౬. ఛట్ఠనయో సమ్పయోగవిప్పయోగపదవణ్ణనా

౨౨౮. ఇదాని సమ్పయోగవిప్పయోగపదం భాజేతుం రూపక్ఖన్ధోతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ యం లబ్భతి యఞ్చ న లబ్భతి తం సబ్బం పుచ్ఛాయ గహితం. విస్సజ్జనే పన యం న లబ్భతి, తం నత్థీతి పటిక్ఖిత్తం. చతూహి సమ్పయోగో, చతూహి విప్పయోగో; సభాగో విసభాగోతి హి వచనతో చతూహి అరూపక్ఖన్ధేహేవ సభాగానం ఏకసన్తానస్మిం ఏకక్ఖణే ఉప్పన్నానం అరూపక్ఖన్ధానంయేవ అఞ్ఞమఞ్ఞం సమ్పయోగో లబ్భతి. రూపధమ్మానం పన రూపేన నిబ్బానేన వా, నిబ్బానస్స చ రూపేన సద్ధిం సమ్పయోగో నామ నత్థి. తథా రూపనిబ్బానానం అరూపక్ఖన్ధేహి, విసభాగా హి తే తేసం. యథా చ అరూపక్ఖన్ధానం రూపనిబ్బానేహి, ఏవం భిన్నసన్తానేహి నానాక్ఖణికేహి అరూపధమ్మేహిపి సద్ధిం నత్థియేవ. తేపి హి తేసం సన్తానక్ఖణవిసభాగతాయ విసభాగాయేవ. అయం పన విసభాగతా సఙ్గహట్ఠేన విరుజ్ఝనతో సఙ్గహనయే నత్థి. గణనూపగమత్తఞ్హి సఙ్గహట్ఠో. సమ్పయోగనయే పన అత్థి, ఏకుప్పాదతాదిలక్ఖణఞ్హి సమ్పయోగట్ఠోతి. ఏవమేత్థ యస్స ఏకధమ్మేనపి సమ్పయోగలక్ఖణం న యుజ్ఝతి, తస్స పుచ్ఛాయ సఙ్గహం కత్వాపి నత్థీతి పటిక్ఖేపో కతో. యస్స విప్పయోగలక్ఖణం యుజ్జతి, తస్స విప్పయోగో దస్సితో. యాని పన పదాని సత్తసు విఞ్ఞాణధాతూసు ఏకాయపి అవిప్పయుత్తే రూపేన నిబ్బానేన వా మిస్సకధమ్మే దీపేన్తి, తాని సబ్బథాపి ఇధ న యుజ్జన్తీతి న గహితాని. తేసం ఇదముద్దానం –

‘‘ధమ్మాయతనం ధమ్మధాతు, దుక్ఖసచ్చఞ్చ జీవితం;

సళాయతనం నామరూపం, చత్తారో చ మహాభవా.

‘‘జాతిజరా చ మరణం, తికేస్వేకూనవీసతి;

గోచ్ఛకేసు చ పఞ్ఞాస, అట్ఠ చూళన్తరే పదా.

‘‘మహన్తరే పన్నరస, అట్ఠారస తతో పరే;

తేవీస పదసతం ఏతం, సమ్పయోగే న లబ్భతీ’’తి.

ధమ్మాయతనఞ్హి రూపనిబ్బానమిస్సకత్తా తస్మిం అపరియాపన్నేన విఞ్ఞాణేనపి న సక్కా సమ్పయుత్తన్తి వత్తుం. యస్మా పనేత్థ వేదనాదయో విఞ్ఞాణేన సమ్పయుత్తా, తస్మా విప్పయుత్తన్తిపి న సక్కా వత్తుం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం సబ్బత్థాపి ఏతాని న యుజ్జన్తీతి ఇధ న గహితాని. సేసాని ఖన్ధాదీని యుజ్జన్తీతి తాని గహేత్వా ఏకేకవసేన చ సమోధానేన చ పఞ్హవిస్సజ్జనం కతం. తేసు పఞ్హేసు, పఠమే – ఏకేనాయతనేనాతి మనాయతనేన. కేహిచీతి ధమ్మాయతనధమ్మధాతుపరియాపన్నేహి వేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారేహి.

౨౨౯. దుతియే – తీహీతి పుచ్ఛితం పుచ్ఛితం ఠపేత్వా సేసేహి. కేహిచి సమ్పయుత్తోతి వేదనాక్ఖన్ధో సఞ్ఞాసఙ్ఖారేహి. ఇతరేపి అత్తానం ఠపేత్వా ఇతరేహి. కేహిచి విప్పయుత్తోతి రూపనిబ్బానేహి. ఏవం సబ్బత్థ రూపస్స విప్పయోగే ధమ్మాయతనధమ్మధాతూసు అరూపం, అరూపస్స విప్పయోగే రూపం దట్ఠబ్బం. తతియపఞ్హో ఉత్తానత్థోవ.

౨౩౧. చతుత్థే – ‘కతిహి ఖన్ధేహీ’తిఆదిం అవత్వా సమ్పయుత్తన్తి నత్థీతి వుత్తం. తం పన ఖన్ధాదీనంయేవ వసేన వేదితబ్బం. పరతోపి ఏవరూపేసు పఞ్హేసు ఏసేవ నయో. ఆదిపఞ్హస్మిఞ్హి సరూపతో దస్సేత్వా పరతో పాళి సంఖిత్తా. ఇమినా నయేన సబ్బత్థ అత్థయోజనా వేదితబ్బా. యత్థ పన నాతిపాకటా భవిస్సతి, తత్థ నం పాకటం కత్వావ గమిస్సామ.

