౨. నిద్దేసవణ్ణనా

౧. పఠమనయో సఙ్గహాసఙ్గహపదవణ్ణనా

౧. ఖన్ధపదవణ్ణనా

౬. ఇదాని పఞ్చక్ఖన్ధాదివసేన నిక్ఖిత్తమాతికం ‘సఙ్గహో అసఙ్గహో’తిఆదీహి నయమాతికాపదేహి సద్ధిం యోజేత్వా దస్సేతుం రూపక్ఖన్ధో కతిహి ఖన్ధేహీతిఆదినా నయేన నిద్దేసవారో ఆరద్ధో. తత్థ యస్మా ‘‘సఙ్గహో అసఙ్గహోతిఆదికాయ నయమాతికాయ ‘‘తీహి సఙ్గహో, తీహి అసఙ్గహో’’తి నయముఖమాతికా ఠపితా, తస్మా రూపక్ఖన్ధాదీనం సఙ్గహం దస్సేతుం కతిహి ఖన్ధేహి కతిహాయతనేహి కతిహి ధాతూహీతి తీణి ఖన్ధాయతనధాతుపదానేవ ఉద్ధటాని. ‘చత్తారి సచ్చానీ’తిఆదీసు ఏకమ్పి న పరామట్ఠం. యస్మా చ ‘‘సభాగో విసభాగో’’తి ఏవం లక్ఖణమాతికా ఠపితా, తస్మా ఇమస్స పఞ్హస్స విస్సజ్జనే రూపక్ఖన్ధో ఏకేన ఖన్ధేనాతిఆది వుత్తం. సభాగా హి తస్స ఏతే ఖన్ధాదయోతి. తత్థ ఏకేన ఖన్ధేనాతి రూపక్ఖన్ధేనేవ. యఞ్హి కిఞ్చి రూపం రూపక్ఖన్ధసభాగత్తా రూపక్ఖన్ధోత్వేవ సఙ్గహం గచ్ఛతీతి రూపక్ఖన్ధేనేవ గణితం, తం రూపక్ఖన్ధేనేవ పరిచ్ఛిన్నం. ఏకాదసహాయతనేహీతి మనాయతనవజ్జేహి. సబ్బోపి హి రూపక్ఖన్ధో దసాయతనాని ధమ్మాయతనేకదేసో చ హోతి, తస్మా ఏకాదసహాయతనేహి గణితో, పరిచ్ఛిన్నో. ఏకాదసహి ధాతూహీతి సత్తవిఞ్ఞాణధాతువజ్జాహి ఏకాదసహి ఏతాసు హి అపరియాపన్నం రూపం నామ నత్థి.

అసఙ్గహనయనిద్దేసే కతిహి అసఙ్గహితోతి సఙ్ఖేపేనేవ పుచ్ఛా కతా. విస్సజ్జనే పనస్స యస్మా రూపక్ఖన్ధస్స విసభాగా చత్తారో అరూపక్ఖన్ధా, ఏకం మనాయతనం, సత్త విఞ్ఞాణధాతుయో; తస్మా చతూహి ఖన్ధేహీతిఆది వుత్తం. ఇమినా నయేన సబ్బపదేసు సఙ్గహాసఙ్గహో వేదితబ్బో. ఇమస్మిం పన ఖన్ధనిద్దేసే – ‘‘రూపక్ఖన్ధో కతిహి ఖన్ధేహీ’’తిఆదిమ్హి తావ ఏకమూలకే సఙ్గహనయే సరూపేనేవ దస్సితా పఞ్చ పుచ్ఛా, పఞ్చ విస్సజ్జనాని. అసఙ్గహనయే సఙ్ఖేపేన దస్సితా పఞ్చ పుచ్ఛా, పఞ్చ విస్సజ్జనాని. ఇమినా ఉపాయేన దుకమూలకాదీసుపి పుచ్ఛావిస్సజ్జనాని వేదితబ్బాని. రూపక్ఖన్ధమూలకాయేవ చేత్థ దుకతికచతుక్కా దస్సితా. పఞ్చకే పన ‘‘రూపక్ఖన్ధో చ…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో చా’’తి ఏవం భేదతో చ, ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధా కతిహి ఖన్ధేహీ’’తి ఏవం అభేదతో చాతి ద్విధా పుచ్ఛావిస్సజ్జనాని కతాని. ఏవం పాళినయో వేదితబ్బోతి.

౨. ఆయతనపదాదివణ్ణనా

౨౨. ఆయతనపదనిద్దేసాదీసు ఆయతనపదనిద్దేసే తావ చక్ఖాయతనం ఏకేన ఖన్ధేనాతి ఏకేన రూపక్ఖన్ధేనేవ, ఏకేన చక్ఖాయతనేనేవ ఏకాయ చక్ఖుధాతుయావ సఙ్గహితన్తి వేదితబ్బం. సోతాయతనాదీసుపి ఇమినావ నయేన సఙ్గహాసఙ్గహో వేదితబ్బో. అసఙ్ఖతం ఖన్ధతో ఠపేత్వాతి ఏత్థ పన యస్మా అసఙ్ఖతం ధమ్మాయతనం నామ నిబ్బానం, తఞ్చ ఖన్ధసఙ్గహం న గచ్ఛతి; తస్మా ‘ఖన్ధతో ఠపేత్వా’తి వుత్తం. చతూహి ఖన్ధేహీతి రూపవేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారక్ఖన్ధేహి. నిబ్బానవజ్జఞ్హి ధమ్మాయతనం ఏతేహి సఙ్గహితం. విఞ్ఞాణక్ఖన్ధేన పన ఠపేత్వా ధమ్మాయతనధమ్మధాతుయో సేసాయతనధాతూహి చ తం న సఙ్గయ్హతి. తేన వుత్తం – ‘‘ఏకేన ఖన్ధేన, ఏకాదసహాయతనేహి, సత్తరసహి ధాతూహి అసఙ్గహిత’’న్తి. యథా చ తే హేట్ఠా రూపక్ఖన్ధమూలకా, ఏవమిధాపి చక్ఖాయతనమూలకావ నయా వేదితబ్బా. దుకమత్తమేవ పన పాళియం దస్సేత్వా ‘‘ద్వాదసాయతనానీ’’తి అభేదతోవ పుచ్ఛావిస్సజ్జనం కతం. ధాతునిద్దేసేపి ఏసేవ నయో.

౪౦. సచ్చనిద్దేసే – సబ్బేపి దుకతికచతుక్కా పాళియం దస్సితా. యస్మా చ దుకతికేసు సముదయసచ్చసదిసమేవ మగ్గసచ్చేపి విస్సజ్జనం, తస్మా తం సముదయానన్తరం వుత్తం.

౫౦. ఇన్ద్రియనిద్దేసే – జీవితిన్ద్రియం ద్వీహి ఖన్ధేహీతి రూపజీవితిన్ద్రియం రూపక్ఖన్ధేన, అరూపజీవితిన్ద్రియం సఙ్ఖారక్ఖన్ధేన సఙ్గహితం. సేసం వుత్తనయానుసారేనేవ వేదితబ్బం. పాళివవత్థానం పనేత్థ ఆయతనధాతునిద్దేససదిసమేవ.

౬. పటిచ్చసముప్పాదవణ్ణనా

౬౧. పటిచ్చసముప్పాదనిద్దేసే – ‘‘అవిజ్జా కతిహి ఖన్ధేహీ’’తి పుచ్ఛం అనారభిత్వా అవిజ్జా ఏకేన ఖన్ధేనాతి ఏవం విస్సజ్జనమేవ దస్సితం. తత్థ సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణన్తి పటిసన్ధియం పవత్తే చ సబ్బమ్పి విపాకవిఞ్ఞాణం. తేనేవాహ – ‘‘సత్తహి ధాతూహి సఙ్గహిత’’న్తి. నామరూపమ్పి పటిసన్ధిపవత్తివసేనేవ వేదితబ్బం. తేనేవేత్థ సద్దాయతనమ్పి సఙ్గహేత్వా ఏకాదసహాయతనేహి సఙ్గహో దస్సితో. ఫస్సాదీసు ఖన్ధభేదో వేదితబ్బో. అఞ్ఞేనేవ హి ఏకేన ఖన్ధేన ఫస్సో సఙ్గహితో, అఞ్ఞేన వేదనా, తణ్హాఉపాదానకమ్మభవా పన సఙ్ఖారక్ఖన్ధేనేవ సఙ్గహితా. భవపదఞ్చేత్థ కమ్మభవాదీనం వసేన ఏకాదసధా విభత్తం. తత్థ కమ్మభవో ఫస్సాదీహి సదిసవిసజ్జనత్తా తేహి సద్ధిం ఏకతో దస్సితో. ఉపపత్తిభవకామభవసఞ్ఞాభవపఞ్చవోకారభవా అఞ్ఞమఞ్ఞసదిసవిస్సజ్జనత్తా ఏకతో దస్సితా. యస్మా చేతే ఉపాదిన్నకధమ్మావ తస్మా ‘‘ఏకాదసహాయతనేహి సత్తరసహి ధాతూహీ’’తి వుత్తం. సద్దాయతనఞ్హి అనుపాదిన్నం, తం ఏత్థ న గహితం.

