౧. మాతికావణ్ణనా

౧. ఛ పఞ్ఞత్తియో – ఖన్ధపఞ్ఞత్తి…పే… పుగ్గలపఞ్ఞత్తీతి అయం తావ పుగ్గలపఞ్ఞత్తియా ఉద్దేసో. తత్థ ఛాతి గణనపరిచ్ఛేదో. తేన యే ధమ్మే ఇధ పఞ్ఞపేతుకామో తేసం గణనవసేన సంఖేపతో పఞ్ఞత్తిపరిచ్ఛేదం దస్సేతి. పఞ్ఞత్తియోతి పరిచ్ఛిన్నధమ్మనిదస్సనం. తత్థ ‘‘ఆచిక్ఖతి దేసేతి పఞ్ఞపేతి పట్ఠపేతీ’’తి (సం. ని. ౨.౨౦) ఆగతట్ఠానే పఞ్ఞాపనా దస్సనా పకాసనా పఞ్ఞత్తి నామ. ‘‘సుపఞ్ఞత్తం మఞ్చపీఠ’’న్తి (పారా. ౨౬౯) ఆగతట్ఠానే ఠపనా నిక్ఖిపనా పఞ్ఞత్తి నామ. ఇధ ఉభయమ్పి వట్టతి. ఛ పఞ్ఞత్తియోతి హి ఛ పఞ్ఞాపనా, ఛ దస్సనా పకాసనాతిపి; ఛ ఠపనా నిక్ఖిపనాతిపి ఇధ అధిప్పేతమేవ. నామపఞ్ఞత్తి హి తే తే ధమ్మే దస్సేతిపి, తేన తేన కోట్ఠాసేన ఠపేతిపి.

ఖన్ధపఞ్ఞత్తీతిఆది పన సంఖేపతో తాసం పఞ్ఞత్తీనం సరూపదస్సనం. తత్థ ఖన్ధానం ‘ఖన్ధా’తి పఞ్ఞాపనా దస్సనా పకాసనా ఠపనా నిక్ఖిపనా ఖన్ధపఞ్ఞత్తి నామ. ఆయతనానం ఆయతనానీతి, ధాతూనం ధాతుయోతి, సచ్చానం సచ్చానీతి, ఇన్ద్రియానం ఇన్ద్రియానీతి, పుగ్గలానం పుగ్గలాతి పఞ్ఞాపనా దస్సనా పకాసనా ఠపనా నిక్ఖిపనా పుగ్గలపఞ్ఞత్తి నామ.

పాళిముత్తకేన పన అట్ఠకథానయేన అపరాపి ఛ పఞ్ఞత్తియో – విజ్జమానపఞ్ఞత్తి, అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి, విజ్జమానేన అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి, అవిజ్జమానేన విజ్జమానపఞ్ఞత్తి, విజ్జమానేన విజ్జమానపఞ్ఞత్తి, అవిజ్జమానేన అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తీతి. తత్థ కుసలాకుసలస్సేవ సచ్చికట్ఠపరమత్థవసేన విజ్జమానస్స సతో సమ్భూతస్స ధమ్మస్స పఞ్ఞాపనా విజ్జమానపఞ్ఞత్తి నామ. తథా అవిజ్జమానస్స లోకనిరుత్తిమత్తసిద్ధస్స ఇత్థిపురిసాదికస్స పఞ్ఞాపనా అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి నామ. సబ్బాకారేనపి అనుపలబ్భనేయ్యస్స వాచావత్థుమత్తస్సేవ పఞ్చమసచ్చాదికస్స తిత్థియానం అణుపకతిపురిసాదికస్స వా పఞ్ఞాపనాపి అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తియేవ. సా పన సాసనావచరా న హోతీతి ఇధ న గహితా. ఇతి ఇమేసం విజ్జమానావిజ్జమానానం వికప్పనవసేన సేసా వేదితబ్బా. ‘తేవిజ్జో’, ‘ఛళభిఞ్ఞో’తిఆదీసు హి తిస్సో విజ్జా ఛ అభిఞ్ఞా చ విజ్జమానా, పుగ్గలో అవిజ్జమానో. తస్మా తిస్సో విజ్జా అస్సాతి తేవిజ్జో, ఛ అభిఞ్ఞా అస్సాతి ఛళభిఞ్ఞోతి ఏవం విజ్జమానేన అవిజ్జమానస్స పఞ్ఞాపనతో ఏవరూపా విజ్జమానేన అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి నామ. ‘ఇత్థిరూపం’, ‘పురిసరూప’న్తిఆదీసు పన ఇత్థిపురిసా అవిజ్జమానా, రూపం విజ్జమానం. తస్మా ఇత్థియా రూపం ఇత్థిరూపం, పురిసస్స రూపం పురిసరూపన్తి ఏవం అవిజ్జమానేన విజ్జమానస్స పఞ్ఞాపనతో ఏవరూపా అవిజ్జమానేన విజ్జమానపఞ్ఞత్తి నామ. చక్ఖుసమ్ఫస్సో, సోతసమ్ఫస్సోతిఆదీసు చక్ఖుసోతాదయోపి ఫస్సోపి విజ్జమానోయేవ. తస్మా చక్ఖుమ్హి సమ్ఫస్సో, చక్ఖుతో జాతో సమ్ఫస్సో, చక్ఖుస్స వా ఫలభూతో సమ్ఫస్సో చక్ఖుసమ్ఫస్సోతి ఏవం విజ్జమానేన విజ్జమానస్స పఞ్ఞాపనతో ఏవరూపా విజ్జమానేన విజ్జమానపఞ్ఞత్తి నామ. ఖత్తియపుత్తో, బ్రాహ్మణపుత్తో, సేట్ఠిపుత్తోతిఆదీసు ఖత్తియాదయోపి అవిజ్జమానా, పుత్తోపి. తస్మా ఖత్తియస్స పుత్తో ఖత్తియపుత్తోతి ఏవం అవిజ్జమానేన అవిజ్జమానస్స పఞ్ఞాపనతో ఏవరూపా అవిజ్జమానేన అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి నామ. తాసు ఇమస్మిం పకరణే పురిమా తిస్సోవ పఞ్ఞత్తియో లబ్భన్తి. ‘‘ఖన్ధపఞ్ఞత్తి…పే… ఇన్ద్రియపఞ్ఞత్తీ’’తి ఇమస్మిఞ్హి ఠానే విజ్జమానస్సేవ పఞ్ఞాపితత్తా విజ్జమానపఞ్ఞత్తి లబ్భతి. ‘‘పుగ్గలపఞ్ఞత్తీ’’తి పదే అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి. పరతో పన ‘తేవిజ్జో’, ‘ఛళభిఞ్ఞో’తిఆదీసు విజ్జమానేన అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి లబ్భతీతి.

