణీతి వుచ్చతి. యథా హి ఫుల్లాని వస్సికాని వా అధిముత్తకాని వా మహాజనస్స ఇట్ఠాని కన్తాని హోన్తి; ఏవమేవ ఇమస్స పుగ్గలస్స వచనం దేవమనుస్సానం ఇట్ఠం హోతి కన్తం.
౧౦౦. నేలాతి ఏలం వుచ్చతి దోసో. నాస్సా ఏలన్తి నేలా. నిద్దోసాతి అత్థో, ‘‘నేలఙ్గో సేతపచ్ఛాదో’’తి (ఉదా. ౬౫) ఏత్థ వుత్తనేలం వియ. కణ్ణసుఖాతి బ్యఞ్జనమధురతాయ కణ్ణానం సుఖా. సూచివిజ్ఝనం వియ కణ్ణసూలం న జనేతి. అత్థమధురతాయ సకలసరీరే కోపం అజనేత్వా పేమం జనేతీతి పేమనీయా. హదయం గచ్ఛతి అప్పటిహఞ్ఞమానా సుఖేన చిత్తం పవిసతీతి హదయఙ్గమా. గుణపరిపుణ్ణతాయ పురే భవాతి పోరీ. పురే సంవడ్ఢనారీ వియ సుకుమారాతిపి పోరీ. పురస్స ఏసాతిపి పోరీ. నగరవాసీనం కథాతి అత్థో. నగరవాసినో హి యుత్తకథా హోన్తి. పితిమత్తం పితాతి, మాతిమత్తం మాతాతి, భాతిమత్తం భాతాతి వదన్తి. ఏవరూపీ కథా బహునో జనస్స కన్తా హోతీతి బహుజనకన్తా. బహుజనస్స కన్తభావేనేవ బహునో జనస్స మనాపా చిత్తవుద్ధికరాతి బహుజనమనాపా. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో మధుభాణీతి వుచ్చతి. ముదుభాణీతిపి పాఠో. ఉభయత్థాపి మధురవచనోతి అత్థో. యథా హి చతుమధురం నామ మధురం పణీతం; ఏవమేవ ఇమస్స పుగ్గలస్స వచనం దేవమనుస్సానం మధురం హోతి.
౧౦౧. అరుకూపమచిత్తాదీసు – అభిసజ్జతీతి లగ్గతి. కుప్పతీతి కోపవసేన కుప్పతి. బ్యాపజ్జతీతి పకతిభావం పజహతి, పూతికో హోతి. పతిత్థీయతీతి థినభావం థద్ధభావఞ్చ ఆపజ్జతి. కోపన్తి దుబ్బలకోధం. దోసన్తి దుస్సనవసేన తతో బలవతరం. అప్పచ్చయన్తి అతుట్ఠాకారం దోమనస్సం. దుట్ఠారుకోతి పురాణవణో. కట్ఠేనాతి దణ్డకకోటియా. కఠలాయాతి కపాలేన. ఆసవం దేతీతి అపరాపరం సవతి. పురాణవణో హి అత్తనో ధమ్మతాయ ఏవ పుబ్బం లోహితం యూసన్తి ఇమాని తీణి సవతి, ఘట్టితో పన తాని అధికతరం సవతి. ఏవమేవం ఖోతి ఏత్థ ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం, దుట్ఠారుకో వియ హి కోధనో పుగ్గలో. తస్స అత్తనో ధమ్మతాయ సవనం వియ కోధనస్సపి అత్తనో ధమ్మతాయ ఉద్ధుమాతకస్స వియ చణ్డికతస్స చరణం. కట్ఠేన వా కఠలాయ వా ఘట్టనం వియ అప్పమత్తకమ్పి వచనం భియ్యోసో మత్తాయ సవనం వియ ‘మాదిసం నామ ఏస ఏవం వదతీ’తి భియ్యోసో మత్తాయ ఉద్ధుమాయనభావో దట్ఠబ్బో. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో అరుకూపమచిత్తోతి వుచ్చతి. పురాణవణసదిసచిత్తోతి అత్థో.
౧౦౨. రత్తన్ధకారతిమిసాయాతి రత్తిం చక్ఖువిఞ్ఞాణుప్పత్తినివారణేన అన్ధభావకరణే బహలతమే. విజ్జన్తరికాయాతి విజ్జుప్పత్తిక్ఖణే. ఇధాపి ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – చక్ఖుమా పురిసో వియ హి యోగావచరో దట్ఠబ్బో. అన్ధకారం వియ సోతాపత్తిమగ్గవజ్ఝా కిలేసా. విజ్జుసఞ్చరణం వియ సోతాపత్తిమగ్గఞాణస్స ఉప్పత్తికాలో. విజ్జన్తరికాయ చక్ఖుమతో పురిసస్స సామన్తా రూపదస్సనం వియ సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణే నిబ్బానదస్సనం. పున అన్ధకారావత్థరణం వియ సకదాగామిమగ్గవజ్ఝా కిలేసా. పున విజ్జుసఞ్చరణం వియ సకదాగామిమగ్గఞాణస్స ఉప్పాదో. విజ్జన్తరికాయ చక్ఖుమతో పురిసస్స సామన్తా రూపదస్సనం వియ సకదాగామిమగ్గక్ఖణే నిబ్బానదస్సనం. పున అన్ధకారావత్థరణం వియ అనాగామిమగ్గవజ్ఝా కిలేసా. పున విజ్జుసఞ్చరణం వియ అనాగామిమగ్గఞాణస్స ఉప్పాదో. విజ్జన్తరికాయ చక్ఖుమతో పురిసస్స సామన్తా రూపదస్సనం వియ అనాగామిమగ్గక్ఖణే నిబ్బానదస్సనం వేదితబ్బం. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో విజ్జూపమచిత్తోతి వుచ్చతి. ఇత్తరకాలోభాసేన విజ్జుసదిసచిత్తోతి అత్థో.
