౫. పఞ్చకనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౧. పఞ్చకే – తత్రాతి తేసు ‘‘ఆరభతి చ విప్పటిసారీ చ హోతీ’’తిఆదినా నయేన హేట్ఠా ఉద్దిట్ఠపుగ్గలేసు. య్వాయన్తి యో అయం. ఆరభతీతి ఏత్థ ఆరమ్భసద్దో కమ్మకిరియాహింసనవీరియవికోపనాపత్తివీతిక్కమేసు వత్తతి. తథా హేస ‘‘యంకిఞ్చి దుక్ఖం సమ్భోతి, సబ్బం ఆరమ్భపచ్చయా’’తి (సు. ని. ౭౪౮) కమ్మే ఆగతో. ‘‘మహాయఞ్ఞా మహారమ్భా, న తే హోన్తి మహప్ఫలా’’తి (అ. ని. ౪.౩౯) కిరియాయం. ‘‘సమణం గోతమం ఉద్దిస్స పాణం ఆరభన్తీ’’తి (మ. ని. ౨.౫౧-౫౨) హింసనే. ‘‘ఆరభథ, నిక్ఖమథ, యుఞ్జథ బుద్ధసాసనే’’తి (సం. ని. ౧.౧౮౫) వీరియే. ‘‘బీజగామభూతగామసమారమ్భా పటివిరతో హోతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౧౦, ౧౯౪; మ. ని. ౧.౨౯౩) వికోపనే. ‘‘ఆరభతి చ విప్పటిసారీ చ హోతీ’’తి (అ. ని. ౫.౧౪౨) అయం పన ఆపత్తివీతిక్కమే ఆగతో. తస్మా ఆపత్తివీతిక్కమవసేన ఆరభతి చేవ తప్పచ్చయా విప్పటిసారీ చ హోతీతి అయమేత్థ అత్థో.

యథాభూతం నప్పజానాతీతి అనధిగతత్తా యథాసభావతో న జానాతి. యత్థస్సాతి యస్మిం అస్స, యం ఠానం పత్వా ఏతస్స పుగ్గలస్స ఉప్పన్నా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అపరిసేసా నిరుజ్ఝన్తీతి అత్థో. కిం పన పత్వా తే నిరుజ్ఝన్తీతి? అరహత్తమగ్గం. ఫలప్పత్తస్స పన నిరుద్ధా నామ హోన్తి. ఏవం సన్తేపి ఇధ మగ్గకిచ్చవసేన ఫలమేవ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఆరమ్భజాతి ఆపత్తివీతిక్కమసమ్భవా. విప్పటిసారజాతి విప్పటిసారతో జాతా. పవడ్ఢన్తీతి పునప్పునం ఉప్పజ్జనేన వడ్ఢన్తి. సాధూతి ఆయాచనసాధు. ఇదం వుత్తం హోతి – యావ అపరద్ధఞ్చ వత ఆయస్మతా, ఏవం సన్తేపి మయం ఆయస్మన్తం యాచామ – ‘‘దేసేతబ్బయుత్తకస్స దేసనాయ, వుట్ఠాతబ్బయుత్తకస్స వుట్ఠానేన, ఆవికాతబ్బయుత్తకస్స ఆవికిరియాయ, ఆరమ్భజే ఆసవే పహాయ, సుద్ధన్తే ఠితభావపచ్చవేక్ఖణేన విప్పటిసారజే ఆసవే పటివినోదేత్వా నీహరిత్వా విపస్సనాచిత్తఞ్చేవ విపస్సనాపఞ్ఞఞ్చ భావేతూ’’తి. అమునా పఞ్చమేన పుగ్గలేనాతి ఏతేన పఞ్చమేన ఖీణాసవపుగ్గలేన. సమసమో భవిస్సతీతి లోకుత్తరగుణేహి సమభావేనేవ సమో భవిస్సతీతి ఏవం ఖీణాసవేన ఓవదితబ్బోతి అత్థో.