౬౮. రూపభవనిద్దేసే – పఞ్చహాయతనేహీతి చక్ఖుసోతమనరూపధమ్మాయతనేహి. అట్ఠహి ధాతూహీతి చక్ఖుసోతచక్ఖువిఞ్ఞాణసోతవిఞ్ఞాణరూపధమ్మమనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతూహి. అరూపభవాదయోపి తయో సదిసవిస్సజ్జనత్తావ ఏకతో దస్సితా. తథా అసఞ్ఞాభవఏకవోకారభవా. తత్థ ద్వీహాయతనేహీతి రూపాయతనధమ్మాయతనేహి. ధాతూసుపి ఏసేవ నయో. ఏకతలవాసికానఞ్హి సేసబ్రహ్మానం చక్ఖుసబ్భావతో తస్సారమ్మణత్తా తత్థ రూపాయతనం ఉద్ధటం.

౭౧. జాతి ద్వీహి ఖన్ధేహీతి రూపజాతి రూపక్ఖన్ధేన, అరూపజాతి సఙ్ఖారక్ఖన్ధేన. జరామరణేసుపి ఏసేవ నయో. సోకాదీసుపి ఏకేన ఖన్ధేనాతి సోకదుక్ఖదోమనస్సాని వేదనాక్ఖన్ధేన, పరిదేవో రూపక్ఖన్ధేన, ఉపాయాసాదయో సఙ్ఖారక్ఖన్ధేనాతి ఏవం ఖన్ధవిసేసో వేదితబ్బో.

౭౩. ఇద్ధిపాదో ద్వీహీతి సఙ్ఖారవిఞ్ఞాణక్ఖన్ధేహి, మనాయతనధమ్మాయతనేహి, ధమ్మధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతూహి చ. ఝానం ద్వీహీతి వేదనాక్ఖన్ధసఙ్ఖారక్ఖన్ధేహి. అప్పమఞ్ఞాదయో సదిసవిస్సజ్జనత్తా ఏకతో నిద్దిట్ఠా. చిత్తం పన చేతనానన్తరం నిక్ఖిత్తమ్పి అసదిసవిస్సజ్జనత్తా పచ్ఛా గహితం. తత్థ అప్పమఞ్ఞాదీసు ఏకేన ఖన్ధేనాతి వేదనా వేదనాక్ఖన్ధేన, సఞ్ఞా సఞ్ఞాక్ఖన్ధేన, సేసా సఙ్ఖారక్ఖన్ధేన సఙ్గహితాతి ఏవం ఖన్ధవిసేసో వేదితబ్బో.

౭. తికపదవణ్ణనా

౭౭. ఏవం అబ్భన్తరమాతికాయ సఙ్గహం దస్సేత్వా ఇదాని బాహిరమాతికాయ సఙ్గహం దస్సేతుం కుసలా ధమ్మాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ వేదనాత్తికే తీహి ధాతూహీతి కాయవిఞ్ఞాణమనోవిఞ్ఞాణధమ్మధాతూహి. సత్తహి ధాతూహీతి చక్ఖుసోతఘానజివ్హావిఞ్ఞాణధాతూహి చేవ మనోధాతుధమ్మధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతూహి చ. విపాకత్తికే అట్ఠహి ధాతూహీతి కాయవిఞ్ఞాణధాతుయా సద్ధిం తాహియేవ. విపాకధమ్మధమ్మా పన సంకిలిట్ఠసంకిలేసికేహి సద్ధిం సదిసవిస్సజ్జనత్తా ఏకతో గహితా. యథా చేతే, ఏవం సబ్బతికదుకపదేసు యం యం పదం యేన యేన పదేన సద్ధిం సదిసవిస్సజ్జనం హోతి, తం తం ఉప్పటిపాటియాపి తేన తేన సద్ధిం గహేత్వా విస్సజ్జితం. తత్థ వుత్తానుసారేనేవ సఙ్గహాసఙ్గహనయో వేదితబ్బోతి.

సఙ్గహాసఙ్గహపదవణ్ణనా.

౨. దుతియనయో సఙ్గహితేనఅసఙ్గహితపదవణ్ణనా

౧౭౧. ఇదాని సఙ్గహితేన అసఙ్గహితపదం భాజేతుం చక్ఖాయతనేనాతిఆది ఆరద్ధం. తత్రిదం లక్ఖణం – ఇమస్మిఞ్హి వారే యం ఖన్ధపదేన సఙ్గహితం హుత్వా ఆయతనధాతుపదేహి అసఙ్గహితం, ఖన్ధాయతనపదేహి వా సఙ్గహితం హుత్వా ధాతుపదేన అసఙ్గహితం, తస్స ఖన్ధాదీహి అసఙ్గహం పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జనం కతం. తం పన రూపక్ఖన్ధాదీసు న యుజ్జతి. రూపక్ఖన్ధేన హి రూపక్ఖన్ధోవ సఙ్గహితో. సో చ అడ్ఢేకాదసహి ఆయతనధాతూహి అసఙ్గహితో నామ నత్థి. వేదనాక్ఖన్ధేన చ వేదనాక్ఖన్ధోవ సఙ్గహితో. సోపి ధమ్మాయతనధమ్మధాతూహి అసఙ్గహితో నామ నత్థి. ఏవం అసఙ్గహితతాయ అభావతో ఏతాని అఞ్ఞాని చ ఏవరూపాని మనాయతనధమ్మాయతనాదీని పదాని ఇమస్మిం వారే న గహితాని. యాని పన పదాని రూపేకదేసం అరూపేన అసమ్మిస్సం, విఞ్ఞాణేకదేసఞ్చ అఞ్ఞేన అసమ్మిస్సం దీపేన్తి, తాని ఇధ గహితాని. పరియోసానే చ –

‘‘దసాయతనా సత్తరస ధాతుయో,

సత్తిన్ద్రియా అసఞ్ఞాభవో ఏకవోకారభవో;

పరిదేవో సనిదస్సనసప్పటిఘం,

అనిదస్సనం పునదేవ సప్పటిఘం ఉపాదా’’తి.

ఏవం ఉద్దానగాథాయ దస్సితానేవ. తస్మా తేసం వసేనేవ సఙ్గహాసఙ్గహో వేదితబ్బో. పఞ్హవసేన హి ఇమస్మిం వారే ఆయతనధాతువసేనేవ సదిసవిస్సజ్జనే వీసతి ధమ్మే సమోధానేత్వా ఏకో పఞ్హో కతో, సత్త విఞ్ఞాణధాతుయో సమోధానేత్వా ఏకో, సత్తిన్ద్రియాని సమోధానేత్వా ఏకో, ద్వే భవే సమోధానేత్వా ఏకో, పరిదేవేన చ సనిదస్సనసప్పటిఘేహి చ ఏకో, అనిదస్సనసప్పటిఘేహి ఏకో, సనిదస్సనేహి ఏకో, సప్పటిఘేహి చ ఉపాదాధమ్మేహి చ ఏకోతి అట్ఠ పఞ్హా కతా. తేసు ఖన్ధాదివిభాగో ఏవం వేదితబ్బో సేయ్యథిదం – పఠమపఞ్హే తావ చతూహి ఖన్ధేహీతి అరూపక్ఖన్ధేహి, ద్వీహాయతనేహీతి చక్ఖాయతనాదీసు ఏకేకేన సద్ధిం మనాయతనేన, అట్ఠహి ధాతూహీతి చక్ఖుధాతుఆదీసు ఏకేకాయ సద్ధిం సత్తహి విఞ్ఞాణధాతూహి.