౨౩౪. సోళసహి ధాతూహీతి చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు తావ అత్తానం ఠపేత్వా ఛహి విఞ్ఞాణధాతూహి, దసహి చ రూపధాతూహి. సేసాసుపి ఏసేవ నయో.

౨౩౫. తీహి ఖన్ధేహీతి సఙ్ఖారక్ఖన్ధం ఠపేత్వా సేసేహి. ఏకాయ ధాతుయాతి మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా. సముదయమగ్గానఞ్హి అఞ్ఞాయ ధాతుయా సమ్పయోగో నత్థి. ఏకేన ఖన్ధేనాతి సఙ్ఖారక్ఖన్ధేన. ఏకేనాయతనేనాతి ధమ్మాయతనేన. ఏకాయ ధాతుయాతి ధమ్మధాతుయా. ఏతేసు హి తం సచ్చద్వయం కేహిచి సమ్పయుత్తం.

౨౩౮. సుఖిన్ద్రియాదిపఞ్హే – తీహీతి సఞ్ఞాసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణేహి. ఏకాయ ధాతుయాతి కాయవిఞ్ఞాణధాతుయా, మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా చ. ఛహి ధాతూహీతి కాయవిఞ్ఞాణధాతువజ్జాహి.

౨౪౫. రూపభవపఞ్హే – సబ్బేసమ్పి అరూపక్ఖన్ధానం అరూపాయతనానఞ్చ అత్థితాయ న కేహిచీతి వుత్తం. ఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణధాతూనం పన నత్థితాయ తీహి ధాతూహి విప్పయుత్తోతి వుత్తం.

౨౫౬. అధిమోక్ఖపఞ్హే – ద్వీహి ధాతూహీతి మనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతూహి. పన్నరసహీతి సేసాహి దసహి రూపధాతూహి, పఞ్చహి చ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీహి.

౨౫౭. కుసలపఞ్హే – కుసలేహి చతున్నమ్పి ఖన్ధానం గహితత్తా సమ్పయోగో పటిక్ఖిత్తో.

౨౫౮. వేదనాత్తికపఞ్హే – ఏకేన ఖన్ధేనాతి వేదనాక్ఖన్ధేనేవ. పన్నరసహీతి చక్ఖుసోతఘానజివ్హావిఞ్ఞాణధాతుమనోధాతూహి చేవ రూపధాతూహి చ. ఏకాదసహీతి కాయవిఞ్ఞాణధాతుయా సద్ధిం రూపధాతూహి.

౨౬౨. నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మపఞ్హే – పఞ్చహీతి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీహి. అనుపాదిన్నఅనుపాదానియపఞ్హే – ఛహీతి మనోవిఞ్ఞాణధాతువజ్జాహి. సవితక్కసవిచారపఞ్హే – పన్నరసహీతి పఞ్చహి విఞ్ఞాణేహి సద్ధిం రూపధాతూహి. అవితక్కవిచారమత్తపఞ్హే – ఏకేన ఖన్ధేనాతిఆది సఙ్ఖారక్ఖన్ధవసేనేవ వేదితబ్బం. దుతియజ్ఝానవిచారఞ్హి ఠపేత్వా సేసా అవితక్కవిచారమత్తా నామ. పీతిం ఠపేత్వా సేసా పీతిసహగతా. తత్థ విచారో విచారేన, పీతి చ పీతియా న సమ్పయుత్తాతి సఙ్ఖారక్ఖన్ధధమ్మాయతనధమ్మధాతూసు కేహిచి సమ్పయుత్తా నామ. సోళసహీతి ధమ్మధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతువజ్జాహేవ. అవితక్కఅవిచారపఞ్హే – ఏకాయ ధాతుయాతి మనోధాతుయా. సుఖసహగతా ఉపేక్ఖాసహగతా చ వేదనాత్తికే వుత్తావ. దస్సనేనపహాతబ్బాదయో కుసలసదిసావ.

౨౭౧. పరిత్తారమ్మణం విపాకధమ్మసదిసం. ఏకాయ ధాతుయాతి ధమ్మధాతుయా. కేహిచీతి యే తత్థ పరిత్తారమ్మణా న హోన్తి, తేహి. ధమ్మధాతు పన పరిత్తారమ్మణానం ఛన్నం చిత్తుప్పాదానం వసేన చతూహి ఖన్ధేహి సఙ్గహితత్తా పఠమపటిక్ఖేపమేవ భజతి. మహగ్గతారమ్మణాదయో కుసలసదిసావ.

౨౭౩. అనుప్పన్నేసు – పఞ్చహి ధాతూహీతి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీహి. తాని హి ఏకన్తేన ఉప్పాదిధమ్మభూతానేవ, ఉప్పన్నకోట్ఠాసమ్పి పన భజన్తి. పచ్చుప్పన్నారమ్మణాదయో పరిత్తారమ్మణసదిసావ. హేతుఆదయో సముదయసదిసావ. సహేతుకా చేవ న చ హేతూపి పీతిసహగతసదిసావ. తథా పరామాససమ్పయుత్తా. అనుపాదిన్నా అనుప్పన్నసదిసావ. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

సమ్పయోగవిప్పయోగపదవణ్ణనా.