౧౦౩. వజిరూపమచిత్తతాయపి ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – వజిరం వియ హి అరహత్తమగ్గఞాణం దట్ఠబ్బం. మణిగణ్ఠిపాసాణగణ్ఠి వియ అరహత్తమగ్గవజ్ఝా కిలేసా. వజిరస్స మణిగణ్ఠిం వా పాసాణగణ్ఠిం వా వినివిజ్ఝిత్వా అగమనభావస్స నత్థిభావో వియ అరహత్తమగ్గఞాణేన అచ్ఛేజ్జానం కిలేసానం నత్థిభావో. వజిరేన నిబ్బిద్ధవేధస్స పున అపటిపూరణం వియ అరహత్తమగ్గేన ఛిన్నానం కిలేసానం పున అనుప్పాదో దట్ఠబ్బో. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో వజిరూపమచిత్తోతి వుచ్చతి. కిలేసానం మూలఘాతకరణసమత్థతాయ వజిరేన సదిసచిత్తోతి అత్థో.
౧౦౪. అన్ధాదీసు తథారూపం చక్ఖు న హోతీతి తథాజాతికం తథాసభావం పఞ్ఞాచక్ఖు న హోతి. ఫాతిం కరేయ్యాతి ఫీతం వడ్ఢితం కరేయ్య. సావజ్జానవజ్జేతి సదోసనిద్దోసే. హీనప్పణీతేతి అధముత్తమే. కణ్హసుక్కసప్పటిభాగేతి కణ్హసుక్కాయేవ అఞ్ఞమఞ్ఞపటిబాహనతో పటిపక్ఖవసేన సప్పటిభాగాతి వుచ్చన్తి. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపో – కుసలే ధమ్మే ‘కుసలా ధమ్మా’తి యేన పఞ్ఞాచక్ఖునా జానేయ్య, అకుసలే ధమ్మే ‘అకుసలా ధమ్మా’తి, సావజ్జాదీసుపి ఏసేవ నయో. కణ్హసుక్కసప్పటిభాగేసు పన కణ్హధమ్మే ‘సుక్కసుప్పటిభాగా’తి, సుక్కధమ్మే ‘కణ్హసప్పటిభాగా’తి యేన పఞ్ఞాచక్ఖునా జానేయ్య. తథారూపమ్పిస్స చక్ఖు న హోతీతి ఇమినా నయేన సేసట్ఠానేసుపి అత్థో వేదితబ్బో. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో దిట్ఠధమ్మికభోగసంహరణపఞ్ఞాచక్ఖునో చ సమ్పరాయికత్థసోధనపఞ్ఞాచక్ఖునో చ అభావా అన్ధోతి వుచ్చతి. దుతియో దిట్ఠధమ్మికభోగసంహరణపఞ్ఞాచక్ఖునో భావా, సమ్పరాయికత్థసోధనపఞ్ఞాచక్ఖునో పన అభావా ఏకచక్ఖూతి వుచ్చతి. తతియో ద్విన్నమ్పి భావా ద్విచక్ఖూతి వుచ్చతి.
౧౦౭. అవకుజ్జపఞ్ఞాదీసు ధమ్మం దేసేన్తీతి ఉపాసకో ధమ్మస్సవనత్థాయ ఆగతోతి అత్తనో కమ్మం పహాయ ధమ్మం దేసేన్తి. ఆదికల్యాణన్తి ఆదిమ్హి కల్యాణం భద్దకం అనవజ్జం నిద్దోసం కత్వా దేసేన్తి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ పన ఆదీతి పుబ్బపట్ఠపనా. మజ్ఝన్తి కథావేమజ్ఝం. పరియోసానన్తి సన్నిట్ఠానం. ఇతిస్స ధమ్మం కథేన్తా పుబ్బపట్ఠపనేపి కల్యాణం భద్దకం అనవజ్జమేవ కత్వా కథేన్తి, వేమజ్ఝేపి, పరియోసానేపి. ఏత్థ చ అత్థి దేసనాయ ఆదిమజ్ఝపరియోసానాని, అత్థి సాసనస్స. తత్థ దేసనాయ తావ – చతుప్పదికగాథాయ పఠమపదం ఆది, ద్వే పదాని మజ్ఝం, అవసానపదం పరియోసానం. ఏకానుసన్ధికసుత్తస్స – నిదానం ఆది, అనుసన్ధి మజ్ఝం, ఇదమవోచాతి అప్పనా పరియోసానం. అనేకానుసన్ధికస్స – పఠమో అనుసన్ధి ఆది, తతో పరం ఏకో వా అనేకా వా మజ్ఝం, పచ్ఛిమో పరియోసానం. అయం తావ దేసనాయ నయో.