తత్రాయం నయో – చక్ఖాయతనేన హి ఖన్ధసఙ్గహేన రూపక్ఖన్ధో సఙ్గహితో. తస్మిం సఙ్గహితే రూపక్ఖన్ధే ఆయతనసఙ్గహేన చక్ఖాయతనమేవేకం సఙ్గహితం. సేసాని దస ఆయతనాని అసఙ్గహితాని. ధాతుసఙ్గహేనపి తేన చక్ఖుధాతుయేవేకా సఙ్గహితా. సేసా దస ధాతుయో అసఙ్గహితా. ఇతి యాని తేన అసఙ్గహితాని దసాయతనాని, తాని చక్ఖాయతనమనాయతనేహి ద్వీహి అసఙ్గహితాని. యాపి తేన అసఙ్గహితా దస ధాతుయో, తా చక్ఖుధాతుయా చేవ సత్తహి చ విఞ్ఞాణధాతూహి అసఙ్గహితాతి. రూపాయతనాదీసుపి ఏసేవ నయో.

౧౭౨. దుతియపఞ్హే – యస్మా యాయ కాయచి విఞ్ఞాణధాతుయా సఙ్గహితో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో మనాయతనేన అసఙ్గహితో నామ నత్థి, తస్మా ఆయతనసఙ్గహేన సఙ్గహితాతి వుత్తం. ఏత్థ పన చతూహి ఖన్ధేహీతి రూపాదీహి చతూహి. ఏకాదసహాయతనేహీతి మనాయతనవజ్జేహి. ద్వాదసహి ధాతూహీతి యథానురూపా ఛ విఞ్ఞాణధాతుయో అపనేత్వా సేసాహి ద్వాదసహి. చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా హి చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయేవ సఙ్గహితా, ఇతరా అసఙ్గహితా. సోతవిఞ్ఞాణధాతుఆదీసుపి ఏసేవ నయో.

౧౭౩. తతియపఞ్హే – చక్ఖున్ద్రియాదీనం విస్సజ్జనం చక్ఖాయతనాదిసదిసమేవ. ఇత్థిన్ద్రియపురిసిన్ద్రియేసు పన ధమ్మాయతనేన సద్ధిం ద్వే ఆయతనాని, ధమ్మధాతుయా చ సద్ధిం అట్ఠ ధాతుయో వేదితబ్బా.

౧౭౪. చతుత్థపఞ్హే – తీహాయతనేహీతి రూపాయతనధమ్మాయతనమనాయతనేహి. తేసు హి భవేసు రూపాయతనధమ్మాయతనవసేన ద్వేవ ఆయతనాని తేహి సఙ్గహితాని. సేసాని నవ రూపాయతనాని తేహేవ చ ద్వీహి, మనాయతనేన చాతి తీహి అసఙ్గహితాని నామ హోన్తి. నవహి ధాతూహీతి రూపధాతుధమ్మధాతూహి సద్ధిం సత్తహి విఞ్ఞాణధాతూహి.

౧౭౫. పఞ్చమపఞ్హే – ద్వీహాయతనేహీతి పఠమపదం సన్ధాయ సద్దాయతనమనాయతనేహి. దుతియపదం సన్ధాయ రూపాయతనమనాయతనేహి. ధాతుయోపి తేసంయేవ ఏకేకేన సద్ధిం సత్త విఞ్ఞాణధాతుయో వేదితబ్బా.

౧౭౬. ఛట్ఠపఞ్హే – దసహాయతనేహీతి రూపాయతనధమ్మాయతనవజ్జేహి. సోళసహి ధాతూహీతి రూపధాతుధమ్మధాతువజ్జేహేవ. కథం? అనిదస్సనసప్పటిఘా హి ధమ్మా నామ నవ ఓళారికాయతనాని. తేహి ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితే రూపక్ఖన్ధే, ఆయతనసఙ్గహేన తానేవ నవాయతనాని సఙ్గహితాని. రూపాయతనధమ్మాయతనాని అసఙ్గహితాని. ధాతుసఙ్గహేనపి తా ఏవ నవ ధాతుయో సఙ్గహితా. రూపధాతుధమ్మధాతుయో అసఙ్గహితా. ఇతి యాని తేహి అసఙ్గహితాని ద్వే ఆయతనాని, తాని రూపాయతనవజ్జేహి నవహి ఓళారికాయతనేహి, మనాయతనేన చాతి దసహి అసఙ్గహితాని. యాపి తేహి అసఙ్గహితా ద్వే ధాతుయో, తా రూపధాతువజ్జాహి నవహి ఓళారికధాతూహి, సత్తహి చ విఞ్ఞాణధాతూహీతి సోళసహి అసఙ్గహితాతి వేదితబ్బా.

౧౭౭. సత్తమపఞ్హే – ద్వీహాయతనేహీతి రూపాయతనమనాయతనేహి. అట్ఠహి ధాతూహీతి రూపధాతుయా సద్ధిం సత్తహి విఞ్ఞాణధాతూహి.

౧౭౮. అట్ఠమపఞ్హే – ఏకాదసహాయతనేహీతి సప్పటిఘధమ్మే సన్ధాయ ధమ్మాయతనవజ్జేహి, ఉపాదాధమ్మే సన్ధాయ ఫోట్ఠబ్బాయతనవజ్జేహి. ధాతూసుపి ఏసేవ నయో. అత్థయోజనా పనేత్థ హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాతి.

సఙ్గహితేనఅసఙ్గహితపదవణ్ణనా.

౩. తతియనయో అసఙ్గహితేనసఙ్గహితపదవణ్ణనా

౧౭౯. ఇదాని అసఙ్గహితేనసఙ్గహితపదం భాజేతుం వేదనాక్ఖన్ధేనాతిఆది ఆరద్ధం. తత్రిదం లక్ఖణం – ఇమస్మిఞ్హి వారే యం ఖన్ధపదేన అసఙ్గహితం హుత్వా ఆయతనధాతుపదేహి సఙ్గహితం, తస్స ఖన్ధాదీహి సఙ్గహం పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జనం కతం. తం పన రూపక్ఖన్ధవిఞ్ఞాణక్ఖన్ధచక్ఖాయతనాదీసు న యుజ్జతి. రూపక్ఖన్ధేన హి చత్తారో ఖన్ధా ఖన్ధసఙ్గహేన అసఙ్గహితా. తేసు తేన ఏకధమ్మోపి ఆయతనధాతుసఙ్గహేన సఙ్గహితో నామ నత్థి. నను చ వేదనాదయో ధమ్మాయతనేన సఙ్గహితాతి? సఙ్గహితా. న పన రూపక్ఖన్ధోవ ధమ్మాయతనం, రూపక్ఖన్ధతో హి సుఖుమరూపమత్తం ధమ్మాయతనం భజతి. తస్మా యే ధమ్మాయతనేన సఙ్గహితా, న తే రూపక్ఖన్ధేన సఙ్గహితా నామ. విఞ్ఞాణక్ఖన్ధేనపి ఇతరే చత్తారో ఖన్ధా అసఙ్గహితా. తేసు తేన ఏకోపి ఆయతనధాతుసఙ్గహేన సఙ్గహితో నామ నత్థి. ఏవం సఙ్గహితతాయ అభావతో ఏతాని అఞ్ఞాని చ ఏవరూపాని చక్ఖాయతనాదీని పదాని ఇమస్మిం వారే న గహితాని. యాని పన పదాని విఞ్ఞాణేన వా ఓళారికరూపేన వా అసమ్మిస్సం ధమ్మాయతనేకదేసం దీపేన్తి, తాని ఇధ గహితాని. తేసం ఇదముద్దానం –

‘‘తయో ఖన్ధా తథా సచ్చా, ఇన్ద్రియాని చ సోళస;

పదాని పచ్చయాకారే, చుద్దసూపరి చుద్దస.

‘‘సమతింస పదా హోన్తి, గోచ్ఛకేసు దసస్వథ;

దువే చూళన్తరదుకా, అట్ఠ హోన్తి మహన్తరా’’తి.