ఆరభతి న విప్పటిసారీ హోతీతి ఆపత్తిం ఆపజ్జతి. తం పన దేసేతుం సభాగపుగ్గలం పరియేసతి. తస్మా న విప్పటిసారీ హోతి. అఙ్గుత్తరట్ఠకథాయం పన ‘‘వుట్ఠితత్తా న విప్పటిసారీ హోతీ’’తి వుత్తం. న ఆరభతి విప్పటిసారీ హోతీతి ఆపత్తిం నాపజ్జతి, వినయపఞ్ఞత్తియం పన అకోవిదత్తా అనాపత్తియం ఆపత్తిసఞ్ఞీ హుత్వా విప్పటిసారీ హోతి. అఙ్గుత్తరట్ఠకథాయం పన ‘‘సకిం ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వా తతో వుట్ఠాయ పచ్ఛా కిఞ్చాపి నాపజ్జతి, విప్పటిసారం పన వినోదేతుం న సక్కోతీ’’తి వుత్తం. న ఆరభతి న విప్పటిసారీ హోతీతి నేవ ఆపత్తిం ఆపజ్జతి, న విప్పటిసారీ హోతి. కతమో పనేస పుగ్గలోతి? ఓస్సట్ఠవీరియపుగ్గలో. సో హి ‘‘కిం మే ఇమస్మిం బుద్ధకాలే పరినిబ్బానేన, అనాగతే మేత్తేయ్యసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే పరినిబ్బాయిస్సామీ’’తి విసుద్ధసీలోపి పటిపత్తిం న పూరేతి. సోపి ‘‘కిమత్థం ఆయస్మా పమత్తో విహరతి పుథుజ్జనస్స నామ గతి అనిబద్ధా. ఆయస్మా హి మేత్తేయ్యసమ్మాసమ్బుద్ధస్స సమ్ముఖభావం లభేయ్యపి న లభేయ్యాపీతి అరహత్తత్థాయ విపస్సనం భావేహీ’’తి ఓవదితబ్బోవ. సేసం సబ్బత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

౧౯౨. దత్వా అవజానాతీతిఆదీసు – ఏకో భిక్ఖు మహాపుఞ్ఞో చతుపచ్చయలాభీ హోతి. సో చీవరాదీని లభిత్వా అఞ్ఞం అప్పపుఞ్ఞం ఆపుచ్ఛతి. సోపి తస్మిం పునప్పునం ఆపుచ్ఛన్తేపి గణ్హాతియేవ. అథస్స ఇతరో థోకం కుపితో హుత్వా మఙ్కుభావం ఉప్పాదేతుకామో వదతి – ‘‘అయం అత్తనో ధమ్మతాయ చీవరాదీని న లభతి, అమ్హే నిస్సాయ లభతీ’’తి. ఏవం పుగ్గలో దత్వా అవజానాతి నామ. ఏకో పన ఏకేన సద్ధిం ద్వే తీణి వస్సాని వసన్తో పుబ్బే తం పుగ్గలం గరుం కత్వా పచ్ఛా గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే చిత్తీకారం న కరోతి, ఆసనాపి న వుట్ఠాతి, ఉపట్ఠానమ్పి న గచ్ఛతి. ఏవం పుగ్గలో సంవాసేన అవజానాతి నామ.

ఆధేయ్యముఖోతి ఆదితో ధేయ్యముఖో. పఠమవచనస్మింయేవ ఠపితముఖోతి అత్థో. అధిముచ్చితా హోతీతి సద్ధాతా హోతి. తత్రాయం నయో – ఏకో పుగ్గలో సారుప్పంయేవ భిక్ఖుం ‘అసారుప్పో ఏసో’తి కథేతి, తం సుత్వా ఏస నిట్ఠం గచ్ఛతి. పున అఞ్ఞేన సభాగేన భిక్ఖునా ‘సారుప్పో అయ’న్తి వుత్తేపి తస్స వచనం న గణ్హాతి ‘‘అసుకేన నామ ‘అసారుప్పో అయ’న్తి అమ్హాకం కథిత’’న్తి పురిమభిక్ఖునోవ కథం గణ్హాతి. అపరోపిస్స దుస్సీలం ‘సీలవా’తి కథేతి. తస్స వచనం సద్దహిత్వా పున అఞ్ఞేన ‘‘అసారుప్పో ఏస భిక్ఖు, నాయం తుమ్హాకం సన్తికం ఉపసఙ్కమితుం యుత్తో’’తి వుత్తోపి తస్స వచనం అగ్గహేత్వా పురిమస్సేవ కథం గణ్హాతి. అపరో వణ్ణమ్పి కథితం గణ్హాతి, అవణ్ణమ్పి కథితం గణ్హాతియేవ. అయమ్పి ఆధేయ్యముఖోయేవ నామ. ఆధాతబ్బముఖో యం యం సుణాతి, తత్థ తత్థ ఠపితముఖోతి అత్థో.