సాసనస్స పన సీలం ఆది, సమాధి మజ్ఝం, విపస్సనా పరియోసానం. సమాధి వా ఆది, విపస్సనా మజ్ఝం, మగ్గో పరియోసానం. విపస్సనా వా ఆది, మగ్గో మజ్ఝం, ఫలం పరియోసానం. మగ్గో వా ఆది, ఫలం మజ్ఝం, నిబ్బానం పరియోసానం. ద్వే ద్వే వా కరియమానే సీలసమాధయో ఆది, విపస్సనామగ్గా మజ్ఝం, ఫలనిబ్బానాని పరియోసానం. సాత్థన్తి సాత్థకం కత్వా దేసేన్తి. సబ్యఞ్జనన్తి అక్ఖరపారిపూరిం కత్వా దేసేన్తి. కేవలపరిపుణ్ణన్తి సకలపరిపుణ్ణం అనూనం కత్వా దేసేన్తి. పరిసుద్ధన్తి పరిసుద్ధం నిజ్జటం నిగ్గణ్ఠిం కత్వా దేసేన్తి. బ్రహ్మచరియం పకాసేన్తీతి ఏవం దేసేన్తా చ సేట్ఠచరియభూతం సిక్ఖత్తయసఙ్గహితం అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం పకాసేన్తి. నేవ ఆదిం మనసి కరోతీతి నేవ పుబ్బపట్ఠపనం మనసి కరోతి. కుమ్భోతి ఘటో. నిక్కుజ్జోతి అధోముఖో ఠపితో. ఏవమేవన్తి ఏత్థ కుమ్భో నిక్కుజ్జో వియ అవకుజ్జపఞ్ఞో పుగ్గలో దట్ఠబ్బో. ఉదకాసిఞ్చనకాలో వియ ధమ్మదేసనాయ లద్ధకాలో. ఉదకస్స వివట్టనకాలో వియ తస్మిం ఆసనే నిసిన్నస్స ఉగ్గహేతుం అసమత్థకాలో. ఉదకస్స అసణ్ఠానకాలో వియ ఉట్ఠహిత్వా అసల్లక్ఖణకాలో వేదితబ్బో. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో అవకుజ్జపఞ్ఞోతి వుచ్చతి. అధోముఖపఞ్ఞోతి అత్థో.
౧౦౮. ఆకిణ్ణానీతి పక్ఖిత్తాని. సతిసమ్మోసా పకిరేయ్యాతి ముట్ఠస్సతితాయ వికిరేయ్య. ఏవమేవన్తి ఏత్థ ఉచ్ఛఙ్గో వియ ఉచ్ఛఙ్గపఞ్ఞో పుగ్గలో దట్ఠబ్బో. నానాఖజ్జకాని వియ నానప్పకారం బుద్ధవచనం. ఉచ్ఛఙ్గే నానాఖజ్జకాని ఖాదన్తస్స నిసిన్నకాలో వియ తస్మిం ఆసనే నిసిన్నస్స ఉగ్గహణకాలో. వుట్ఠహన్తస్స సతిసమ్మోసా వికిరణకాలో వియ తస్మా ఆసనా వుట్ఠాయ గచ్ఛన్తస్స అసల్లక్ఖణకాలో వేదితబ్బో. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో ఉచ్ఛఙ్గపఞ్ఞోతి వుచ్చతి. ఉచ్ఛఙ్గసదిసపఞ్ఞోతి అత్థో.
౧౦౯. ఉక్కుజ్జోతి ఉపరిముఖో ఠపితో. సణ్ఠాతీతి పతిట్ఠహతి. ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఉపరిముఖో ఠపితో కుమ్భో వియ పుథుపఞ్ఞో పుగ్గలో దట్ఠబ్బో. ఉదకస్స ఆసిత్తకాలో వియ దేసనాయ లద్ధకాలో. ఉదకస్స సణ్ఠానకాలో వియ తత్థ నిసిన్నస్స ఉగ్గహణకాలో. నో వివట్టనకాలో వియ ఉట్ఠాయ గచ్ఛన్తస్స సల్లక్ఖణకాలో వేదితబ్బో. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో పుథుపఞ్ఞోతి వుచ్చతి. విత్థారికపఞ్ఞోతి అత్థో.
౧౧౦. అవీతరాగాదీసు – యథా సోతాపన్నసకదాగామినో, ఏవం పుథుజ్జనోపి పఞ్చసు కామగుణేసు, తీసు చ భవేసు అవీతరాగో. అదబ్బతాయ పన న గహితో. యథా హి ఛేకో వడ్ఢకీ దబ్బసమ్భారత్థం వనం పవిట్ఠో న ఆదితో పట్ఠాయ సమ్పత్తసమ్పత్తరుక్ఖే ఛిన్దతి, యే పనస్స దబ్బసమ్భారూపగా హోన్తి, తేయేవ ఛిన్దతి; ఏవమిధాపి భగవతా దబ్బజాతికా అరియావ గహితా, పుథుజ్జనా పన అదబ్బతాయ న గహితాతి వేదితబ్బా. కామేసు వీతరాగోతి పఞ్చసు కామగుణేసు వీతరాగో. భవేసు అవీతరాగోతి రూపారూపభవేసు అవీతరాగో.
౧౧౩. పాసాణలేఖూపమాదీసు – అనుసేతీతి అప్పహీనతాయ అనుసేతి. న ఖిప్పం లుజ్జతీతి న అన్తరా నస్సతి, కప్పుట్ఠానేనేవ నస్సతి. ఏవమేవన్తి ఏవం తస్సాపి పుగ్గలస్స కోధో న అన్తరా పునదివసే వా అపరదివసే వా నిబ్బాతి, అద్ధనియో పన హోతి. మరణేనేవ నిబ్బాతీతి అత్థో. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో పాసాణలేఖా వియ కుజ్ఝనభావేన చిరట్ఠితికతో పాసాణలేఖూపమోతి వుచ్చతి.