ఏతేసు పన పదేసు సదిసవిస్సజ్జనాని పదాని ఏకతో కత్వా సబ్బేపి ద్వాదస పఞ్హా వుత్తా. తేసు ఏవం ఖన్ధవిభాగో వేదితబ్బో. ఆయతనధాతూసు పన భేదో నత్థి. తత్థ పఠమపఞ్హే తావ – తీహి ఖన్ధేహీతి రూపసఞ్ఞాసఙ్ఖారక్ఖన్ధేహి. ఆయతనధాతుయో పన ధమ్మాయతనధమ్మధాతువసేన వేదితబ్బా.

తత్రాయం నయో – వేదనాక్ఖన్ధేన హి నిబ్బానఞ్చ సుఖుమరూపసఞ్ఞాసఙ్ఖారా చ ఖన్ధసఙ్గహేన అసఙ్గహితా హుత్వా ఆయతనధాతుసఙ్గహేన సఙ్గహితా. తేసు నిబ్బానం ఖన్ధసఙ్గహం న గచ్ఛతి, సేసా రూపసఞ్ఞాసఙ్ఖారక్ఖన్ధేహి సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. ఆయతనధాతుసఙ్గహం పన నిబ్బానమ్పి గచ్ఛతేవ. తేన వుత్తం – ‘‘అసఙ్ఖతం ఖన్ధతో ఠపేత్వా తీహి ఖన్ధేహి, ఏకేనాయతనేన, ఏకాయ ధాతుయా సఙ్గహితా’’తి. సఞ్ఞాక్ఖన్ధపక్ఖే పనేత్థ సఞ్ఞం అపనేత్వా వేదనాయ సద్ధిం తయో ఖన్ధా సఙ్ఖారాదీసు సఙ్ఖారక్ఖన్ధం అపనేత్వా రూపవేదనాసఞ్ఞావసేన తయో ఖన్ధా వేదితబ్బా.

౧౮౦. దుతియే – చతూహి ఖన్ధేహీతి విఞ్ఞాణవజ్జేహి. తే హి నిరోధేన ఖన్ధసఙ్గహేన అసఙ్గహితా హుత్వా ఆయతనధాతుసఙ్గహేన సఙ్గహితా.

౧౮౧. తతియే – ద్వీహీతి వేదనాసఞ్ఞాక్ఖన్ధేహి. రూపారూపజీవితిన్ద్రియేన హి వేదనాసఞ్ఞావిఞ్ఞాణక్ఖన్ధా చ ఖన్ధసఙ్గహేన అసఙ్గహితా. తేసు పన వేదనాసఞ్ఞావ ఆయతనధాతుసఙ్గహేన సఙ్గహితా. తేన వుత్తం – ‘‘వేదనాసఞ్ఞాక్ఖన్ధేహీ’’తి. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బత్థ ఖన్ధభేదో వేదితబ్బో. ఇతో పరఞ్హి ఖన్ధానం నామమత్తమేవ వక్ఖామ.

౧౮౨. చతుత్థే – తీహి ఖన్ధేహీతి ఇత్థిన్ద్రియపురిసిన్ద్రియేసు వేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారేహి, వేదనాపఞ్చకే రూపసఞ్ఞాసఙ్ఖారేహి; సద్ధిన్ద్రియాదీసు ఫస్సపరియోసానేసు రూపవేదనాసఞ్ఞాక్ఖన్ధేహి. వేదనాయ వేదనాక్ఖన్ధసదిసోవ తణ్హుపాదానకమ్మభవేసు సఙ్ఖారక్ఖన్ధసదిసోవ వినిచ్ఛయో.

౧౮౩. పఞ్చమే – జాతిజరామరణేసు జీవితిన్ద్రియసదిసోవ. ఝానేన పన నిబ్బానం సుఖుమరూపం సఞ్ఞా చ ఖన్ధసఙ్గహేన అసఙ్గహితా హుత్వా ఆయతనధాతుసఙ్గహేన సఙ్గహితా. తస్మా తం సన్ధాయ రూపక్ఖన్ధసఞ్ఞాక్ఖన్ధానం వసేన ద్వే ఖన్ధా వేదితబ్బా.

౧౮౪. ఛట్ఠే – సోకాదిత్తయే వేదనాయ సదిసో. ఉపాయాసాదీసు సఙ్ఖారసదిసో. పున వేదనాయ వేదనాక్ఖన్ధసదిసో, సఞ్ఞాయ సఞ్ఞాక్ఖన్ధసదిసో, చేతనాదీసు సఙ్ఖారక్ఖన్ధసదిసో వినిచ్ఛయో. ఇమినా ఉపాయేన సత్తమపఞ్హాదీసుపి సఙ్గహాసఙ్గహో వేదితబ్బోతి.

అసఙ్గహితేనసఙ్గహితపదవణ్ణనా.

౪. చతుత్థనయో సఙ్గహితేనసఙ్గహితపదవణ్ణనా

౧౯౧. ఇదాని సఙ్గహితేనసఙ్గహితపదం భాజేతుం సముదయసచ్చేనాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ యం ఖన్ధాదీహి సఙ్గహితేన ఖన్ధాదివసేన సఙ్గహితం, పున తస్సేవ ఖన్ధాదీహి సఙ్గహం పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జనం కతం. తం ఖన్ధాయతనధాతూసు ఏకమ్పి సకలకోట్ఠాసం గహేత్వా ఠితపదేసు న యుజ్జతి. సకలేన హి ఖన్ధాదిపదేన అఞ్ఞం ఖన్ధాదివసేన సఙ్గహితం నామ నత్థి, యం అత్తనో సఙ్గాహకం సఙ్గణ్హిత్వా పున తేనేవ సఙ్గహం గచ్ఛేయ్య. తస్మా తథారూపాని పదాని ఇమస్మిం వారే న గహితాని. యాని పన పదాని సఙ్ఖారేకదేసం వా అఞ్ఞేన అసమ్మిస్సం దీపేన్తి – వేదనేకదేసం వా సుఖుమరూపం వా సద్దేకదేసం వా, తాని ఇధ గహితాని. తేసం ఇదముద్దానం –

‘‘ద్వే సచ్చా పన్నరసిన్ద్రియా, ఏకాదస పటిచ్చపదా;

ఉద్ధం పున ఏకాదస, గోచ్ఛకపదమేత్థ తింసవిధ’’న్తి.

పఞ్హా పనేత్థ ద్వేయేవ హోన్తి. తత్థ యం పుచ్ఛాయ ఉద్ధటం పదం, తదేవ యేహి ధమ్మేహి ఖన్ధాదివసేన సఙ్గహితం, తే ధమ్మే సన్ధాయ సబ్బత్థ ఏకేన ఖన్ధేనాతిఆది వుత్తం. తత్రాయం నయో – సముదయసచ్చేన హి తణ్హావజ్జా సేసా సఙ్ఖారా ఖన్ధాదిసఙ్గహేన సఙ్గహితా. పున తేహి తణ్హావ సఙ్గహితా. సా తణ్హా పున సఙ్ఖారేహేవ ఖన్ధాదిసఙ్గహేన సఙ్గహితాతి. ఏసేవ నయో సబ్బత్థ. అరూపధమ్మపుచ్ఛాసు పనేత్థ సఙ్ఖారక్ఖన్ధో వా వేదనాక్ఖన్ధో వా ఏకో ఖన్ధో నామ. రూపధమ్మపుచ్ఛాసు రూపక్ఖన్ధో. పరిదేవపుచ్ఛాయ సద్దాయతనం ఏకం ఆయతనం నామ. సద్దధాతు ఏకా ధాతు నామ, సేసట్ఠానేసు ధమ్మాయతనధమ్మధాతువసేనేవ అత్థో వేదితబ్బోతి.

సఙ్గహితేనసఙ్గహితపదవణ్ణనా.

