౩. తికనిద్దేసవణ్ణనా

౯౧. తికనిద్దేసే – దుస్సీలోతి నిస్సీలో. పాపధమ్మోతి లామకధమ్మో. సీలవిపత్తియా వా దుస్సీలో, దిట్ఠివిపత్తియా పాపధమ్మో. కాయవచీసంవరభేదేన దుస్సీలో, సేససంవరభేదేన పాపధమ్మో. అసుద్ధపయోగతాయ దుస్సీలో, అసుద్ధాసయతాయ పాపధమ్మో. కుసలసీలవిరహేన దుస్సీలో; అకుసలసీలసమన్నాగమేన పాపధమ్మో. అసుచీతి అసుచీహి కాయకమ్మాదీహి సమన్నాగతో. సఙ్కస్సరసమాచారోతి సఙ్కాయ పరేహి సరితబ్బసమాచారో. కిఞ్చిదేవ అసారుప్పం దిస్వా ‘ఇదం ఇమినా కతం భవిస్సతీ’తి ఏవం పరేహి ఆసఙ్కనీయసమాచారో, అత్తనోయేవ వా సఙ్కాయ సరితబ్బసమాచారో – సాసఙ్కసమాచారోతి అత్థో. తస్స హి దివాట్ఠానాదీసు సన్నిపతిత్వా కిఞ్చిదేవ మన్తయన్తే భిక్ఖూ దిస్వా ‘ఇమే ఏకతో హుత్వా మన్తేన్తి, కచ్చి ను ఖో మయా కతకమ్మం జానిత్వా మన్తేన్తీ’తి ఏవం సాసఙ్కసమాచారో హోతి.

పటిచ్ఛన్నకమ్మన్తోతి పటిచ్ఛాదేతబ్బయుత్తకేన పాపకమ్మేన సమన్నాగతో. అస్సమణో సమణపటిఞ్ఞోతి అస్సమణో హుత్వావ సమణపతిరూపకతాయ ‘సమణో అహ’న్తి ఏవం పటిఞ్ఞో. అబ్రహ్మచారీ బ్రహ్మచారిపటిఞ్ఞోతి అఞ్ఞే బ్రహ్మచారినో సునివత్థే సుపారుతే సుమ్భకపత్తధరే గామనిగమజనపదరాజధానీసు పిణ్డాయ చరిత్వా జీవికం కప్పేన్తే దిస్వా సయమ్పి తాదిసేన ఆకారేన తథా పటిపజ్జనతో ‘అహం బ్రహ్మచారీ’తి పటిఞ్ఞం దేన్తో వియ హోతి. ‘అహం భిక్ఖూ’తి వత్వా ఉపోసథగ్గాదీని పవిసన్తో పన బ్రహ్మచారిపటిఞ్ఞో హోతియేవ, తథా సఙ్ఘికం లాభం గణ్హన్తో. అన్తోపూతీతి పూతినా కమ్మేన అన్తో అనుపవిట్ఠో, నిగ్గుణతాయ వా గుణసారవిరహితత్తా అన్తోపూతి. అవస్సుతోతి రాగాదీహి తిన్తో. కసమ్బుజాతోతి సఞ్జాతరాగాదికచవరో. అథ వా కసమ్బు వుచ్చతి తిన్తకుణపగతం కసటఉదకం. ఇమస్మిఞ్చ సాసనే దుస్సీలో నామ జిగుచ్ఛనీయత్తా తిన్తకుణపకసటఉదకసదిసో. తస్మా కసమ్బు వియ జాతోతి కసమ్బుజాతో.

తస్స న ఏవం హోతీతి కస్మా న హోతి? యత్థ పతిట్ఠితేన సక్కా భవేయ్య అరహత్తం లద్ధుం, తస్సా పతిట్ఠాయ భిన్నత్తా. యథా హి చణ్డాలకుమారకస్స ‘అసుకో నామ ఖత్తియకుమారో రజ్జే అభిసిత్తో’తి సుత్వాపి, యస్మిం కులే పచ్చాజాతా అభిసేకం పాపుణన్తి, తస్మిం కులే అపచ్చాజాతత్తా న ఏవం హోతి – ‘కుదాస్సు నామాహమ్పి సో ఖత్తియకుమారో వియ అభిసేకం పాపుణేయ్య’న్తి; ఏవమేవ దుస్సీలస్స ‘అసుకో నామ భిక్ఖు అరహత్తం పత్తో’తి సుత్వాపి, యస్మిం సీలే పతిట్ఠితేన అరహత్తం పత్తబ్బం, తస్స అభావతో ‘కుదాస్సు నామాహమ్పి సో సీలవా వియ అరహత్తం పాపుణేయ’న్తి న ఏవం హోతి. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో అరహత్తాసాయ అభావా నిరాసోతి వుచ్చతి.

౯౨. తస్స ఏవం హోతీతి కస్మా హోతి? యస్మిం పతిట్ఠితేన సక్కా భవేయ్య అరహత్తం పాపుణితుం, తస్సా పతిట్ఠాయ థిరత్తా. యథా హి సుజాతస్స ఖత్తియకుమారస్స ‘అసుకో నామ ఖత్తియకుమారో రజ్జే అభిసిత్తో’తి సుత్వావ యస్మిం కులే పచ్చాజాతా అభిసేకం పాపుణన్తి, తస్మిం పచ్చాజాతస్స ఏవం హోతి – ‘కుదాస్సు నామాహమ్పి, సో కుమారో వియ అభిసేకం పాపుణేయ్య’న్తి ఏవమేవ సీలవతో ‘అసుకో నామ భిక్ఖు అరహత్తం పత్తో’తి సుత్వావ యస్మిం సీలే పతిట్ఠితేన అరహత్తం పత్తబ్బం, తస్సా పతిట్ఠాయ థిరత్తా – ‘కుదాస్సు నామాహమ్పి సో భిక్ఖు వియ అరహత్తం పాపుణేయ్య’న్తి ఏవం హోతి. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో ఆసంసో నామ వుచ్చతి. సో హి అరహత్తం ఆసంసతి పత్థేతీతి ఆసంసో.