౧౧౪. సో చ ఖ్వస్స కోధోతి సో అప్పమత్తకేపి కారణే సహసా కుద్ధస్స కోధో. న చిరన్తి అచిరం అప్పహీనతాయ నానుసేతి. యథా పన పథవియం ఆకడ్ఢిత్వా కతలేఖా వాతాదీహి ఖిప్పం నస్సతి, ఏవమస్స సహసా ఉప్పన్నోపి కోధో ఖిప్పమేవ నిబ్బాతీతి అత్థో. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో పథవియం లేఖా వియ కుజ్ఝనభావేన అచిరట్ఠితికతో పథవీలేఖూపమోతి వుచ్చతి.
౧౧౫. ఆగాళ్హేనాతి అతిగాళ్హేన మమ్మచ్ఛేదకేన థద్ధవచనేన. ఫరుసేనాతి న సోతసుఖేన. అమనాపేనాతి న చిత్తసుఖేన. సంసన్దతీతి ఏకీభవతి. సన్ధియతీతి ఘటయతి. సమ్మోదతీతి నిరన్తరో హోతి. అథ వా – సంసన్దతీతి చిత్తకిరియాదీసు చిత్తేన సమోధానం గచ్ఛతి. ఖీరోదకం వియ ఏకీభావం ఉపేతీతి అత్థో. సన్ధియతీతి ఠానగమనాదీసు కాయకిరియాదీసు కాయేన సమోధానం గచ్ఛతి. తిలతణ్డులా వియ మిస్సీభావం ఉపేతీతి అత్థో. సమ్మోదతీతి ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాదీసు వచీకిరియాసు వాచాయ సమోధానం గచ్ఛతి. విప్పవాసగతోపి పియసహాయకో వియ పియతరభావం ఉపేతీతి అత్థో. అపిచ – కిచ్చకరణీయేసు తేహి సద్ధిం ఆదితోవ ఏకకిరియభావం ఉపగచ్ఛన్తో సంసన్దతి. యావ మజ్ఝా పవత్తన్తో సన్ధియతి, యావ పరియోసానా అనివత్తన్తో సమ్మోదతీతిపి వేదితబ్బో. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో ఉదకలేఖా వియ ఖిప్పం సంసన్దనతో ఉదకలేఖూపమోతి వుచ్చతి.
౧౧౬. పోత్థకూపమేసు – యాయ ఉపమాయ తే పోత్థకూపమాతి వుచ్చన్తి, తం తావ ఉపమం దస్సేతుం తయో పోత్థకాతిఆది వుత్తం. తత్థ నవోతి నవవాయిమో. పోత్థకోతి సాణవాకసాటకో. దుబ్బణ్ణోతి వివణ్ణో. దుక్ఖసమ్ఫస్సోతి ఖరసమ్ఫస్సో. అప్పగ్ఘోతి అతిబహుం అగ్ఘన్తో కహాపణగ్ఘనకో హోతి. మజ్ఝిమోతి పరిభోగమజ్ఝిమో. సో హి నవభావం అతిక్కమిత్వా జిణ్ణభావం అప్పత్తో మజ్ఝే పరిభోగకాలేపి దుబ్బణ్ణో చ దుక్ఖసమ్ఫస్సో చ అప్పగ్ఘోయేవ చ హోతి. అతిబహుం అగ్ఘన్తో అడ్ఢం అగ్ఘతి. జిణ్ణకాలే పన అడ్ఢమాసకం వా కాకణికం వా అగ్ఘతి. ఉక్ఖలిపరిమజ్జనన్తి కాళుక్ఖలిపరిపుఞ్ఛనం.
నవోతి ఉపసమ్పదాయ పఞ్చవస్సకాలతో హేట్ఠా జాతియా సట్ఠివస్సోపి నవోయేవ. దుబ్బణ్ణతాయాతి సరీరవణ్ణేనపి గుణవణ్ణేనపి దుబ్బణ్ణతాయ. దుస్సీలస్స హి పరిసమజ్ఝే నిసిన్నస్స నిత్తేజతాయ సరీరవణ్ణోపి న సమ్పజ్జతి, గుణవణ్ణే వత్తబ్బమేవ నత్థి. యే ఖో పనస్సాతి యే ఖో పన తస్స ఉపట్ఠాకా వా ఞాతిమిత్తాదయో వా ఏతం పుగ్గలం సేవన్తి. తేసం తన్తి తేసం పుగ్గలానం ఛ సత్థారే సేవన్తానం మిచ్ఛాదిట్ఠికానం వియ, దేవదత్తం సేవన్తానం కోకాలికాదీనం వియ చ తం సేవనం దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయ హోతి. మజ్ఝిమోతి పఞ్చవస్సకాలతో పట్ఠాయ యావ నవవస్సకాలా మజ్ఝిమో నామ. థేరోతి దసవస్సకాలతో పట్ఠాయ థేరో నామ. ఏవమాహంసూతి ఏవం వదన్తి. కిం ను ఖో తుయ్హన్తి తుయ్హం బాలస్స భణితేన కో అత్థోతి వుత్తం హోతి. తథారూపన్తి తథాజాతికం తథాసభావం ఉక్ఖేపనీయకమ్మస్స కారణభూతం.
౧౧౭. కాసికవత్థూపమేసు – కాసికవత్థం నామ తయో కప్పాసంసూ గహేత్వా కన్తితసుత్తేన వాయితం సుఖుమవత్థం. తం నవవాయిమం అనగ్ఘం హోతి. పరిభోగమజ్ఝిమం వీసమ్పి తింసమ్పి సహస్సాని అగ్ఘతి. జిణ్ణకాలే పన అట్ఠపి దసపి సహస్సాని అగ్ఘతి.