౫. పఞ్చమనయో అసఙ్గహితేనఅసఙ్గహితపదవణ్ణనా

౧౯౩. ఇదాని అసఙ్గహితేన అసఙ్గహితపదం భాజేతుం రూపక్ఖన్ధేనాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ యం ఖన్ధాదీహి అసఙ్గహితేన ఖన్ధాదివసేన అసఙ్గహితం, పున తస్సేవ ఖన్ధాదీహి అసఙ్గహం పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జనం కతం. తం పఞ్చక్ఖన్ధగ్గాహకేసు దుక్ఖసచ్చాదీసు విఞ్ఞాణేన సద్ధిం సుఖుమరూపగ్గాహకేసు అనిదస్సనఅప్పటిఘాదీసు చ పదేసు న యుజ్జతి. తాదిసేన హి పదేన నిబ్బానం ఖన్ధసఙ్గహమత్తం న గచ్ఛేయ్య. సేసా ఖన్ధాదీహి అసఙ్గహితధమ్మా నామ నత్థి. తస్మా తథారూపాని పదాని ఇమస్మిం వారే న గహితాని. యాని పన పఞ్చక్ఖన్ధే విఞ్ఞాణఞ్చ సుఖుమరూపేన సద్ధిం ఏకతో న దీపేన్తి, తాని ఇధ గహితాని. తేసం ఇదముద్దానం –

‘‘సబ్బే ఖన్ధా తథాయతనధాతుయో సచ్చతో తయో;

ఇన్ద్రియానిపి సబ్బాని, తేవీసతి పటిచ్చతో.

‘‘పరతో సోళస పదా, తేచత్తాలీసకం తికే;

గోచ్ఛకే సత్తతి ద్వే చ, సత్త చూళన్తరే పదా.

‘‘మహన్తరే పదా వుత్తా, అట్ఠారస తతో పరం;

అట్ఠారసేవ ఞాతబ్బా, సేసా ఇధ న భాసితా’’తి.

పఞ్హా పనేత్థ సదిసవిస్సజ్జనానం వసేన సమోధానేత్వా కతిహి సద్ధిం సబ్బేపి చతుత్తింస హోన్తి. తత్థ యం పుచ్ఛాయ ఉద్ధటం పదం, తదేవ యేహి ఖన్ధాదీహి అసఙ్గహితం, తే ధమ్మే సన్ధాయ ఏకేన ఖన్ధేనాతిఆది వుత్తం.

తత్రాయం నయో – రూపక్ఖన్ధేన హి చత్తారో ఖన్ధా నిబ్బానఞ్చ ఖన్ధసఙ్గహేన అసఙ్గహితా. ఆయతనధాతుసఙ్గహేన పన ఠపేత్వా విఞ్ఞాణం అవసేసా సఙ్గహితాతి విఞ్ఞాణమేవ తీహిపి ఖన్ధసఙ్గహాదీహి అసఙ్గహితం నామ. పున తేన విఞ్ఞాణేన సద్ధిం నిబ్బానేన చత్తారో ఖన్ధా ఖన్ధాదిసఙ్గహేన అసఙ్గహితా. తే సబ్బేపి పున విఞ్ఞాణేనేవ ఖన్ధాదిసఙ్గహేన అసఙ్గహితాతి ఏకేన ఖన్ధేన, ఏకేనాయతనేన, సత్తహి ధాతూహి అసఙ్గహితా నామ హోన్తి. అథ వా – యదేతం రూపక్ఖన్ధేన విఞ్ఞాణమేవ తీహి ఖన్ధాదిసఙ్గహేహి అసఙ్గహితం, తేహిపి విఞ్ఞాణధమ్మేహి తే రూపధమ్మావ తీహి సఙ్గహేహి అసఙ్గహితా. పున తే రూపధమ్మా విఞ్ఞాణేనేవ తీహి సఙ్గహేహి అసఙ్గహితా. విఞ్ఞాణఞ్చ ఖన్ధతో ఏకో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో హోతి, ఆయతనతో ఏకం మనాయతనం, ధాతుతో సత్త విఞ్ఞాణధాతుయో. తస్మా ‘‘ఏకేన ఖన్ధేనా’’తిఆది వుత్తం. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బత్థ యం పుచ్ఛాయ ఉద్ధటం పదం, తదేవ యేహి ధమ్మేహి ఖన్ధాదివసేన అసఙ్గహితం, తేసం ధమ్మానం వసేన ఖన్ధాదయో వేదితబ్బా. తత్థ దుతియపఞ్హే తావ – రూపవిఞ్ఞాణానం వసేన వేదితబ్బా. వేదనాదయో హి రూపవిఞ్ఞాణేహేవ ఖన్ధాదిసఙ్గహేన అసఙ్గహితా. తే చ ద్వే ఖన్ధా ఏకాదసాయతనాని సత్తరస ధాతుయో హోన్తి.

౧౯౫. తతియపఞ్హే – విఞ్ఞాణం రూపాదీహి చతూహి అసఙ్గహితన్తి తేసం వసేన ఖన్ధాదయో వేదితబ్బా.

౧౯౬. చతుత్థపఞ్హే – చక్ఖాయతనం వేదనాదీహి చతూహీతి ఇమినా నయేన సబ్బత్థ ఖన్ధాదయో వేదితబ్బా. పరియోసానే – రూపఞ్చ ధమ్మాయతనన్తి ఉద్దానగాథాయ దస్సితధమ్మాయేవ అఞ్ఞేనాకారేన సఙ్ఖిపిత్వా దస్సితాతి.

అసఙ్గహితేనఅసఙ్గహితపదవణ్ణనా.

౬. ఛట్ఠనయో సమ్పయోగవిప్పయోగపదవణ్ణనా

౨౨౮. ఇదాని సమ్పయోగవిప్పయోగపదం భాజేతుం రూపక్ఖన్ధోతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ యం లబ్భతి యఞ్చ న లబ్భతి తం సబ్బం పుచ్ఛాయ గహితం. విస్సజ్జనే పన యం న లబ్భతి, తం నత్థీతి పటిక్ఖిత్తం. చతూహి సమ్పయోగో, చతూహి విప్పయోగో; సభాగో విసభాగోతి హి వచనతో చతూహి అరూపక్ఖన్ధేహేవ సభాగానం ఏకసన్తానస్మిం ఏకక్ఖణే ఉప్పన్నానం అరూపక్ఖన్ధానంయేవ అఞ్ఞమఞ్ఞం సమ్పయోగో లబ్భతి. రూపధమ్మానం పన రూపేన నిబ్బానేన వా, నిబ్బానస్స చ రూపేన సద్ధిం సమ్పయోగో నామ నత్థి. తథా రూపనిబ్బానానం అరూపక్ఖన్ధేహి, విసభాగా హి తే తేసం. యథా చ అరూపక్ఖన్ధానం రూపనిబ్బానేహి, ఏవం భిన్నసన్తానేహి నానాక్ఖణికేహి అరూపధమ్మేహిపి సద్ధిం నత్థియేవ. తేపి హి తేసం సన్తానక్ఖణవిసభాగతాయ విసభాగాయేవ. అయం పన విసభాగతా సఙ్గహట్ఠేన విరుజ్ఝనతో సఙ్గహనయే నత్థి. గణనూపగమత్తఞ్హి సఙ్గహట్ఠో. సమ్పయోగనయే పన అత్థి, ఏకుప్పాదతాదిలక్ఖణఞ్హి సమ్పయోగట్ఠోతి. ఏవమేత్థ యస్స ఏకధమ్మేనపి సమ్పయోగలక్ఖణం న యుజ్ఝతి, తస్స పుచ్ఛాయ సఙ్గహం కత్వాపి నత్థీతి పటిక్ఖేపో కతో. యస్స విప్పయోగలక్ఖణం యుజ్జతి, తస్స విప్పయోగో దస్సితో. యాని పన పదాని సత్తసు విఞ్ఞాణధాతూసు ఏకాయపి అవిప్పయుత్తే రూపేన నిబ్బానేన వా మిస్సకధమ్మే దీపేన్తి, తాని సబ్బథాపి ఇధ న యుజ్జన్తీతి న గహితాని. తేసం ఇదముద్దానం –

‘‘ధమ్మాయతనం ధమ్మధాతు, దుక్ఖసచ్చఞ్చ జీవితం;

సళాయతనం నామరూపం, చత్తారో చ మహాభవా.

‘‘జాతిజరా చ మరణం, తికేస్వేకూనవీసతి;

గోచ్ఛకేసు చ పఞ్ఞాస, అట్ఠ చూళన్తరే పదా.

‘‘మహన్తరే పన్నరస, అట్ఠారస తతో పరే;

తేవీస పదసతం ఏతం, సమ్పయోగే న లబ్భతీ’’తి.