లోలోతి సద్ధాదీనం ఇత్తరకాలట్ఠితికత్తా అస్సద్ధియాదీహి లులితభావేన లోలో. ఇత్తరసద్ధోతి పరిత్తసద్ధో, అపరిపుణ్ణసద్ధో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ పన పునప్పునం భజనవసేన సద్ధావ భత్తి. పేమం సద్ధాపేమం గేహసితపేమమ్పి వట్టతి. పసాదో సద్ధాపసాదోవ. ఏవం పుగ్గలో లోలో హోతీతి ఏవం ఇత్తరసద్ధాదితాయ పుగ్గలో లోలో నామ హోతి. హలిద్దిరాగో వియ, థుసరాసిమ్హి కోట్టితఖాణుకో వియ, అస్సపిట్ఠియం ఠపితకుమ్భణ్డం వియ చ అనిబద్ధట్ఠానో ముహుత్తేన పసీదతి, ముహుత్తేన కుప్పతి.

మన్దో మోమూహోతి అఞ్ఞాణభావేన మన్దో అవిసదతాయ మోమూహో. మహామూళ్హోతి అత్థో.

౧౯౩. యోధాజీవూపమేసు – యోధాజీవాతి యుద్ధూపజీవినో. రజగ్గన్తి హత్థిఅస్సాదీనం పాదప్పహారభిన్నాయ భూమియా ఉగ్గతం రజక్ఖన్ధం. న సన్థమ్భతీతి సన్థమ్భిత్వా ఠాతుం న సక్కోతి. సహతి రజగ్గన్తి రజక్ఖన్ధం దిస్వాపి అధివాసేతి. ధజగ్గన్తి హత్థిఅస్సాదిపిట్ఠేసు వా రథేసు వా ఉస్సాపితానం ధజానం అగ్గం. ఉస్సారణన్తి హత్థిఅస్సరథాదీనఞ్చేవ బలకాయస్స చ ఉచ్చాసద్దమహాసద్దం. సమ్పహారేతి సమాగతే అప్పమత్తకేపి పహారే. హఞ్ఞతీతి విహఞ్ఞతి, విఘాతం ఆపజ్జతి. బ్యాపజ్జతీతి విపత్తిం ఆపజ్జతి, పకతిభావం జహతి. సహతి సమ్పహారన్తి ద్వే తయో పహారే పత్వాపి సహతి, అధివాసేతి. తమేవ సఙ్గామసీసన్తి తమేవ జయఖన్ధావారట్ఠానం. అజ్ఝావసతీతి సత్తాహమత్తం అభిభవిత్వా ఆవసతి. కిం కారణా? లద్ధప్పహారానం పహారజగ్గనత్థఞ్చేవ కతకమ్మానం విసేసం ఞత్వా ఠానన్తరదానత్థఞ్చ ఇస్సరియసుఖానుభవనత్థఞ్చ.

౧౯౪. ఇదాని యస్మా సత్థు యోధాజీవేహి కిచ్చం నత్థి, ఇమస్మిం పన సాసనే తథారూపే పఞ్చ పుగ్గలే దస్సేతుం ఇదం ఓపమ్మం ఆభతం, తస్మా తే పుగ్గలే దస్సేన్తో ఏవమేవన్తిఆదిమాహ.

తత్థ సంసీదతీతి మిచ్ఛావితక్కస్మిం విసీదతి, అనుపవిసతి. న సక్కోతి బ్రహ్మచరియం సన్ధారేతున్తి బ్రహ్మచరియవాసం అనుపచ్ఛిజ్జమానం గోపేతుం న సక్కోతి. సిక్ఖాదుబ్బల్యం ఆవికత్వాతి సిక్ఖాయ దుబ్బలభావం పకాసేత్వా. కిమస్స రజగ్గస్మిన్తి కిం తస్స పుగ్గలస్స రజగ్గం నామాతి వదతి. అభిరూపాతి అభిరూపవతీ. దస్సనీయాతి దస్సనయోగ్గా. పాసాదికాతి దస్సనేనేవ చిత్తప్పసాదావహా. పరమాయాతి ఉత్తమాయ. వణ్ణపోక్ఖరతాయాతి సరీరవణ్ణేన చేవ అఙ్గసణ్ఠానేన చ.