తేసం తం హోతీతి తేసం సమ్మాసమ్బుద్ధాదయో సేవన్తానం వియ తం సేవనం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ హోతి. సమ్మాసమ్బుద్ధఞ్హి ఏకం నిస్సాయ యావజ్జకాలా ముచ్చనకసత్తానం పమాణం నత్థి. తథా సారిపుత్తత్థేరమహామోగ్గల్లానత్థేరే అవసేసే చ అసీతిమహాసావకే నిస్సాయ సగ్గం గతసత్తానం పమాణం నత్థి. యావజ్జకాలా తేసం దిట్ఠానుగతిం పటిపన్నసత్తానమ్పి పమాణం నత్థియేవ. ఆధేయ్యం గచ్ఛతీతి తస్స మహాథేరస్స తం అత్థనిస్సితం వచనం యథా గన్ధకరణ్డకే కాసికవత్థం ఆధాతబ్బతం ఠపేతబ్బతం గచ్ఛతి, ఏవం ఉత్తమఙ్గే సిరస్మిం హదయే చ ఆధాతబ్బతం ఠపేతబ్బతమ్పి గచ్ఛతి. సేసమేత్థ హేట్ఠా వుత్తానుసారేనేవ వేదితబ్బం.
౧౧౮. సుప్పమేయ్యాదీసు – సుఖేన పమేతబ్బోతి సుప్పమేయ్యో. ఇధాతి ఇమస్మిం సత్తలోకే. ఉద్ధతోతి ఉద్ధచ్చేన సమన్నాగతో. ఉన్నళోతి ఉగ్గతనళో; తుచ్ఛమానం ఉక్ఖిపిత్వా ఠితోతి అత్థో. చపలోతి పత్తమణ్డనాదినా చాపల్లేన సమన్నాగతో. ముఖరోతి ముఖఖరో. వికిణ్ణవాచోతి అసంయతవచనో. అసమాహితోతి చిత్తేకగ్గతారహితో. విబ్భన్తచిత్తోతి భన్తచిత్తో, భన్తగావీభన్తమిగీసప్పటిభాగో. పాకటిన్ద్రియోతి వివటిన్ద్రియో. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో ‘సుప్పమేయ్యో’తి వుచ్చతి. యథా హి పరిత్తస్స ఉదకస్స సుఖేన పమాణం గయ్హతి; ఏవమేవ ఇమేహి అగుణఙ్గేహి సమన్నాగతస్స సుఖేన పమాణం గయ్హతి. తేనేస ‘సుప్పమేయ్యో’తి వుత్తో.
౧౧౯. దుక్ఖేన పమేతబ్బోతి దుప్పమేయ్యో. అనుద్ధతాదీని వుత్తపటిపక్ఖవసేన వేదితబ్బాని. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో ‘దుప్పమేయ్యో’తి వుచ్చతి. యథా హి మహాసముద్దస్స దుక్ఖేన పమాణం గయ్హతి; ఏవమేవ ఇమేహి గుణఙ్గేహి సమన్నాగతస్స దుక్ఖేన పమాణం గయ్హతి. తాదిసో ‘అనాగామీ ను ఖో, ఖీణాసవో ను ఖో’తి వత్తబ్బతం గచ్ఛతి, తేనేస ‘దుప్పమేయ్యో’తి వుత్తో.
౧౨౦. న సక్కా పమేతున్తి అప్పమేయ్యో. యథా హి ఆకాసస్స న సక్కా పమాణం గహేతుం, ఏవం ఖీణాసవస్స. తేనేస ‘అప్పమేయ్యో’తి వుత్తో.
౧౨౧. న సేవితబ్బాదీసు – న సేవితబ్బోతి న ఉపసఙ్కమితబ్బో. న భజితబ్బోతి న అల్లీయితబ్బో. న పయిరుపాసితబ్బోతి న సన్తికే నిసీదనవసేన పునప్పునం ఉపాసితబ్బో. హీనో హోతి సీలేనాతిఆదీసు ఉపాదాయుపాదాయ హీనతా వేదితబ్బా. యో హి పఞ్చ సీలాని రక్ఖతి, సో దస సీలాని రక్ఖన్తేన న సేవితబ్బో. యో పన దస సీలాని రక్ఖతి, సో చతుపారిసుద్ధిసీలం రక్ఖన్తేన న సేవితబ్బో. అఞ్ఞత్ర అనుద్దయా అఞ్ఞత్ర అనుకమ్పాతి ఠపేత్వా అనుద్దయఞ్చ అనుకమ్పఞ్చ. అత్తనో అత్థాయ ఏవ హి ఏవరూపో పుగ్గలో న సేవితబ్బో. అనుద్దయానుకమ్పావసేన పన తం ఉపసఙ్కమితుం వట్టతి.
౧౨౨. సదిసో హోతీతి సమానో హోతి. సీలసామఞ్ఞగతానం సతన్తి సీలేన సమానభావం గతానం సన్తానం. సీలకథా చ నో భవిస్సతీతి ఏవం సమానసీలానం అమ్హాకం సీలమేవ ఆరబ్భ కథా భవిస్సతి. సా చ నో ఫాసు భవిస్సతీతి సా చ సీలకథా అమ్హాకం ఫాసువిహారో సుఖవిహారో భవిస్సతి. సా చ నో పవత్తినీ భవిస్సతీతి సా చ అమ్హాకం కథా దివసమ్పి కథేన్తానం పవత్తినీ భవిస్సతి, న పటిహఞ్ఞిస్సతి. ద్వీసు హి సీలవన్తేసు ఏకేన సీలస్స వణ్ణే కథితే ఇతరో అనుమోదతి; తేన తేసం కథా ఫాసు చేవ హోతి, పవత్తినీ చ. ఏకస్మిం పన దుస్సీలే సతి దుస్సీలస్స సీలకథా దుక్కథాతి నేవ సీలకథా హోతి, న ఫాసు హోతి, న పవత్తినీ. సమాధిపఞ్ఞాకథాసుపి ఏసేవ నయో. ద్వే హి సమాధిలాభినో సమాధికథం, సప్పఞ్ఞా చ పఞ్ఞాకథం కథేన్తా, రత్తిం వా దివసం వా అతిక్కన్తమ్పి న జానన్తి.