౯౩. యా హిస్స పుబ్బే అవిముత్తస్సాతి యా తస్స ఖీణాసవస్స పుబ్బే అరహత్తవిముత్తియా అవిముత్తస్స విముత్తాసా అహోసి, సా పటిప్పస్సద్ధా, తస్మా న ఏవం హోతి. యథా హి అభిసిత్తస్స ఖత్తియస్స ‘అసుకో నామ ఖత్తియకుమారో రజ్జే అభిసిత్తో’తి సుత్వా ఏకస్స రఞ్ఞో ద్విన్నం రజ్జాభిసేకానం ద్విన్నం సేతచ్ఛత్తానం అభావా న ఏవం హోతి – ‘‘కుదాస్సు నామాహమ్పి సో కుమారో వియ అభిసేకం పాపుణేయ్య’’న్తి; ఏవమేవ ఖీణాసవస్స ‘అసుకో నామ భిక్ఖు అరహత్తం పత్తో’తి సుత్వా, ద్విన్నం అరహత్తానం అభావా – ‘కుదాస్సు నామాహమ్పి సో భిక్ఖు వియ అరహత్తం పాపుణేయ్య’న్తి న ఏవం హోతి. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో అరహత్తాసాయ విగతత్తా విగతాసోతి వుచ్చతి.

౯౪. గిలానూపమనిద్దేసే – యాయ ఉపమాయ తే గిలానూపమాతి వుచ్చన్తి, తం తావ ఉపమం దస్సేతుం తయో గిలానాతిఆది వుత్తం. తత్థ సప్పాయానీతి హితాని వుద్ధికరాని. పతిరూపన్తి అనుచ్ఛవికం. నేవ వుట్ఠాతి తమ్హా ఆబాధాతి ఇమినా అతేకిచ్ఛేన వాతాపమారాదినా రోగేన సమన్నాగతో నిట్ఠప్పత్తో గిలానో కథితో. వుట్ఠాతి తమ్హా ఆబాధాతి ఇమినా ఖిపితకచ్ఛుతిణపుప్ఫకజరాదిప్పభేదో అప్పమత్తకాబాధో కథితో.

లభన్తో సప్పాయాని భోజనాని నో అలభన్తోతి ఇమినా పన యేసం పటిజగ్గనేన ఫాసుకం హోతి, సబ్బేపి తే ఆబాధా కథితా. ఏత్థ చ పతిరూపో ఉపట్ఠాకో నామ గిలానుపట్ఠాకఅఙ్గేహి సమన్నాగతో పణ్డితో దక్ఖో అనలసో వేదితబ్బో.

గిలానుపట్ఠాకో అనుఞ్ఞాతోతి ‘భిక్ఖుసఙ్ఘేన దాతబ్బో’తి అనుఞ్ఞాతో. తస్మిఞ్హి గిలానే అత్తనో ధమ్మతాయ యాపేతుం అసక్కోన్తే భిక్ఖుసఙ్ఘేన తస్స భిక్ఖునో ‘ఏకో భిక్ఖు చ సామణేరో చ ఇమం పటిజగ్గథా’తి అపలోకేత్వా దాతబ్బా. యావ పన తే తం పటిజగ్గన్తి, తావ గిలానస్స చ తేసఞ్చ ద్విన్నం యేనత్థో సబ్బం భిక్ఖుసఙ్ఘస్సేవ భారో. అఞ్ఞేపి గిలానా ఉపట్ఠాతబ్బాతి ఇతరేపి ద్వే గిలానా ఉపట్ఠాతబ్బా. కిం కారణా? యోపి హి నిట్ఠప్పత్తగిలానో, సో అనుపట్ఠియమానో ‘సచే మం పటిజగ్గేయ్యుం, ఫాసుకం మే భవేయ్య, న ఖో పన మం పటిజగ్గన్తీ’తి మనోపదోసం కత్వా అపాయే నిబ్బత్తేయ్య. పటిజగ్గియమానస్స పన ఏవం హోతి – ‘భిక్ఖుసఙ్ఘేన యం కత్తబ్బం తం సబ్బం కతం, మయ్హం పన కమ్మవిపాకో ఈదిసో’తి సో భిక్ఖుసఙ్ఘే మేత్తం పచ్చుపట్ఠపేత్వా సగ్గే నిబ్బత్తతి. యో పన అప్పమత్తకేన బ్యాధినా సమన్నాగతో లభన్తోపి అలభన్తోపి వుట్ఠాతియేవ, తస్స వినాపి భేసజ్జేన వూపసమనకబ్యాధి భేసజ్జే కతే ఖిప్పతరం వూపసమ్మతి. తతో సో బుద్ధవచనం వా ఉగ్గణ్హితుం సమణధమ్మం వా కాతుం సక్ఖిస్సతి. ఇమినా కారణేన అఞ్ఞేపి గిలానా ఉపట్ఠాతబ్బాతి వుత్తం.

నేవ ఓక్కమతీతి నేవ పవిసతి. నియామం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తన్తి కుసలేసు ధమ్మేసు మగ్గనియామసఙ్ఖాతం సమ్మత్తం. ఇమినా పదపరమో పుగ్గలో కథితో. దుతియవారేన ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ గహితో సాసనే నాళకత్థేరసదిసో. బుద్ధన్తరే ఏకవారం పచ్చేకబుద్ధానం సన్తికే ఓవాదం లభిత్వా పటివిద్ధపచ్చేకబోధిఞాణో చ. తతియవారేన విపఞ్చితఞ్ఞూ పుగ్గలో కథితో. నేయ్యో పన తన్నిస్సితోవ హోతి.

ధమ్మదేసనా అనుఞ్ఞాతాతి మాసస్స అట్ఠ వారే ధమ్మకథా అనుఞ్ఞాతా. అఞ్ఞేసమ్పి ధమ్మో దేసేతబ్బోతి ఇతరేసమ్పి ధమ్మో కథేతబ్బో. కిం కారణా? పదపరమస్స హి ఇమస్మిం అత్తభావే ధమ్మం పటివిజ్ఝితుం అసక్కోన్తస్సాపి అనాగతే పచ్చయో భవిస్సతి. యో పన తథాగతస్స రూపదస్సనం లభన్తోపి అలభన్తోపి ధమ్మవినయఞ్చ సవనాయ లభన్తోపి అలభన్తోపి ధమ్మం అభిసమేతి; సో అలభన్తో న తావ అభిసమేతి, లభన్తో పన ఖిప్పమేవ అభిసమేస్సతీతి ఇమినా కారణేన తేసం ధమ్మో దేసేతబ్బో. తతియస్స పన పునప్పునం దేసేతబ్బోవ. కాయసక్ఖిదిట్ఠప్పత్తసద్ధావిముత్తా హేట్ఠా కథితాయేవ.