ధమ్మాయతనఞ్హి రూపనిబ్బానమిస్సకత్తా తస్మిం అపరియాపన్నేన విఞ్ఞాణేనపి న సక్కా సమ్పయుత్తన్తి వత్తుం. యస్మా పనేత్థ వేదనాదయో విఞ్ఞాణేన సమ్పయుత్తా, తస్మా విప్పయుత్తన్తిపి న సక్కా వత్తుం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం సబ్బత్థాపి ఏతాని న యుజ్జన్తీతి ఇధ న గహితాని. సేసాని ఖన్ధాదీని యుజ్జన్తీతి తాని గహేత్వా ఏకేకవసేన చ సమోధానేన చ పఞ్హవిస్సజ్జనం కతం. తేసు పఞ్హేసు, పఠమే – ఏకేనాయతనేనాతి మనాయతనేన. కేహిచీతి ధమ్మాయతనధమ్మధాతుపరియాపన్నేహి వేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారేహి.

౨౨౯. దుతియే – తీహీతి పుచ్ఛితం పుచ్ఛితం ఠపేత్వా సేసేహి. కేహిచి సమ్పయుత్తోతి వేదనాక్ఖన్ధో సఞ్ఞాసఙ్ఖారేహి. ఇతరేపి అత్తానం ఠపేత్వా ఇతరేహి. కేహిచి విప్పయుత్తోతి రూపనిబ్బానేహి. ఏవం సబ్బత్థ రూపస్స విప్పయోగే ధమ్మాయతనధమ్మధాతూసు అరూపం, అరూపస్స విప్పయోగే రూపం దట్ఠబ్బం. తతియపఞ్హో ఉత్తానత్థోవ.

౨౩౧. చతుత్థే – ‘కతిహి ఖన్ధేహీ’తిఆదిం అవత్వా సమ్పయుత్తన్తి నత్థీతి వుత్తం. తం పన ఖన్ధాదీనంయేవ వసేన వేదితబ్బం. పరతోపి ఏవరూపేసు పఞ్హేసు ఏసేవ నయో. ఆదిపఞ్హస్మిఞ్హి సరూపతో దస్సేత్వా పరతో పాళి సంఖిత్తా. ఇమినా నయేన సబ్బత్థ అత్థయోజనా వేదితబ్బా. యత్థ పన నాతిపాకటా భవిస్సతి, తత్థ నం పాకటం కత్వావ గమిస్సామ.

౨౩౪. సోళసహి ధాతూహీతి చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు తావ అత్తానం ఠపేత్వా ఛహి విఞ్ఞాణధాతూహి, దసహి చ రూపధాతూహి. సేసాసుపి ఏసేవ నయో.

౨౩౫. తీహి ఖన్ధేహీతి సఙ్ఖారక్ఖన్ధం ఠపేత్వా సేసేహి. ఏకాయ ధాతుయాతి మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా. సముదయమగ్గానఞ్హి అఞ్ఞాయ ధాతుయా సమ్పయోగో నత్థి. ఏకేన ఖన్ధేనాతి సఙ్ఖారక్ఖన్ధేన. ఏకేనాయతనేనాతి ధమ్మాయతనేన. ఏకాయ ధాతుయాతి ధమ్మధాతుయా. ఏతేసు హి తం సచ్చద్వయం కేహిచి సమ్పయుత్తం.

౨౩౮. సుఖిన్ద్రియాదిపఞ్హే – తీహీతి సఞ్ఞాసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణేహి. ఏకాయ ధాతుయాతి కాయవిఞ్ఞాణధాతుయా, మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా చ. ఛహి ధాతూహీతి కాయవిఞ్ఞాణధాతువజ్జాహి.

౨౪౫. రూపభవపఞ్హే – సబ్బేసమ్పి అరూపక్ఖన్ధానం అరూపాయతనానఞ్చ అత్థితాయ న కేహిచీతి వుత్తం. ఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణధాతూనం పన నత్థితాయ తీహి ధాతూహి విప్పయుత్తోతి వుత్తం.

౨౫౬. అధిమోక్ఖపఞ్హే – ద్వీహి ధాతూహీతి మనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతూహి. పన్నరసహీతి సేసాహి దసహి రూపధాతూహి, పఞ్చహి చ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీహి.

౨౫౭. కుసలపఞ్హే – కుసలేహి చతున్నమ్పి ఖన్ధానం గహితత్తా సమ్పయోగో పటిక్ఖిత్తో.

౨౫౮. వేదనాత్తికపఞ్హే – ఏకేన ఖన్ధేనాతి వేదనాక్ఖన్ధేనేవ. పన్నరసహీతి చక్ఖుసోతఘానజివ్హావిఞ్ఞాణధాతుమనోధాతూహి చేవ రూపధాతూహి చ. ఏకాదసహీతి కాయవిఞ్ఞాణధాతుయా సద్ధిం రూపధాతూహి.

౨౬౨. నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మపఞ్హే – పఞ్చహీతి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీహి. అనుపాదిన్నఅనుపాదానియపఞ్హే – ఛహీతి మనోవిఞ్ఞాణధాతువజ్జాహి. సవితక్కసవిచారపఞ్హే – పన్నరసహీతి పఞ్చహి విఞ్ఞాణేహి సద్ధిం రూపధాతూహి. అవితక్కవిచారమత్తపఞ్హే – ఏకేన ఖన్ధేనాతిఆది సఙ్ఖారక్ఖన్ధవసేనేవ వేదితబ్బం. దుతియజ్ఝానవిచారఞ్హి ఠపేత్వా సేసా అవితక్కవిచారమత్తా నామ. పీతిం ఠపేత్వా సేసా పీతిసహగతా. తత్థ విచారో విచారేన, పీతి చ పీతియా న సమ్పయుత్తాతి సఙ్ఖారక్ఖన్ధధమ్మాయతనధమ్మధాతూసు కేహిచి సమ్పయుత్తా నామ. సోళసహీతి ధమ్మధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతువజ్జాహేవ. అవితక్కఅవిచారపఞ్హే – ఏకాయ ధాతుయాతి మనోధాతుయా. సుఖసహగతా ఉపేక్ఖాసహగతా చ వేదనాత్తికే వుత్తావ. దస్సనేనపహాతబ్బాదయో కుసలసదిసావ.

౨౭౧. పరిత్తారమ్మణం విపాకధమ్మసదిసం. ఏకాయ ధాతుయాతి ధమ్మధాతుయా. కేహిచీతి యే తత్థ పరిత్తారమ్మణా న హోన్తి, తేహి. ధమ్మధాతు పన పరిత్తారమ్మణానం ఛన్నం చిత్తుప్పాదానం వసేన చతూహి ఖన్ధేహి సఙ్గహితత్తా పఠమపటిక్ఖేపమేవ భజతి. మహగ్గతారమ్మణాదయో కుసలసదిసావ.

౨౭౩. అనుప్పన్నేసు – పఞ్చహి ధాతూహీతి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీహి. తాని హి ఏకన్తేన ఉప్పాదిధమ్మభూతానేవ, ఉప్పన్నకోట్ఠాసమ్పి పన భజన్తి. పచ్చుప్పన్నారమ్మణాదయో పరిత్తారమ్మణసదిసావ. హేతుఆదయో సముదయసదిసావ. సహేతుకా చేవ న చ హేతూపి పీతిసహగతసదిసావ. తథా పరామాససమ్పయుత్తా. అనుపాదిన్నా అనుప్పన్నసదిసావ. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

సమ్పయోగవిప్పయోగపదవణ్ణనా.

౭. సత్తమనయో సమ్పయుత్తేనవిప్పయుత్తపదవణ్ణనా

౩౦౬. ఇదాని సమ్పయుత్తేనవిప్పయుత్తపదం భాజేతుం వేదనాక్ఖన్ధేనాతిఆది ఆరద్ధం. తత్రిదం లక్ఖణం – ఇమస్మిఞ్హి వారే పుచ్ఛాయ ఉద్ధటపదేన యే ధమ్మా సమ్పయుత్తా, తేహి యే ధమ్మా విప్పయుత్తా, తేసం ఖన్ధాదీహి విప్పయోగం పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జనం కతం. తం పన రూపక్ఖన్ధాదీసు న యుజ్జతి. రూపక్ఖన్ధేన హి సమ్పయుత్తా నామ నత్థి. తస్మా తఞ్చ అఞ్ఞాని చ ఏవరూపాని పదాని ఇమస్మిం వారే న గహితాని. యాని పన పదాని ధమ్మధాతుయా సమ్పయుత్తే ధమ్మే విఞ్ఞాణఞ్చ అఞ్ఞేన అసమ్మిస్సం దీపేన్తి, తాని ఇధ గహితాని. తేసం ఇదముద్దానం –

‘‘చత్తారో ఖన్ధాయతనఞ్చ ఏకం,

ద్వే ఇన్ద్రియా ధాతుపదాని సత్త;

తయో పటిచ్చా అథ ఫస్ససత్తకం,

తికే తయో సత్త మహన్తరే చ.