౧౨౩. సక్కత్వా గరుం కత్వాతి సక్కారఞ్చేవ గరుకారఞ్చ కరిత్వా. అధికో హోతీతి అతిరేకో హోతి. సీలక్ఖన్ధన్తి సీలరాసిం. పరిపూరేస్సామీతి తం అతిరేకసీలం పుగ్గలం నిస్సాయ అత్తనో అపరిపూరం సీలరాసిం పరిపూరం కరిస్సామి. తత్థ తత్థ పఞ్ఞాయ అనుగ్గహేస్సామీతి ఏత్థ సీలస్స అసప్పాయే అనుపకారధమ్మే వజ్జేత్వా సప్పాయే ఉపకారధమ్మే సేవన్తో తస్మిం తస్మిం ఠానే సీలక్ఖన్ధం పఞ్ఞాయ అనుగ్గణ్హాతి నామ. సమాధిపఞ్ఞాక్ఖన్ధేసుపి ఏసేవ నయో.
౧౨౪. జిగుచ్ఛితబ్బాదీసు – జిగుచ్ఛితబ్బోతి గూథం వియ జిగుచ్ఛితబ్బో. అథ ఖో నన్తి అథ ఖో అస్స. కిత్తిసద్దోతి కథాసద్దో. ఏవమేవన్తి ఏత్థ గూథకూపో వియ దుస్సీల్యం దట్ఠబ్బం. గూథకూపే పతిత్వా ఠితో ధమనీఅహి వియ దుస్సీలపుగ్గలో. గుథకూపతో ఉద్ధరియమానేన తేన అహినా పురిసస్స సరీరం ఆరుళ్హేనాపి అదట్ఠభావో వియ దుస్సీలం సేవమానస్సాపి తస్స కిరియాయ కారణభావో సరీరం గూథేన మక్ఖేత్వా అహినో గతకాలో వియ దుస్సీలం సేవమానస్స పాపకిత్తిసద్దస్స అబ్భుగ్గమనకాలో వేదితబ్బో.
౧౨౫. తిన్దుకాలాతన్తి తిన్దుకరుక్ఖఅలాతం. భియ్యోసో మత్తాయ చిచ్చిటాయతీతి తఞ్హి ఝాయమానం పకతియాపి పపటికాయో ముఞ్చన్తం చిచ్చిటాయతి చిటిచిటాతి సద్దం కరోతి. ఘట్టితం పన అధిమత్తం కరోతీతి అత్థో. ఏవమేవన్తి ఏవమేవం కోధనో అత్తనో ధమ్మతాయపి ఉద్ధతో చణ్డికతో హుత్వా చరతి. అప్పమత్తకం పన వచనం వుత్తకాలే ‘మాదిసం నామ ఏవం వదతీ’తి అతిరేకతరం ఉద్ధతో చణ్డికతో హుత్వా చరతి. గూథకూపోతి గూథపుణ్ణకూపో, గూథరాసియేవ వా. ఓపమ్మసంసన్దనం పనేత్థ పురిమనయేనేవ వేదితబ్బం. తస్మా ఏవరూపో పుగ్గలో అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బో, న సేవితబ్బోతి యస్మా కోధనో అతిసేవియమానోపి అతిఉపసఙ్కమియమానోపి కుజ్ఝతియేవ, ‘కిం ఇమినా’తి పటిక్కమన్తోపి కుజ్ఝతియేవ, తస్మా పలాలగ్గి వియ అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బో, న సేవితబ్బో. కిం వుత్తం హోతి? యో హి పలాలగ్గిం అతిఉపసఙ్కమిత్వా తప్పతి, తస్స సరీరం ఝాయతి. యో అతిపటిక్కమిత్వా తప్పతి, తస్స సీతం న వూపసమ్మతి. అనుపసఙ్కమిత్వా అపటిక్కమిత్వా పన మజ్ఝత్తభావేన తప్పేన్తస్స సీతం వూపసమ్మతి, కాయోపి న డయ్హతి. తస్మా పలాలగ్గి వియ కోధనో పుగ్గలో మజ్ఝత్తభావేన అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బో, న సేవితబ్బో, న భజితబ్బో, న పయిరుపాసితబ్బో.
౧౨౬. కల్యాణమిత్తోతి సుచిమిత్తో. కల్యాణసహాయోతి సుచిసహాయో. సహాయోతి సహగామీ సద్ధించరో. కల్యాణసమ్పవఙ్కోతి కల్యాణేసు సుచిపుగ్గలేసు సమ్పవఙ్కో, తన్నిన్నతప్పోణతప్పబ్భారమానసోతి అత్థో.