౯౮. గూథభాణీఆదీసు – సభగ్గతోతి సభాయం ఠితో. పరిసగ్గతోతి గామపరిసాయ ఠితో. ఞాతిమజ్ఝగతోతి దాయాదానం మజ్ఝే ఠితో. పూగమజ్ఝగతోతి సేణీనం మజ్ఝే ఠితో. రాజకులమజ్ఝగతోతి రాజకులస్స మజ్ఝే మహావినిచ్ఛయే ఠితో. అభినీతోతి పుచ్ఛనత్థాయ నీతో. సక్ఖిపుట్ఠోతి సక్ఖిం కత్వా పుచ్ఛితో. ఏహమ్భో పురిసాతి ఆలపనమేతం. అత్తహేతు వా పరహేతు వాతి అత్తనో వా పరస్స వా హత్థపాదాదిహేతు వా ధనహేతు వా. ఆమిసకిఞ్చిక్ఖహేతు వాతి ఏత్థ ఆమిసన్తి లాభో అధిప్పేతో. కిఞ్చిక్ఖన్తి యం వా తం వా అప్పమత్తకం. అన్తమసో తిత్తిరవట్టకసప్పిపిణ్డనవనీతపిణ్డాదిఅప్పమత్తకస్సాపి లఞ్జస్స హేతూతి అత్థో. సమ్పజానముసా భాసితా హోతీతి జానన్తోయేవ ముసావాదం కత్తా హోతి. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో గూథసదిసవచనత్తా గూథభాణీతి వుచ్చతి. యథా హి గూథం నామ మహాజనస్స అనిట్ఠం హోతి అకన్తం; ఏవమేవ ఇమస్స పుగ్గలస్స వచనం దేవమనుస్సానం అనిట్ఠం హోతి అకన్తం.

౯౯. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో పుప్ఫసదిసవచనత్తా పుప్ఫభాణీతి వుచ్చతి. యథా హి ఫుల్లాని వస్సికాని వా అధిముత్తకాని వా మహాజనస్స ఇట్ఠాని కన్తాని హోన్తి; ఏవమేవ ఇమస్స పుగ్గలస్స వచనం దేవమనుస్సానం ఇట్ఠం హోతి కన్తం.

౧౦౦. నేలాతి ఏలం వుచ్చతి దోసో. నాస్సా ఏలన్తి నేలా. నిద్దోసాతి అత్థో, ‘‘నేలఙ్గో సేతపచ్ఛాదో’’తి (ఉదా. ౬౫) ఏత్థ వుత్తనేలం వియ. కణ్ణసుఖాతి బ్యఞ్జనమధురతాయ కణ్ణానం సుఖా. సూచివిజ్ఝనం వియ కణ్ణసూలం న జనేతి. అత్థమధురతాయ సకలసరీరే కోపం అజనేత్వా పేమం జనేతీతి పేమనీయా. హదయం గచ్ఛతి అప్పటిహఞ్ఞమానా సుఖేన చిత్తం పవిసతీతి హదయఙ్గమా. గుణపరిపుణ్ణతాయ పురే భవాతి పోరీ. పురే సంవడ్ఢనారీ వియ సుకుమారాతిపి పోరీ. పురస్స ఏసాతిపి పోరీ. నగరవాసీనం కథాతి అత్థో. నగరవాసినో హి యుత్తకథా హోన్తి. పితిమత్తం పితాతి, మాతిమత్తం మాతాతి, భాతిమత్తం భాతాతి వదన్తి. ఏవరూపీ కథా బహునో జనస్స కన్తా హోతీతి బహుజనకన్తా. బహుజనస్స కన్తభావేనేవ బహునో జనస్స మనాపా చిత్తవుద్ధికరాతి బహుజనమనాపా. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో మధుభాణీతి వుచ్చతి. ముదుభాణీతిపి పాఠో. ఉభయత్థాపి మధురవచనోతి అత్థో. యథా హి చతుమధురం నామ మధురం పణీతం; ఏవమేవ ఇమస్స పుగ్గలస్స వచనం దేవమనుస్సానం మధురం హోతి.

౧౦౧. అరుకూపమచిత్తాదీసు – అభిసజ్జతీతి లగ్గతి. కుప్పతీతి కోపవసేన కుప్పతి. బ్యాపజ్జతీతి పకతిభావం పజహతి, పూతికో హోతి. పతిత్థీయతీతి థినభావం థద్ధభావఞ్చ ఆపజ్జతి. కోపన్తి దుబ్బలకోధం. దోసన్తి దుస్సనవసేన తతో బలవతరం. అప్పచ్చయన్తి అతుట్ఠాకారం దోమనస్సం. దుట్ఠారుకోతి పురాణవణో. కట్ఠేనాతి దణ్డకకోటియా. కఠలాయాతి కపాలేన. ఆసవం దేతీతి అపరాపరం సవతి. పురాణవణో హి అత్తనో ధమ్మతాయ ఏవ పుబ్బం లోహితం యూసన్తి ఇమాని తీణి సవతి, ఘట్టితో పన తాని అధికతరం సవతి. ఏవమేవం ఖోతి ఏత్థ ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం, దుట్ఠారుకో వియ హి కోధనో పుగ్గలో. తస్స అత్తనో ధమ్మతాయ సవనం వియ కోధనస్సపి అత్తనో ధమ్మతాయ ఉద్ధుమాతకస్స వియ చణ్డికతస్స చరణం. కట్ఠేన వా కఠలాయ వా ఘట్టనం వియ అప్పమత్తకమ్పి వచనం భియ్యోసో మత్తాయ సవనం వియ ‘మాదిసం నామ ఏస ఏవం వదతీ’తి భియ్యోసో మత్తాయ ఉద్ధుమాయనభావో దట్ఠబ్బో. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో అరుకూపమచిత్తోతి వుచ్చతి. పురాణవణసదిసచిత్తోతి అత్థో.

౧౦౨. రత్తన్ధకారతిమిసాయాతి రత్తిం చక్ఖువిఞ్ఞాణుప్పత్తినివారణేన అన్ధభావకరణే బహలతమే. విజ్జన్తరికాయాతి విజ్జుప్పత్తిక్ఖణే. ఇధాపి ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – చక్ఖుమా పురిసో వియ హి యోగావచరో దట్ఠబ్బో. అన్ధకారం వియ సోతాపత్తిమగ్గవజ్ఝా కిలేసా. విజ్జుసఞ్చరణం వియ సోతాపత్తిమగ్గఞాణస్స ఉప్పత్తికాలో. విజ్జన్తరికాయ చక్ఖుమతో పురిసస్స సామన్తా రూపదస్సనం వియ సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణే నిబ్బానదస్సనం. పున అన్ధకారావత్థరణం వియ సకదాగామిమగ్గవజ్ఝా కిలేసా. పున విజ్జుసఞ్చరణం వియ సకదాగామిమగ్గఞాణస్స ఉప్పాదో. విజ్జన్తరికాయ చక్ఖుమతో పురిసస్స సామన్తా రూపదస్సనం వియ సకదాగామిమగ్గక్ఖణే నిబ్బానదస్సనం. పున అన్ధకారావత్థరణం వియ అనాగామిమగ్గవజ్ఝా కిలేసా. పున విజ్జుసఞ్చరణం వియ అనాగామిమగ్గఞాణస్స ఉప్పాదో. విజ్జన్తరికాయ చక్ఖుమతో పురిసస్స సామన్తా రూపదస్సనం వియ అనాగామిమగ్గక్ఖణే నిబ్బానదస్సనం వేదితబ్బం. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో విజ్జూపమచిత్తోతి వుచ్చతి. ఇత్తరకాలోభాసేన విజ్జుసదిసచిత్తోతి అత్థో.