‘‘ఏకం సవితక్కం, సవిచారమేకం;

యుత్తం ఉపేక్ఖాయ చ ఏకమేవా’’తి.

పరియోసానే – ఖన్ధా చతురోతిఆదినాపి అయమేవత్థో సఙ్గహితో. తత్థ యాని పదాని సదిసవిస్సజ్జనాని, తాని ఉప్పటిపాటియాపి సమోధానేత్వా తత్థ వేదనాక్ఖన్ధాదికా పఞ్హా కతా. తేసు ఏవం ఖన్ధాదివిభాగో వేదితబ్బో. వేదనాక్ఖన్ధాదిపఞ్హే తావ – ఏకేనాతి మనాయతనేన. సత్తహీతి విఞ్ఞాణధాతూహి. కేహిచీతి ధమ్మాయతనే వేదనాదీహి. విఞ్ఞాణధాతుపఞ్హే – తే ధమ్మా న కేహిచీతి తే పుచ్ఛాయ ఉద్ధటపదం విఞ్ఞాణధాతుం ఠపేత్వా సేసా ఛ విఞ్ఞాణధాతుధమ్మా, రూపం, నిబ్బానఞ్చ. తేహి సబ్బేసం ఖన్ధాయతనానం సఙ్గహితత్తా న కేహిచి ఖన్ధేహి ఆయతనేహి వా విప్పయుత్తా. ఏకాయ ధాతుయాతి యా యా పుచ్ఛాయ ఉద్ధటా హోతి తాయ తాయ.

౩౦౯. ఉపేక్ఖిన్ద్రియపఞ్హే – పఞ్చహీతి ఉపేక్ఖాసమ్పయుత్తాహి చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుఆదీహి. ఇమినా నయేన సబ్బత్థ పుచ్ఛాయ ఉద్ధటపదేనేవ సద్ధిం విప్పయుత్తానం వసేన అత్థో వేదితబ్బోతి.

సమ్పయుత్తేనవిప్పయుత్తపదవణ్ణనా.

౮. అట్ఠమనయో విప్పయుత్తేనసమ్పయుత్తపదవణ్ణనా

౩౧౭. ఇదాని విప్పయుత్తేనసమ్పయుత్తపదం భాజేతుం రూపక్ఖన్ధేనాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ సబ్బాపి పుచ్ఛా మోఘపుచ్ఛావ. రూపక్ఖన్ధేన హి విప్పయుత్తా నామ చత్తారో ఖన్ధా, తేసం అఞ్ఞేహి సమ్పయోగో నత్థి. వేదనాక్ఖన్ధేన విప్పయుత్తం రూపం నిబ్బానఞ్చ, తస్స చ కేనచి సమ్పయోగో నత్థి. ఏవం సబ్బపదేసు. విప్పయుత్తానం పన సమ్పయోగాభావో వేదితబ్బో. ఇతి పుచ్ఛాయ మోఘత్తా సబ్బవిస్సజ్జనేసు నత్థి నత్థిఇచ్చేవ వుత్తన్తి.

విప్పయుత్తేనసమ్పయుత్తపదవణ్ణనా.

౯. నవమనయో సమ్పయుత్తేనసమ్పయుత్తపదవణ్ణనా

౩౧౯. ఇదాని సమ్పయుత్తేనసమ్పయుత్తపదం భాజేతుం వేదనాక్ఖన్ధేనాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ యం ఖన్ధాదివసేన సమ్పయుత్తం, పున తస్సేవ ఖన్ధాదీహి సమ్పయోగం పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జనం కతం. తం రూపేన వా రూపమిస్సకేహి వా సబ్బరూపక్ఖన్ధసఙ్గాహకేహి వా పదేహి సద్ధిం న యుజ్జతి. రూపేన హి రూపమిస్సకేన వా అఞ్ఞేసం సమ్పయోగో నత్థి. సబ్బరూపక్ఖన్ధసఙ్గాహకేహి సబ్బేసం సమ్పయోగారహానం ఖన్ధాదీనం గహితత్తా అఞ్ఞంయేవ నత్థి, యం తేన సహ సమ్పయోగం గచ్ఛేయ్య. తస్మా తథారూపాని పదాని ఇధ న గహితాని. యాని పన పదాని రూపేన అసమ్మిస్సం అరూపేకదేసం దీపేన్తి, తాని ఇధ గహితాని. తేసం ఇదముద్దానం –

‘‘అరూపక్ఖన్ధా చత్తారో, మనాయతనమేవ చ;

విఞ్ఞాణధాతుయో సత్త, ద్వే సచ్చా చుద్దసిన్ద్రియా.

‘‘పచ్చయే ద్వాదస పదా, తతో ఉపరి సోళస;

తికేసు అట్ఠ గోచ్ఛకే, తేచత్తాలీసమేవ చ.

‘‘మహన్తరదుకే సత్త, పదా పిట్ఠిదుకేసు ఛ;

నవమస్స పదస్సేతే, నిద్దేసే సఙ్గహం గతా’’తి.

సబ్బపఞ్హేసు పన యే ధమ్మా పుచ్ఛాయ ఉద్ధటా, తే యేహి సమ్పయుత్తా హోన్తి, తేసం వసేన ఖన్ధాదిభేదో వేదితబ్బో. వేదనాక్ఖన్ధేన హి ఇతరే తయో ఖన్ధా సమ్పయుత్తా, పున తేహి వేదనాక్ఖన్ధో సమ్పయుత్తో. సో తేహి సఞ్ఞాదీహి తీహి ఖన్ధేహి, ఏకేన మనాయతనేన, సత్తహి విఞ్ఞాణధాతూహి, ఏకస్మిం ధమ్మాయతనే, ధమ్మధాతుయా చ, కేహిచి సఞ్ఞాసఙ్ఖారేహేవ సమ్పయుత్తో. ఏసేవ నయో సబ్బత్థాతి.

సమ్పయుత్తేనసమ్పయుత్తపదవణ్ణనా.

౧౦. దసమనయో విప్పయుత్తేనవిప్పయుత్తపదవణ్ణనా

౩౫౩. ఇదాని విప్పయుత్తేనవిప్పయుత్తపదం భాజేతుం రూపక్ఖన్ధేనాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ యే సమ్పయోగవిప్పయోగపదనిద్దేసే రూపక్ఖన్ధాదయో ధమ్మా ఉద్ధటా, సబ్బపుచ్ఛాసు తేయేవ ఉద్ధటా. సదిసవిస్సజ్జనానం పన ఏకతో గహితత్తా పదాని అఞ్ఞాయ పటిపాటియా ఆగతాని. తత్థ యం పదం పుచ్ఛాయ ఉద్ధటం, తం యేహి ధమ్మేహి విప్పయుత్తం, తేసం వసేన ఖన్ధాదివిభాగో వేదితబ్బో. రూపక్ఖన్ధేన హి వేదనాదయో విప్పయుత్తా, తేహి చ రూపక్ఖన్ధో విప్పయుత్తో. నిబ్బానం పన సుఖుమరూపగతికమేవ. సో రూపక్ఖన్ధో చతూహి ఖన్ధేహి, ఏకేన మనాయతనేన సత్తహి విఞ్ఞాణధాతూహి, ధమ్మాయతనధమ్మధాతూసు, కేహిచి వేదనాదీహి ధమ్మేహేవ విప్పయుత్తో. ఏసేవ నయో సబ్బత్థాతి.

విప్పయుత్తేనవిప్పయుత్తపదవణ్ణనా.