౧౨౭. సీలేసు పరిపూరకారీతిఆదీసు – సీలేసు పరిపూరకారినోతి ఏతే అరియసావకా యాని తాని మగ్గబ్రహ్మచరియస్స ఆదిభూతాని, ఆదిబ్రహ్మచరియకాని, పారాజికసఙ్ఖాతాని చత్తారి మహాసీలసిక్ఖాపదాని, తేసం అవీతిక్కమనతో యాని ఖుద్దానుఖుద్దకాని ఆపజ్జన్తి, తేహి చ వుట్ఠానతో సీలేసు యం కత్తబ్బం, తం పరిపూరం సమత్తం కరోన్తీతి ‘సీలేసు పరిపూరకారినో’తి వుచ్చన్తి. సమాధిపారిబన్ధకానం పన కామరాగబ్యాపాదానం, పఞ్ఞాపారిబన్ధకస్స చ సచ్చపటిచ్ఛాదకస్స మోహస్స అసమూహతత్తా, సమాధిం పఞ్ఞఞ్చ భావేన్తాపి సమాధిపఞ్ఞాసు యం కత్తబ్బం తం మత్తసో పమాణేన పదేసమత్తమేవ కరోన్తీతి సమాధిస్మిం పఞ్ఞాయ చ మత్తసో కారినోతి వుచ్చన్తి. ఇమినా ఉపాయేన ఇతరేసుపి ద్వీసు నయేసు అత్థో వేదితబ్బో.
తత్రాయం అపరోపి సుత్తన్తనయో –
‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలేసు పరిపూరకారీ హోతి, సమాధిస్మిం మత్తసో కారీ, పఞ్ఞాయ మత్తసో కారీ. సో యాని తాని ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదాని తాని ఆపజ్జతిపి, వుట్ఠాతిపి. తం కిస్స హేతు? న హి మేత్థ, భిక్ఖవే, అభబ్బతా వుత్తా. యాని చ ఖో తాని సిక్ఖాపదాని ఆదిబ్రహ్మచరియకాని బ్రహ్మచరియసారుప్పాని, తత్థ ధువసీలో చ హోతి, ఠితసీలో చ, సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసు. సో తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా సోతాపన్నో హోతి, అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయణో. ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలేసు…పే… సో తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా, రాగదోసమోహానం తనుత్తా, సకదాగామీ హోతి; సకిదేవ ఇమం లోకం ఆగన్త్వా దుక్ఖస్సన్తం కరోతి. ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలేసు పరిపూరకారీ హోతి, సమాధిస్మిం పరిపూరకారీ, పఞ్ఞాయ మత్తసో కారీ. సో యాని తాని…పే… సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసు. సో పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం…పే… అనావత్తిధమ్మో తస్మా లోకా. ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలేసు పరిపూరకారీ, సమాధిస్మిం పరిపూరకారీ, పఞ్ఞాయ పరిపూరకారీ. సో యాని తాని ఖుద్దానుఖుద్దకాని…పే… సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసు. సో ఆసవానం ఖయా…పే… ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి (అ. ని. ౩.౮౭).
౧౩౦. సత్థారనిద్దేసే – పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతీతి పహానం సమతిక్కమం పఞ్ఞపేతి. తత్రాతి తేసు తీసు జనేసు. తేన దట్ఠబ్బోతి తేన పఞ్ఞాపనేన సో సత్థా రూపావచరసమాపత్తియా లాభీతి దట్ఠబ్బోతి అత్థో. దుతియవారేపి ఏసేవ నయో. సమ్మాసమ్బుద్ధో సత్థా తేన దట్ఠబ్బోతి తేన తిత్థియేహి అసాధారణేన పఞ్ఞాపనేన అయం తతియో సత్థా సబ్బఞ్ఞుబుద్ధో దట్ఠబ్బో. తిత్థియా హి కామానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తా రూపభవం వక్ఖన్తి. రూపానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తా అరూపభవం వక్ఖన్తి. వేదనానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తా అసఞ్ఞభవం వక్ఖన్తి. సమ్మా పఞ్ఞపేన్తా ‘ఏవం పఞ్ఞపేయ్యుం’, నో చ సమ్మా పఞ్ఞపేతుం సక్కోన్తి. సమ్మాసమ్బుద్ధో పన కామానం పరిఞ్ఞం పహానం అనాగామిమగ్గేన పఞ్ఞపేతి. రూపవేదనానం పరిఞ్ఞం పహానం అరహత్తమగ్గేన పఞ్ఞపేతి. ఇమే తయో సత్థారోతి ఇమే ద్వే జనా బాహిరకా, ఏకో సమ్మాసమ్బుద్ధోతి – ఇమస్మిం లోకే తయో సత్థారో నామ.
౧౩౧. దుతియే సత్థారనిద్దేసే – దిట్ఠే చేవ ధమ్మేతి ఇమస్మిం అత్తభావే. అత్తానం సచ్చతో థేతతో పఞ్ఞపేతీతి ‘‘అత్తా నామేకో అత్థి నిచ్చో ధువో సస్సతో’’తి భూతతో థిరతో పఞ్ఞపేతి. అభిసమ్పరాయఞ్చాతి అపరస్మిం అత్తభావే ఏవమేవ పఞ్ఞపేతి. సేసమేత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి.
తికనిద్దేసవణ్ణనా.
౪. చతుక్కనిద్దేసవణ్ణనా
౧౩౨. చతుక్కనిద్దేసే – అసప్పురిసోతి లామకపురిసో. పాణం అతిపాతేతీతి పాణాతిపాతీ. అదిన్నం ఆదియతీతి అదిన్నాదాయీ. కామేసు మిచ్ఛా చరతీతి కామేసుమిచ్ఛాచారీ. ముసా వదతీతి ముసావాదీ. సురామేరయమజ్జపమాదే తిట్ఠతీతి సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠాయీ.