౧౦౩. వజిరూపమచిత్తతాయపి ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – వజిరం వియ హి అరహత్తమగ్గఞాణం దట్ఠబ్బం. మణిగణ్ఠిపాసాణగణ్ఠి వియ అరహత్తమగ్గవజ్ఝా కిలేసా. వజిరస్స మణిగణ్ఠిం వా పాసాణగణ్ఠిం వా వినివిజ్ఝిత్వా అగమనభావస్స నత్థిభావో వియ అరహత్తమగ్గఞాణేన అచ్ఛేజ్జానం కిలేసానం నత్థిభావో. వజిరేన నిబ్బిద్ధవేధస్స పున అపటిపూరణం వియ అరహత్తమగ్గేన ఛిన్నానం కిలేసానం పున అనుప్పాదో దట్ఠబ్బో. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో వజిరూపమచిత్తోతి వుచ్చతి. కిలేసానం మూలఘాతకరణసమత్థతాయ వజిరేన సదిసచిత్తోతి అత్థో.

౧౦౪. అన్ధాదీసు తథారూపం చక్ఖు న హోతీతి తథాజాతికం తథాసభావం పఞ్ఞాచక్ఖు న హోతి. ఫాతిం కరేయ్యాతి ఫీతం వడ్ఢితం కరేయ్య. సావజ్జానవజ్జేతి సదోసనిద్దోసే. హీనప్పణీతేతి అధముత్తమే. కణ్హసుక్కసప్పటిభాగేతి కణ్హసుక్కాయేవ అఞ్ఞమఞ్ఞపటిబాహనతో పటిపక్ఖవసేన సప్పటిభాగాతి వుచ్చన్తి. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపో – కుసలే ధమ్మే ‘కుసలా ధమ్మా’తి యేన పఞ్ఞాచక్ఖునా జానేయ్య, అకుసలే ధమ్మే ‘అకుసలా ధమ్మా’తి, సావజ్జాదీసుపి ఏసేవ నయో. కణ్హసుక్కసప్పటిభాగేసు పన కణ్హధమ్మే ‘సుక్కసుప్పటిభాగా’తి, సుక్కధమ్మే ‘కణ్హసప్పటిభాగా’తి యేన పఞ్ఞాచక్ఖునా జానేయ్య. తథారూపమ్పిస్స చక్ఖు న హోతీతి ఇమినా నయేన సేసట్ఠానేసుపి అత్థో వేదితబ్బో. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో దిట్ఠధమ్మికభోగసంహరణపఞ్ఞాచక్ఖునో చ సమ్పరాయికత్థసోధనపఞ్ఞాచక్ఖునో చ అభావా అన్ధోతి వుచ్చతి. దుతియో దిట్ఠధమ్మికభోగసంహరణపఞ్ఞాచక్ఖునో భావా, సమ్పరాయికత్థసోధనపఞ్ఞాచక్ఖునో పన అభావా ఏకచక్ఖూతి వుచ్చతి. తతియో ద్విన్నమ్పి భావా ద్విచక్ఖూతి వుచ్చతి.

౧౦౭. అవకుజ్జపఞ్ఞాదీసు ధమ్మం దేసేన్తీతి ఉపాసకో ధమ్మస్సవనత్థాయ ఆగతోతి అత్తనో కమ్మం పహాయ ధమ్మం దేసేన్తి. ఆదికల్యాణన్తి ఆదిమ్హి కల్యాణం భద్దకం అనవజ్జం నిద్దోసం కత్వా దేసేన్తి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ పన ఆదీతి పుబ్బపట్ఠపనా. మజ్ఝన్తి కథావేమజ్ఝం. పరియోసానన్తి సన్నిట్ఠానం. ఇతిస్స ధమ్మం కథేన్తా పుబ్బపట్ఠపనేపి కల్యాణం భద్దకం అనవజ్జమేవ కత్వా కథేన్తి, వేమజ్ఝేపి, పరియోసానేపి. ఏత్థ చ అత్థి దేసనాయ ఆదిమజ్ఝపరియోసానాని, అత్థి సాసనస్స. తత్థ దేసనాయ తావ – చతుప్పదికగాథాయ పఠమపదం ఆది, ద్వే పదాని మజ్ఝం, అవసానపదం పరియోసానం. ఏకానుసన్ధికసుత్తస్స – నిదానం ఆది, అనుసన్ధి మజ్ఝం, ఇదమవోచాతి అప్పనా పరియోసానం. అనేకానుసన్ధికస్స – పఠమో అనుసన్ధి ఆది, తతో పరం ఏకో వా అనేకా వా మజ్ఝం, పచ్ఛిమో పరియోసానం. అయం తావ దేసనాయ నయో.

సాసనస్స పన సీలం ఆది, సమాధి మజ్ఝం, విపస్సనా పరియోసానం. సమాధి వా ఆది, విపస్సనా మజ్ఝం, మగ్గో పరియోసానం. విపస్సనా వా ఆది, మగ్గో మజ్ఝం, ఫలం పరియోసానం. మగ్గో వా ఆది, ఫలం మజ్ఝం, నిబ్బానం పరియోసానం. ద్వే ద్వే వా కరియమానే సీలసమాధయో ఆది, విపస్సనామగ్గా మజ్ఝం, ఫలనిబ్బానాని పరియోసానం. సాత్థన్తి సాత్థకం కత్వా దేసేన్తి. సబ్యఞ్జనన్తి అక్ఖరపారిపూరిం కత్వా దేసేన్తి. కేవలపరిపుణ్ణన్తి సకలపరిపుణ్ణం అనూనం కత్వా దేసేన్తి. పరిసుద్ధన్తి పరిసుద్ధం నిజ్జటం నిగ్గణ్ఠిం కత్వా దేసేన్తి. బ్రహ్మచరియం పకాసేన్తీతి ఏవం దేసేన్తా చ సేట్ఠచరియభూతం సిక్ఖత్తయసఙ్గహితం అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం పకాసేన్తి. నేవ ఆదిం మనసి కరోతీతి నేవ పుబ్బపట్ఠపనం మనసి కరోతి. కుమ్భోతి ఘటో. నిక్కుజ్జోతి అధోముఖో ఠపితో. ఏవమేవన్తి ఏత్థ కుమ్భో నిక్కుజ్జో వియ అవకుజ్జపఞ్ఞో పుగ్గలో దట్ఠబ్బో. ఉదకాసిఞ్చనకాలో వియ ధమ్మదేసనాయ లద్ధకాలో. ఉదకస్స వివట్టనకాలో వియ తస్మిం ఆసనే నిసిన్నస్స ఉగ్గహేతుం అసమత్థకాలో. ఉదకస్స అసణ్ఠానకాలో వియ ఉట్ఠహిత్వా అసల్లక్ఖణకాలో వేదితబ్బో. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో అవకుజ్జపఞ్ఞోతి వుచ్చతి. అధోముఖపఞ్ఞోతి అత్థో.