౧౧. ఏకాదసమనయో సఙ్గహితేనసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తపదవణ్ణనా

౪౦౯. ఇదాని సఙ్గహితేనసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తపదం భాజేతుం సముదయసచ్చేనాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ యే సఙ్గహితేనసఙ్గహితపదనిద్దేసే సముదయసచ్చాదయోవ ధమ్మా ఉద్ధటా, సబ్బపుచ్ఛాసు తేయేవ ఉద్ధటా. సదిసవిస్సజ్జనానం పన ఏకతో గహితత్తా పదాని అఞ్ఞాయ పటిపాటియా ఆగతాని. తత్థ యే ధమ్మా పుచ్ఛాయ ఉద్ధటపదేన ఖన్ధాదిసఙ్గహేన సఙ్గహితా, తేసం యేహి సమ్పయోగో వా విప్పయోగో వా హోతి, తేసం వసేన ఖన్ధాదివిభాగో వేదితబ్బో.

తత్రాయం నయో – సముదయసచ్చేన తావ సఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నా ధమ్మా ఖన్ధాదిసఙ్గహేన సఙ్గహితా. తే చ సేసేహి తీహి ఖన్ధేహి, ఏకేన మనాయతనేన, సత్తహి విఞ్ఞాణధాతూహి, సఙ్ఖారక్ఖన్ధే ధమ్మాయతనధమ్మధాతూసు చ ఠపేత్వా తణ్హం సేసేహి సమ్పయుత్తత్తా కేహిచి సమ్పయుత్తా నామ. ఏకేన పన రూపక్ఖన్ధేన, దసహి రూపాయతనేహి, రూపధాతూహి చ విప్పయుత్తా, ఏకస్మిం ధమ్మాయతనే ధమ్మధాతుయా చ, రూపనిబ్బానేహి విప్పయుత్తత్తా కేహిచి విప్పయుత్తా నామ. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బోతి.

సఙ్గహితేనసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తపదవణ్ణనా.

౧౨. ద్వాదసమనయో సమ్పయుత్తేనసఙ్గహితాసఙ్గహితపదవణ్ణనా

౪౧౭. ఇదాని సమ్పయుత్తేనసఙ్గహితాసఙ్గహితపదం భాజేతుం వేదనాక్ఖన్ధేనాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ యే సమ్పయుత్తేనసమ్పయుత్తపదనిద్దేసే వేదనాక్ఖన్ధాదయో ధమ్మా ఉద్ధటా, సబ్బపుచ్ఛాసు తేయేవ ఉద్ధటా. తత్థ యే ధమ్మా పుచ్ఛాయ ఉద్ధటపదేన సమ్పయుత్తా, తేసం యేహి సఙ్గహో వా అసఙ్గహో వా హోతి, తేసం వసేన ఖన్ధాదిభేదో వేదితబ్బో.

తత్రాయం నయో – వేదనాక్ఖన్ధో హి సఞ్ఞాదీహి సమ్పయుత్తో. తే సఞ్ఞాదయో తీహి సఞ్ఞాదిక్ఖన్ధేహి, ద్వీహి ధమ్మాయతనమనాయతనేహి, ధమ్మధాతుయా చేవ, సత్తహి చ విఞ్ఞాణధాతూహీతి అట్ఠహి ధాతూహి సఙ్గహితా, సేసాహి ఖన్ధాయతనధాతూహి అసఙ్గహితా. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బోతి.

సమ్పయుత్తేనసఙ్గహితాసఙ్గహితపదవణ్ణనా.

౧౩. తేరసమనయో అసఙ్గహితేనసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తపదవణ్ణనా

౪౪౮. ఇదాని అసఙ్గహితేనసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తపదం భాజేతుం రూపక్ఖన్ధేనాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ యే పఞ్చమే అసఙ్గహితేనఅసఙ్గహితపదనిద్దేసే రూపక్ఖన్ధేన సదిసపఞ్హా ధమ్మా, యే చ అరూపభవేన సదిసా, తేయేవ ఉద్ధటా. సేసా పన న రుహన్తీతి న ఉద్ధటా. వేదనాక్ఖన్ధేన హి ఖన్ధాదివసేన పన రూపారూపధమ్మా అసఙ్గహితా హోన్తి. తేసఞ్చ సమ్పయోగో నామ నత్థి. తస్మా యాని పదాని రుహన్తి, తానేవ సదిసవిస్సజ్జనేహి సద్ధిం సమోధానేత్వా ఉద్ధటాని. తత్థ యే ధమ్మా పుచ్ఛాయ ఉద్ధటధమ్మేహి ఖన్ధాదివసేన అసఙ్గహితా, తే యేహి సమ్పయుత్తా చ విప్పయుత్తా చ, తేసం వసేన ఖన్ధాదివిభాగో వేదితబ్బో.

తత్రాయం నయో – రూపక్ఖన్ధేన తావ విఞ్ఞాణమేవ తీహి సఙ్గహేహి అసఙ్గహితం. తం వేదనాదీహి తీహి ఖన్ధేహి, ధమ్మాయతనధమ్మధాతూసు చ వేదనాదీహేవ సమ్పయుత్తం. ఏకేన రూపక్ఖన్ధేన, దసహి రూపాయతనరూపధాతూహి, ధమ్మాయతనధమ్మధాతూసు చ రూపనిబ్బానధమ్మేహి విప్పయుత్తం. తం సన్ధాయ తే ధమ్మా తీహి ఖన్ధేహీతిఆది వుత్తం. ఇమినా నయేన సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బోతి.

అసఙ్గహితేనసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తపదవణ్ణనా.

౧౪. చుద్దసమనయో విప్పయుత్తేనసఙ్గహితాసఙ్గహితపదవణ్ణనా

౪౫౬. ఇదాని విప్పయుత్తేనసఙ్గహితాసఙ్గహితపదం భాజేతుం రూపక్ఖన్ధేనాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ యేసం పదానం విప్పయోగో న రుహతి, తాని ఇమస్మిం వారే న గహితాని. కాని పన తానీతి? ధమ్మాయతనాదీని. ధమ్మాయతనస్స హి ఖన్ధాదీసు ఏకేనాపి విప్పయోగో న రుహతి. ధమ్మధాతుఆదీసుపి ఏసేవ నయో. తేసం ఇదముద్దానం –

‘‘ధమ్మాయతనం ధమ్మధాతు, జీవితిన్ద్రియమేవ చ;

నామరూపపదఞ్చేవ, సళాయతనమేవ చ.

‘‘జాతిఆదిత్తయం ఏకం, పదం వీసతిమే తికే;

తికావసానికం ఏకం, సత్త చూళన్తరే పదా.

‘‘దసేవ గోచ్ఛకే హోన్తి, మహన్తరమ్హి చుద్దస;

ఛ పదాని తతో ఉద్ధం సబ్బానిపి సమాసతో;

పదాని చ న లబ్భన్తి, చత్తాలీసఞ్చ సత్త చా’’తి.

పరియోసానే చ – ధమ్మాయతనం ధమ్మధాతూతి గాథాపి ఇమమేవత్థం దీపేతుం వుత్తా. ఇమాని పన ఠపేత్వా సేసాని సబ్బానిపి లబ్భన్తి. తేసు ఖన్ధాదివిభాగో వుత్తనయానుసారేనేవ వేదితబ్బోతి.

విప్పయుత్తేనసఙ్గహితాసఙ్గహితపదవణ్ణనా.

నిగమనకథా

ఏత్తావతా చ –

ధాతుప్పభేదకుసలో, యం ధాతుకథం తథాగతో ఆహ;

తస్సా నయముఖభేద-ప్పకాసనం నిట్ఠితం హోతి.

ఇమినా నయముఖభేద-ప్పకాసనేన హి విభావినా సక్కా;

ఞాతుం సబ్బేపి నయా, సఙ్ఖేపకథావ ఇతి వుత్తా.

ఏకేకస్స పన సచే, పదస్స విత్థారమేవ భాసేయ్యం;

వచనఞ్చ అతివియ బహుం, భవేయ్య అత్థో చ అవిసేసో.

ఇతి ఊనభాణవారద్వయాయ, యం తన్తియా మయా ఏతం;

కురునా పత్తం పుఞ్ఞం, సుఖాయ తం హోతు లోకస్సాతి.

ధాతుకథా-అట్ఠకథా నిట్ఠితా.

నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స