౧౩౩. పాణాతిపాతే సమాదపేతీతి యథా పాణం అతిపాతేతి, తథా నం తత్థ గహణం గణ్హాపేతి. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో యస్మా సయం కతేన చ దుస్సీల్యేన సమన్నాగతో యఞ్చ సమాదపితేన కతం, తతో ఉపడ్ఢస్స దాయాదో, తస్మా అసప్పురిసేన అసప్పురిసతరోతి వుచ్చతి. సప్పురిసోతి ఉత్తమపురిసో.
౧౩౫. సప్పురిసేన సప్పురిసతరోతి అత్తనా కతేన సుసీల్యేన సమన్నాగతత్తా యఞ్చ సమాదపితో కరోతి. తతో ఉపడ్ఢస్స దాయాదత్తా ఉత్తమపురిసేన ఉత్తమపురిసతరో.
౧౩౬. పాపోతి అకుసలకమ్మపథసఙ్ఖాతేన దసవిధేన పాపేన సమన్నాగతో.
౧౩౮. కల్యాణోతి కుసలకమ్మపథసఙ్ఖాతేన దసవిధేన కల్యాణధమ్మేన సమన్నాగతో సుద్ధకో భద్రకో. సేసమేత్థ హేట్ఠా వుత్తనయత్తా ఉత్తానత్థమేవ.
౧౪౦. పాపధమ్మాదీసు – పాపో ధమ్మో అస్సాతి పాపధమ్మో. కల్యాణో ధమ్మో అస్సాతి కల్యాణధమ్మో. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ.
౧౪౪. సావజ్జాదీసు – సావజ్జోతి సదోసో. సావజ్జేన కాయకమ్మేనాతి సదోసేన పాణాతిపాతాదినా కాయకమ్మేన. ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో తీహి ద్వారేహి ఆయూహనకమ్మస్స సదోసత్తా, గూథకుణపాదిభరితో పదేసో వియ సావజ్జోతి వుచ్చతి.
౧౪౫. సావజ్జేన బహులన్తి యస్స సావజ్జమేవ కాయకమ్మం బహు హోతి, అప్పం అనవజ్జం; సో సావజ్జేన బహులం కాయకమ్మేన సమన్నాగతో, అప్పం అనవజ్జేనాతి వుచ్చతి. ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో. కో పన ఏవరూపో హోతీతి? యో గామధమ్మతాయ వా నిగమధమ్మతాయ వా కదాచి కరహచి ఉపోసథం సమాదియతి, సీలాని పూరేతి. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో తీహి ద్వారేహి ఆయూహనకమ్మేసు సావజ్జస్సేవ బహులతాయ అనవజ్జస్స అప్పతాయ వజ్జబహులోతి వుచ్చతి.
యథా హి ఏకస్మిం పదేసే దుబ్బణ్ణాని దుగ్గన్ధాని పుప్ఫాని రాసికతానస్సు, తేసం ఉపరి తహం తహం అతిముత్తకవస్సికపాటలాని పతితాని భవేయ్యుం. ఏవరూపో అయం పుగ్గలో వేదితబ్బో. యథా పన ఏకస్మిం పదేసే అతిముత్తకవస్సికపాటలాని రాసికతానస్సు, తేసం ఉపరి తహం తహం దుబ్బణ్ణదుగ్గన్ధాని బదరపుప్ఫాదీని పతితాని భవేయ్యుం. ఏవరూపో తతియో పుగ్గలో వేదితబ్బో. చతుత్థో పన తీహిపి ద్వారేహి ఆయూహనకమ్మస్స నిద్దోసత్తా, చతుమధురభరితసువణ్ణపాతి వియ దట్ఠబ్బో. తేసు పఠమో అన్ధబాలపుథుజ్జనో. దుతియో అన్తరన్తరా కుసలస్స కారకో లోకియపుథుజ్జనో. తతియో సోతాపన్నో సకదాగామిఅనాగామినోపి ఏతేనేవ సఙ్గహితా. చతుత్థో ఖీణాసవో. సో హి ఏకన్తేన అనవజ్జోయేవ. అయం అఙ్గుత్తరట్ఠకథాయో.
౧౪౮. ఉగ్ఘటితఞ్ఞూఆదీసు – ఉగ్ఘటితఞ్ఞూతి ఏత్థ ఉగ్ఘటితం నామ ఞాణుగ్ఘాటనం, ఞాణే ఉగ్ఘటితమత్తేయేవ జానాతీతి అత్థో. సహ ఉదాహటవేలాయాతి ఉదాహారే ఉదాహటమత్తేయేవ. ధమ్మాభిసమయోతి చతుసచ్చధమ్మస్స ఞాణేన సద్ధిం అభిసమయో. అయం వుచ్చతీతి అయం ‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’తిఆదినా నయేన సంఖిత్తేన మాతికాయ ఠపియమానాయ దేసనానుసారేన ఞాణం పేసేత్వా అరహత్తం గణ్హితుం సమత్థో పుగ్గలో ఉగ్ఘటితఞ్ఞూతి వుచ్చతి.
౧౪౯. విపఞ్చితం విత్థారితమేవ అత్థం జానాతీతి విపఞ్చితఞ్ఞూ. అయం వుచ్చతీతి అయం సఙ్ఖిత్తేన మాతికం ఠపేత్వా విత్థారేన అత్థే భాజియమానే అరహత్తం పాపుణితుం సమత్థో పుగ్గలో విపఞ్చితఞ్ఞూతి వుచ్చతి.