౧౦౮. ఆకిణ్ణానీతి పక్ఖిత్తాని. సతిసమ్మోసా పకిరేయ్యాతి ముట్ఠస్సతితాయ వికిరేయ్య. ఏవమేవన్తి ఏత్థ ఉచ్ఛఙ్గో వియ ఉచ్ఛఙ్గపఞ్ఞో పుగ్గలో దట్ఠబ్బో. నానాఖజ్జకాని వియ నానప్పకారం బుద్ధవచనం. ఉచ్ఛఙ్గే నానాఖజ్జకాని ఖాదన్తస్స నిసిన్నకాలో వియ తస్మిం ఆసనే నిసిన్నస్స ఉగ్గహణకాలో. వుట్ఠహన్తస్స సతిసమ్మోసా వికిరణకాలో వియ తస్మా ఆసనా వుట్ఠాయ గచ్ఛన్తస్స అసల్లక్ఖణకాలో వేదితబ్బో. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో ఉచ్ఛఙ్గపఞ్ఞోతి వుచ్చతి. ఉచ్ఛఙ్గసదిసపఞ్ఞోతి అత్థో.

౧౦౯. ఉక్కుజ్జోతి ఉపరిముఖో ఠపితో. సణ్ఠాతీతి పతిట్ఠహతి. ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఉపరిముఖో ఠపితో కుమ్భో వియ పుథుపఞ్ఞో పుగ్గలో దట్ఠబ్బో. ఉదకస్స ఆసిత్తకాలో వియ దేసనాయ లద్ధకాలో. ఉదకస్స సణ్ఠానకాలో వియ తత్థ నిసిన్నస్స ఉగ్గహణకాలో. నో వివట్టనకాలో వియ ఉట్ఠాయ గచ్ఛన్తస్స సల్లక్ఖణకాలో వేదితబ్బో. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో పుథుపఞ్ఞోతి వుచ్చతి. విత్థారికపఞ్ఞోతి అత్థో.

౧౧౦. అవీతరాగాదీసు – యథా సోతాపన్నసకదాగామినో, ఏవం పుథుజ్జనోపి పఞ్చసు కామగుణేసు, తీసు చ భవేసు అవీతరాగో. అదబ్బతాయ పన న గహితో. యథా హి ఛేకో వడ్ఢకీ దబ్బసమ్భారత్థం వనం పవిట్ఠో న ఆదితో పట్ఠాయ సమ్పత్తసమ్పత్తరుక్ఖే ఛిన్దతి, యే పనస్స దబ్బసమ్భారూపగా హోన్తి, తేయేవ ఛిన్దతి; ఏవమిధాపి భగవతా దబ్బజాతికా అరియావ గహితా, పుథుజ్జనా పన అదబ్బతాయ న గహితాతి వేదితబ్బా. కామేసు వీతరాగోతి పఞ్చసు కామగుణేసు వీతరాగో. భవేసు అవీతరాగోతి రూపారూపభవేసు అవీతరాగో.

౧౧౩. పాసాణలేఖూపమాదీసు – అనుసేతీతి అప్పహీనతాయ అనుసేతి. న ఖిప్పం లుజ్జతీతి న అన్తరా నస్సతి, కప్పుట్ఠానేనేవ నస్సతి. ఏవమేవన్తి ఏవం తస్సాపి పుగ్గలస్స కోధో న అన్తరా పునదివసే వా అపరదివసే వా నిబ్బాతి, అద్ధనియో పన హోతి. మరణేనేవ నిబ్బాతీతి అత్థో. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో పాసాణలేఖా వియ కుజ్ఝనభావేన చిరట్ఠితికతో పాసాణలేఖూపమోతి వుచ్చతి.

౧౧౪. సో చ ఖ్వస్స కోధోతి సో అప్పమత్తకేపి కారణే సహసా కుద్ధస్స కోధో. న చిరన్తి అచిరం అప్పహీనతాయ నానుసేతి. యథా పన పథవియం ఆకడ్ఢిత్వా కతలేఖా వాతాదీహి ఖిప్పం నస్సతి, ఏవమస్స సహసా ఉప్పన్నోపి కోధో ఖిప్పమేవ నిబ్బాతీతి అత్థో. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో పథవియం లేఖా వియ కుజ్ఝనభావేన అచిరట్ఠితికతో పథవీలేఖూపమోతి వుచ్చతి.

౧౧౫. ఆగాళ్హేనాతి అతిగాళ్హేన మమ్మచ్ఛేదకేన థద్ధవచనేన. ఫరుసేనాతి న సోతసుఖేన. అమనాపేనాతి న చిత్తసుఖేన. సంసన్దతీతి ఏకీభవతి. సన్ధియతీతి ఘటయతి. సమ్మోదతీతి నిరన్తరో హోతి. అథ వా – సంసన్దతీతి చిత్తకిరియాదీసు చిత్తేన సమోధానం గచ్ఛతి. ఖీరోదకం వియ ఏకీభావం ఉపేతీతి అత్థో. సన్ధియతీతి ఠానగమనాదీసు కాయకిరియాదీసు కాయేన సమోధానం గచ్ఛతి. తిలతణ్డులా వియ మిస్సీభావం ఉపేతీతి అత్థో. సమ్మోదతీతి ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాదీసు వచీకిరియాసు వాచాయ సమోధానం గచ్ఛతి. విప్పవాసగతోపి పియసహాయకో వియ పియతరభావం ఉపేతీతి అత్థో. అపిచ – కిచ్చకరణీయేసు తేహి సద్ధిం ఆదితోవ ఏకకిరియభావం ఉపగచ్ఛన్తో సంసన్దతి. యావ మజ్ఝా పవత్తన్తో సన్ధియతి, యావ పరియోసానా అనివత్తన్తో సమ్మోదతీతిపి వేదితబ్బో. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో ఉదకలేఖా వియ ఖిప్పం సంసన్దనతో ఉదకలేఖూపమోతి వుచ్చతి.