అట్ఠకథాముత్తకేన పన ఆచరియనయేన అపరాపి ఛ పఞ్ఞత్తియో – ఉపాదాపఞ్ఞత్తి, ఉపనిధాపఞ్ఞత్తి, సమోధానపఞ్ఞత్తి, ఉపనిక్ఖిత్తపఞ్ఞత్తి, తజ్జాపఞ్ఞత్తి, సన్తతిపఞ్ఞత్తీతి. తత్థ యో రూపవేదనాదీహి ఏకత్తేన వా అఞ్ఞత్తేన వా రూపవేదనాదయో వియ సచ్చికట్ఠపరమత్థేన అనుపలబ్భసభావోపి రూపవేదనాదిభేదే ఖన్ధే ఉపాదాయ నిస్సాయ కారణం కత్వా సమ్మతో సత్తో. తాని తాని అఙ్గాని ఉపాదాయ రథో గేహం ముట్ఠి ఉద్ధనన్తి చ; తే తేయేవ రూపాదయో ఉపాదాయ ఘటో పటో; చన్దసూరియపరివత్తాదయో ఉపాదాయ కాలో, దిసా; తం తం భూతనిమిత్తఞ్చేవ భావనానిసంసఞ్చ ఉపాదాయ నిస్సాయ కారణం కత్వా సమ్మతం తేన తేనాకారేన ఉపట్ఠితం ఉగ్గహనిమిత్తం పటిభాగనిమిత్తన్తి అయం ఏవరూపా ఉపాదాపఞ్ఞత్తి నామ. పఞ్ఞపేతబ్బట్ఠేన చేసా పఞ్ఞత్తి నామ, న పఞ్ఞాపనట్ఠేన. యా పన తస్సత్థస్స పఞ్ఞాపనా, అయం అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తియేవ.

యా పఠమదుతియాదీని ఉపనిధాయ దుతియం తతియన్తిఆదికా, అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్చ ఉపనిధాయ దీఘం రస్సం, దూరం, సన్తికన్తిఆదికా పఞ్ఞాపనా; అయం ఉపనిధాపఞ్ఞత్తి నామ. అపిచేసా ఉపనిధాపఞ్ఞత్తి – తదఞ్ఞాపేక్ఖూపనిధా, హత్థగతూపనిధా, సమ్పయుత్తూపనిధా, సమారోపితూపనిధా, అవిదూరగతూపనిధా, పటిభాగూపనిధా, తబ్బహులూపనిధా, తబ్బిసిట్ఠూపనిధాతిఆదినా భేదేన అనేకప్పకారా.