౧౯౬. ఊహసతీతి అవహసతి. ఉల్లపతీతి కథేతి. ఉజ్జగ్ఘతీతి పాణిం పహరిత్వా మహాహసితం హసతి. ఉప్పణ్డేతీతి ఉప్పణ్డనకథం కథేతి.

౧౯౭. అభినిసీదతీతి అభిభవిత్వా సన్తికే వా ఏకాసనే వా నిసీదతి. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో. అజ్ఝోత్థరతీతి అవత్థరతి.

౧౯౮. వినివేఠేత్వా వినిమోచేత్వాతి గహితట్ఠానతో తస్స హత్థం వినివేఠేత్వా చేవ, మోచేత్వా చ. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ.

౧౯౯. పిణ్డపాతికేసు – మన్దత్తా మోమూహత్తాతి నేవ సమాదానం జానాతి, న ఆనిసంసం; అత్తనో పన మన్దత్తా మోమూహత్తా అఞ్ఞాణేనేవ పిణ్డపాతికో హోతి. పాపిచ్ఛో ఇచ్ఛాపకతోతి పిణ్డపాతికస్స మే సతో ‘‘అయం పిణ్డపాతికో’’తి చతుపచ్చయసక్కారం కరిస్సన్తి. లజ్జీ, అప్పిచ్ఛోతిఆదీహి చ గుణేహి సమ్భావేస్సన్తీతి. ఏవం పాపికాయ ఇచ్ఛాయ ఠత్వా తాయ పాపిచ్ఛాయ అభిభూతో హుత్వా పిణ్డపాతికో హోతి. ఉమ్మాదవసేన పిణ్డాయ చరన్తో పన ఉమ్మాదా చిత్తవిక్ఖేపా పిణ్డపాతికో నామ హోతి. వణ్ణితన్తి ఇదం పిణ్డపాతికఙ్గం నామ బుద్ధేహి చ బుద్ధసావకేహి చ వణ్ణితం పసత్థన్తి పిణ్డపాతికో హోతి. అప్పిచ్ఛతంయేవ నిస్సాయాతిఆదీసు – ‘‘ఇతి అప్పిచ్ఛో భవిస్సామి, ఇదం మే పిణ్డపాతికఙ్గం అప్పిచ్ఛతాయ సంవత్తిస్సతి; ‘ఇతి సన్తుట్ఠో భవిస్సామి ఇదం మే పిణ్డపాతికఙ్గం సన్తుట్ఠియా సంవత్తిస్సతి’; ‘ఇతి కిలేసే సంలిఖిస్సామి’, ఇదం మే పిణ్డపాతికఙ్గం కిలేససల్లేఖనత్థాయ సంవత్తిస్సతీ’’తి పిణ్డపాతికో హోతి. ఇదమత్థితన్తి ఇమాయ కల్యాణాయ పటిపత్తియా అత్థికభావం, ఇమినా వా పిణ్డపాతమత్తేన అత్థికభావం. యం యం లద్ధం తేన తేనేవ యాపనభావం నిస్సాయాతి అత్థో. అగ్గోతి జేట్ఠకో. సేసాని తస్సేవ వేవచనాని.

గవా ఖీరన్తి గావితో ఖీరం నామ హోతి, న వినా గావియా. ఖీరమ్హా దధీతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏవమేవన్తి యథా ఏతేసు పఞ్చసు గోరసేసు సప్పిమణ్డో అగ్గో; ఏవమేవం ఇమేసు పఞ్చసు పిణ్డపాతికేసు య్వాయం అప్పిచ్ఛతాదీని నిస్సాయ పిణ్డపాతికో హోతి. అయం అగ్గో చ సేట్ఠో చ పామోక్ఖో చ ఉత్తమో చ పవరో చ. ఇమేసు పన పఞ్చసు పిణ్డపాతికేసు ద్వేవ జనా పిణ్డపాతికా, తయో న పిణ్డపాతికా. నామమత్తేన పన పిణ్డపాతికాతి వేదితబ్బా. ఖలుపచ్ఛాభత్తికాదీసుపి ఏసేవ నయోతి.

పఞ్చకనిద్దేసవణ్ణనా.