౧౧౬. పోత్థకూపమేసు – యాయ ఉపమాయ తే పోత్థకూపమాతి వుచ్చన్తి, తం తావ ఉపమం దస్సేతుం తయో పోత్థకాతిఆది వుత్తం. తత్థ నవోతి నవవాయిమో. పోత్థకోతి సాణవాకసాటకో. దుబ్బణ్ణోతి వివణ్ణో. దుక్ఖసమ్ఫస్సోతి ఖరసమ్ఫస్సో. అప్పగ్ఘోతి అతిబహుం అగ్ఘన్తో కహాపణగ్ఘనకో హోతి. మజ్ఝిమోతి పరిభోగమజ్ఝిమో. సో హి నవభావం అతిక్కమిత్వా జిణ్ణభావం అప్పత్తో మజ్ఝే పరిభోగకాలేపి దుబ్బణ్ణో చ దుక్ఖసమ్ఫస్సో చ అప్పగ్ఘోయేవ చ హోతి. అతిబహుం అగ్ఘన్తో అడ్ఢం అగ్ఘతి. జిణ్ణకాలే పన అడ్ఢమాసకం వా కాకణికం వా అగ్ఘతి. ఉక్ఖలిపరిమజ్జనన్తి కాళుక్ఖలిపరిపుఞ్ఛనం.

నవోతి ఉపసమ్పదాయ పఞ్చవస్సకాలతో హేట్ఠా జాతియా సట్ఠివస్సోపి నవోయేవ. దుబ్బణ్ణతాయాతి సరీరవణ్ణేనపి గుణవణ్ణేనపి దుబ్బణ్ణతాయ. దుస్సీలస్స హి పరిసమజ్ఝే నిసిన్నస్స నిత్తేజతాయ సరీరవణ్ణోపి న సమ్పజ్జతి, గుణవణ్ణే వత్తబ్బమేవ నత్థి. యే ఖో పనస్సాతి యే ఖో పన తస్స ఉపట్ఠాకా వా ఞాతిమిత్తాదయో వా ఏతం పుగ్గలం సేవన్తి. తేసం తన్తి తేసం పుగ్గలానం ఛ సత్థారే సేవన్తానం మిచ్ఛాదిట్ఠికానం వియ, దేవదత్తం సేవన్తానం కోకాలికాదీనం వియ చ తం సేవనం దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయ హోతి. మజ్ఝిమోతి పఞ్చవస్సకాలతో పట్ఠాయ యావ నవవస్సకాలా మజ్ఝిమో నామ. థేరోతి దసవస్సకాలతో పట్ఠాయ థేరో నామ. ఏవమాహంసూతి ఏవం వదన్తి. కిం ను ఖో తుయ్హన్తి తుయ్హం బాలస్స భణితేన కో అత్థోతి వుత్తం హోతి. తథారూపన్తి తథాజాతికం తథాసభావం ఉక్ఖేపనీయకమ్మస్స కారణభూతం.

౧౧౭. కాసికవత్థూపమేసు – కాసికవత్థం నామ తయో కప్పాసంసూ గహేత్వా కన్తితసుత్తేన వాయితం సుఖుమవత్థం. తం నవవాయిమం అనగ్ఘం హోతి. పరిభోగమజ్ఝిమం వీసమ్పి తింసమ్పి సహస్సాని అగ్ఘతి. జిణ్ణకాలే పన అట్ఠపి దసపి సహస్సాని అగ్ఘతి.

తేసం తం హోతీతి తేసం సమ్మాసమ్బుద్ధాదయో సేవన్తానం వియ తం సేవనం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ హోతి. సమ్మాసమ్బుద్ధఞ్హి ఏకం నిస్సాయ యావజ్జకాలా ముచ్చనకసత్తానం పమాణం నత్థి. తథా సారిపుత్తత్థేరమహామోగ్గల్లానత్థేరే అవసేసే చ అసీతిమహాసావకే నిస్సాయ సగ్గం గతసత్తానం పమాణం నత్థి. యావజ్జకాలా తేసం దిట్ఠానుగతిం పటిపన్నసత్తానమ్పి పమాణం నత్థియేవ. ఆధేయ్యం గచ్ఛతీతి తస్స మహాథేరస్స తం అత్థనిస్సితం వచనం యథా గన్ధకరణ్డకే కాసికవత్థం ఆధాతబ్బతం ఠపేతబ్బతం గచ్ఛతి, ఏవం ఉత్తమఙ్గే సిరస్మిం హదయే చ ఆధాతబ్బతం ఠపేతబ్బతమ్పి గచ్ఛతి. సేసమేత్థ హేట్ఠా వుత్తానుసారేనేవ వేదితబ్బం.

౧౧౮. సుప్పమేయ్యాదీసు – సుఖేన పమేతబ్బోతి సుప్పమేయ్యో. ఇధాతి ఇమస్మిం సత్తలోకే. ఉద్ధతోతి ఉద్ధచ్చేన సమన్నాగతో. ఉన్నళోతి ఉగ్గతనళో; తుచ్ఛమానం ఉక్ఖిపిత్వా ఠితోతి అత్థో. చపలోతి పత్తమణ్డనాదినా చాపల్లేన సమన్నాగతో. ముఖరోతి ముఖఖరో. వికిణ్ణవాచోతి అసంయతవచనో. అసమాహితోతి చిత్తేకగ్గతారహితో. విబ్భన్తచిత్తోతి భన్తచిత్తో, భన్తగావీభన్తమిగీసప్పటిభాగో. పాకటిన్ద్రియోతి వివటిన్ద్రియో. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో ‘సుప్పమేయ్యో’తి వుచ్చతి. యథా హి పరిత్తస్స ఉదకస్స సుఖేన పమాణం గయ్హతి; ఏవమేవ ఇమేహి అగుణఙ్గేహి సమన్నాగతస్స సుఖేన పమాణం గయ్హతి. తేనేస ‘సుప్పమేయ్యో’తి వుత్తో.

౧౧౯. దుక్ఖేన పమేతబ్బోతి దుప్పమేయ్యో. అనుద్ధతాదీని వుత్తపటిపక్ఖవసేన వేదితబ్బాని. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో ‘దుప్పమేయ్యో’తి వుచ్చతి. యథా హి మహాసముద్దస్స దుక్ఖేన పమాణం గయ్హతి; ఏవమేవ ఇమేహి గుణఙ్గేహి సమన్నాగతస్స దుక్ఖేన పమాణం గయ్హతి. తాదిసో ‘అనాగామీ ను ఖో, ఖీణాసవో ను ఖో’తి వత్తబ్బతం గచ్ఛతి, తేనేస ‘దుప్పమేయ్యో’తి వుత్తో.

౧౨౦. న సక్కా పమేతున్తి అప్పమేయ్యో. యథా హి ఆకాసస్స న సక్కా పమాణం గహేతుం, ఏవం ఖీణాసవస్స. తేనేస ‘అప్పమేయ్యో’తి వుత్తో.

౧౨౧. న సేవితబ్బాదీసు – న సేవితబ్బోతి న ఉపసఙ్కమితబ్బో. న భజితబ్బోతి న అల్లీయితబ్బో. న పయిరుపాసితబ్బోతి న సన్తికే నిసీదనవసేన పునప్పునం ఉపాసితబ్బో. హీనో హోతి సీలేనాతిఆదీసు ఉపాదాయుపాదాయ హీనతా వేదితబ్బా. యో హి పఞ్చ సీలాని రక్ఖతి, సో దస సీలాని రక్ఖన్తేన న సేవితబ్బో. యో పన దస సీలాని రక్ఖతి, సో చతుపారిసుద్ధిసీలం రక్ఖన్తేన న సేవితబ్బో. అఞ్ఞత్ర అనుద్దయా అఞ్ఞత్ర అనుకమ్పాతి ఠపేత్వా అనుద్దయఞ్చ అనుకమ్పఞ్చ. అత్తనో అత్థాయ ఏవ హి ఏవరూపో పుగ్గలో న సేవితబ్బో. అనుద్దయానుకమ్పావసేన పన తం ఉపసఙ్కమితుం వట్టతి.

౧౨౨. సదిసో హోతీతి సమానో హోతి. సీలసామఞ్ఞగతానం సతన్తి సీలేన సమానభావం గతానం సన్తానం. సీలకథా చ నో భవిస్సతీతి ఏవం సమానసీలానం అమ్హాకం సీలమేవ ఆరబ్భ కథా భవిస్సతి. సా చ నో ఫాసు భవిస్సతీతి సా చ సీలకథా అమ్హాకం ఫాసువిహారో సుఖవిహారో భవిస్సతి. సా చ నో పవత్తినీ భవిస్సతీతి సా చ అమ్హాకం కథా దివసమ్పి కథేన్తానం పవత్తినీ భవిస్సతి, న పటిహఞ్ఞిస్సతి. ద్వీసు హి సీలవన్తేసు ఏకేన సీలస్స వణ్ణే కథితే ఇతరో అనుమోదతి; తేన తేసం కథా ఫాసు చేవ హోతి, పవత్తినీ చ. ఏకస్మిం పన దుస్సీలే సతి దుస్సీలస్స సీలకథా దుక్కథాతి నేవ సీలకథా హోతి, న ఫాసు హోతి, న పవత్తినీ. సమాధిపఞ్ఞాకథాసుపి ఏసేవ నయో. ద్వే హి సమాధిలాభినో సమాధికథం, సప్పఞ్ఞా చ పఞ్ఞాకథం కథేన్తా, రత్తిం వా దివసం వా అతిక్కన్తమ్పి న జానన్తి.

౧౨౩. సక్కత్వా గరుం కత్వాతి సక్కారఞ్చేవ గరుకారఞ్చ కరిత్వా. అధికో హోతీతి అతిరేకో హోతి. సీలక్ఖన్ధన్తి సీలరాసిం. పరిపూరేస్సామీతి తం అతిరేకసీలం పుగ్గలం నిస్సాయ అత్తనో అపరిపూరం సీలరాసిం పరిపూరం కరిస్సామి. తత్థ తత్థ పఞ్ఞాయ అనుగ్గహేస్సామీతి ఏత్థ సీలస్స అసప్పాయే అనుపకారధమ్మే వజ్జేత్వా సప్పాయే ఉపకారధమ్మే సేవన్తో తస్మిం తస్మిం ఠానే సీలక్ఖన్ధం పఞ్ఞాయ అనుగ్గణ్హాతి నామ. సమాధిపఞ్ఞాక్ఖన్ధేసుపి ఏసేవ నయో.

౧౨౪. జిగుచ్ఛితబ్బాదీసు – జిగుచ్ఛితబ్బోతి గూథం వియ జిగుచ్ఛితబ్బో. అథ ఖో నన్తి అథ ఖో అస్స. కిత్తిసద్దోతి కథాసద్దో. ఏవమేవన్తి ఏత్థ గూథకూపో వియ దుస్సీల్యం దట్ఠబ్బం. గూథకూపే పతిత్వా ఠితో ధమనీఅహి వియ దుస్సీలపుగ్గలో. గుథకూపతో ఉద్ధరియమానేన తేన అహినా పురిసస్స సరీరం ఆరుళ్హేనాపి అదట్ఠభావో వియ దుస్సీలం సేవమానస్సాపి తస్స కిరియాయ కారణభావో సరీరం గూథేన మక్ఖేత్వా అహినో గతకాలో వియ దుస్సీలం సేవమానస్స పాపకిత్తిసద్దస్స అబ్భుగ్గమనకాలో వేదితబ్బో.

౧౨౫. తిన్దుకాలాతన్తి తిన్దుకరుక్ఖఅలాతం. భియ్యోసో మత్తాయ చిచ్చిటాయతీతి తఞ్హి ఝాయమానం పకతియాపి పపటికాయో ముఞ్చన్తం చిచ్చిటాయతి చిటిచిటాతి సద్దం కరోతి. ఘట్టితం పన అధిమత్తం కరోతీతి అత్థో. ఏవమేవన్తి ఏవమేవం కోధనో అత్తనో ధమ్మతాయపి ఉద్ధతో చణ్డికతో హుత్వా చరతి. అప్పమత్తకం పన వచనం వుత్తకాలే ‘మాదిసం నామ ఏవం వదతీ’తి అతిరేకతరం ఉద్ధతో చణ్డికతో హుత్వా చరతి. గూథకూపోతి గూథపుణ్ణకూపో, గూథరాసియేవ వా. ఓపమ్మసంసన్దనం పనేత్థ పురిమనయేనేవ వేదితబ్బం. తస్మా ఏవరూపో పుగ్గలో అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బో, న సేవితబ్బోతి యస్మా కోధనో అతిసేవియమానోపి అతిఉపసఙ్కమియమానోపి కుజ్ఝతియేవ, ‘కిం ఇమినా’తి పటిక్కమన్తోపి కుజ్ఝతియేవ, తస్మా పలాలగ్గి వియ అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బో, న సేవితబ్బో. కిం వుత్తం హోతి? యో హి పలాలగ్గిం అతిఉపసఙ్కమిత్వా తప్పతి, తస్స సరీరం ఝాయతి. యో అతిపటిక్కమిత్వా తప్పతి, తస్స సీతం న వూపసమ్మతి. అనుపసఙ్కమిత్వా అపటిక్కమిత్వా పన మజ్ఝత్తభావేన తప్పేన్తస్స సీతం వూపసమ్మతి, కాయోపి న డయ్హతి. తస్మా పలాలగ్గి వియ కోధనో పుగ్గలో మజ్ఝత్తభావేన అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బో, న సేవితబ్బో, న భజితబ్బో, న పయిరుపాసితబ్బో.

౧౨౬. కల్యాణమిత్తోతి సుచిమిత్తో. కల్యాణసహాయోతి సుచిసహాయో. సహాయోతి సహగామీ సద్ధించరో. కల్యాణసమ్పవఙ్కోతి కల్యాణేసు సుచిపుగ్గలేసు సమ్పవఙ్కో, తన్నిన్నతప్పోణతప్పబ్భారమానసోతి అత్థో.

౧౨౭. సీలేసు పరిపూరకారీతిఆదీసు – సీలేసు పరిపూరకారినోతి ఏతే అరియసావకా యాని తాని మగ్గబ్రహ్మచరియస్స ఆదిభూతాని, ఆదిబ్రహ్మచరియకాని, పారాజికసఙ్ఖాతాని చత్తారి మహాసీలసిక్ఖాపదాని, తేసం అవీతిక్కమనతో యాని ఖుద్దానుఖుద్దకాని ఆపజ్జన్తి, తేహి చ వుట్ఠానతో సీలేసు యం కత్తబ్బం, తం పరిపూరం సమత్తం కరోన్తీతి ‘సీలేసు పరిపూరకారినో’తి వుచ్చన్తి. సమాధిపారిబన్ధకానం పన కామరాగబ్యాపాదానం, పఞ్ఞాపారిబన్ధకస్స చ సచ్చపటిచ్ఛాదకస్స మోహస్స అసమూహతత్తా, సమాధిం పఞ్ఞఞ్చ భావేన్తాపి సమాధిపఞ్ఞాసు యం కత్తబ్బం తం మత్తసో పమాణేన పదేసమత్తమేవ కరోన్తీతి సమాధిస్మిం పఞ్ఞాయ చ మత్తసో కారినోతి వుచ్చన్తి. ఇమినా ఉపాయేన ఇతరేసుపి ద్వీసు నయేసు అత్థో వేదితబ్బో.

తత్రాయం అపరోపి సుత్తన్తనయో –

‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలేసు పరిపూరకారీ హోతి, సమాధిస్మిం మత్తసో కారీ, పఞ్ఞాయ మత్తసో కారీ. సో యాని తాని ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదాని తాని ఆపజ్జతిపి, వుట్ఠాతిపి. తం కిస్స హేతు? న హి మేత్థ, భిక్ఖవే, అభబ్బతా వుత్తా. యాని చ ఖో తాని సిక్ఖాపదాని ఆదిబ్రహ్మచరియకాని బ్రహ్మచరియసారుప్పాని, తత్థ ధువసీలో చ హోతి, ఠితసీలో చ, సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసు. సో తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా సోతాపన్నో హోతి, అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయణో. ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలేసు…పే… సో తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా, రాగదోసమోహానం తనుత్తా, సకదాగామీ హోతి; సకిదేవ ఇమం లోకం ఆగన్త్వా దుక్ఖస్సన్తం కరోతి. ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలేసు పరిపూరకారీ హోతి, సమాధిస్మిం పరిపూరకారీ, పఞ్ఞాయ మత్తసో కారీ. సో యాని తాని…పే… సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసు. సో పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం…పే… అనావత్తిధమ్మో తస్మా లోకా. ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలేసు పరిపూరకారీ, సమాధిస్మిం పరిపూరకారీ, పఞ్ఞాయ పరిపూరకారీ. సో యాని తాని ఖుద్దానుఖుద్దకాని…పే… సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసు. సో ఆసవానం ఖయా…పే… ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి (అ. ని. ౩.౮౭).

౧౩౦. సత్థారనిద్దేసే – పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేతీతి పహానం సమతిక్కమం పఞ్ఞపేతి. తత్రాతి తేసు తీసు జనేసు. తేన దట్ఠబ్బోతి తేన పఞ్ఞాపనేన సో సత్థా రూపావచరసమాపత్తియా లాభీతి దట్ఠబ్బోతి అత్థో. దుతియవారేపి ఏసేవ నయో. సమ్మాసమ్బుద్ధో సత్థా తేన దట్ఠబ్బోతి తేన తిత్థియేహి అసాధారణేన పఞ్ఞాపనేన అయం తతియో సత్థా సబ్బఞ్ఞుబుద్ధో దట్ఠబ్బో. తిత్థియా హి కామానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తా రూపభవం వక్ఖన్తి. రూపానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తా అరూపభవం వక్ఖన్తి. వేదనానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తా అసఞ్ఞభవం వక్ఖన్తి. సమ్మా పఞ్ఞపేన్తా ‘ఏవం పఞ్ఞపేయ్యుం’, నో చ సమ్మా పఞ్ఞపేతుం సక్కోన్తి. సమ్మాసమ్బుద్ధో పన కామానం పరిఞ్ఞం పహానం అనాగామిమగ్గేన పఞ్ఞపేతి. రూపవేదనానం పరిఞ్ఞం పహానం అరహత్తమగ్గేన పఞ్ఞపేతి. ఇమే తయో సత్థారోతి ఇమే ద్వే జనా బాహిరకా, ఏకో సమ్మాసమ్బుద్ధోతి – ఇమస్మిం లోకే తయో సత్థారో నామ.

౧౩౧. దుతియే సత్థారనిద్దేసే – దిట్ఠే చేవ ధమ్మేతి ఇమస్మిం అత్తభావే. అత్తానం సచ్చతో థేతతో పఞ్ఞపేతీతి ‘‘అత్తా నామేకో అత్థి నిచ్చో ధువో సస్సతో’’తి భూతతో థిరతో పఞ్ఞపేతి. అభిసమ్పరాయఞ్చాతి అపరస్మిం అత్తభావే ఏవమేవ పఞ్ఞపేతి. సేసమేత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి.

తికనిద్దేసవణ్ణనా.