తత్థ దుతియం తతియన్తిఆదికావ తదఞ్ఞం అపేక్ఖిత్వా వుత్తతాయ తదఞ్ఞాపేక్ఖూపనిధా నామ. ఛత్తపాణి, సత్థపాణీతిఆదికా హత్థగతం ఉపనిధాయ వుత్తతాయ హత్థగతూపనిధా నామ. కుణ్డలీ, సిఖరీ, కిరిటీతిఆదికా సమ్పయుత్తం ఉపనిధాయ వుత్తతాయ సమ్పయుత్తూపనిధా నామ. ధఞ్ఞసకటం, సప్పికుమ్భోతిఆదికా సమారోపితం ఉపనిధాయ వుత్తతాయ సమారోపితూపనిధా నామ. ఇన్దసాలగుహా, పియఙ్గుగుహా, సేరీసకన్తిఆదికా అవిదూరగతం ఉపనిధాయ వుత్తతాయ అవిదూరగతూపనిధా నామ. సువణ్ణవణ్ణో, ఉసభగామీతిఆదికా పటిభాగం ఉపనిధాయ వుత్తతాయ పటిభాగూపనిధా నామ. పదుమస్సరో, బ్రాహ్మణగామోతిఆదికా తబ్బహులం ఉపనిధాయ వుత్తతాయ తబ్బహులూపనిధా నామ. మణికటకం, వజిరకటకన్తిఆదికా తబ్బిసిట్ఠం ఉపనిధాయ వుత్తతాయ తబ్బిసిట్ఠూపనిధా నామ.

యా పన తేసం తేసం సమోధానమపేక్ఖిత్వా తిదణ్డం, అట్ఠపదం, ధఞ్ఞరాసి, పుప్ఫరాసీతిఆదికా పఞ్ఞాపనా, అయం సమోధానపఞ్ఞత్తి నామ. యా పురిమస్స పురిమస్స ఉపనిక్ఖిపిత్వా ద్వే, తీణి, చత్తారీతిఆదికా పఞ్ఞాపనా, అయం ఉపనిక్ఖిత్తపఞ్ఞత్తి నామ. యా తం తం ధమ్మసభావం అపేక్ఖిత్వా పథవీ, తేజో, కక్ఖళతా, ఉణ్హతాతిఆదికా పఞ్ఞాపనా, అయం తజ్జాపఞ్ఞత్తి నామ. యా పన సన్తతివిచ్ఛేదాభావం అపేక్ఖిత్వా ఆసీతికో, నావుతికోతిఆదికా పఞ్ఞాపనా, అయం సన్తతిపఞ్ఞత్తి నామ. ఏతాసు పన తజ్జాపఞ్ఞత్తి విజ్జమానపఞ్ఞత్తియేవ. సేసా అవిజ్జమానపక్ఖఞ్చేవ, అవిజ్జమానేన అవిజ్జమానపక్ఖఞ్చ భజన్తి.

అట్ఠకథాముత్తకేన ఆచరియనయేనేవ అపరాపి ఛ పఞ్ఞత్తియో – కిచ్చపఞ్ఞత్తి, సణ్ఠానపఞ్ఞత్తి, లిఙ్గపఞ్ఞత్తి, భూమిపఞ్ఞత్తి, పచ్చత్తపఞ్ఞత్తి, అసఙ్ఖతపఞ్ఞత్తీతి. తత్థ భాణకో, ధమ్మకథికోతిఆదికా కిచ్చవసేన పఞ్ఞాపనా కిచ్చపఞ్ఞత్తి నామ. కిసో, థూలో, పరిమణ్డలో, చతురస్సోతిఆదికా సణ్ఠానవసేన పఞ్ఞాపనా సణ్ఠానపఞ్ఞత్తి నామ. ఇత్థీ, పురిసోతిఆదికా లిఙ్గవసేన పఞ్ఞాపనా లిఙ్గపఞ్ఞతి నామ. కామావచరా, రూపావచరా, అరూపావచరా, కోసలకా, మాధురాతిఆదికా భూమివసేన పఞ్ఞాపనా భూమిపఞ్ఞత్తి నామ. తిస్సో, నాగో, సుమనోతిఆదికా పచ్చత్తనామకరణమత్తవసేన పఞ్ఞాపనా పచ్చత్తపఞ్ఞత్తి నామ. నిరోధో, నిబ్బానన్తిఆదికా అసఙ్ఖతధమ్మస్స పఞ్ఞాపనా అసఙ్ఖతపఞ్ఞత్తి నామ. తత్థ ఏకచ్చా భూమిపఞ్ఞత్తి అసఙ్ఖతపఞ్ఞత్తి చ విజ్జమానపఞ్ఞత్తియేవ, కిచ్చపఞ్ఞత్తి విజ్జమానేన అవిజ్జమానపక్ఖం భజతి. సేసా అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తియో నామ.

౨. ఇదాని యాసం పఞ్ఞత్తీనం ఉద్దేసవారే సఙ్ఖేపతో సరూపదస్సనం కతం, సఙ్ఖేపతోయేవ తావ తాసం వత్థుం విభజిత్వా దస్సనవసేన తా దస్సేతుం కిత్తావతాతిఆదిమాహ. తత్థ పుచ్ఛాయ తావ ఏవమత్థో వేదితబ్బో – యా అయం ఖన్ధానం ‘ఖన్ధా’తి పఞ్ఞాపనా, దస్సనా, ఠపనా, సా కిత్తకేన హోతీతి కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా. పరతో కిత్తావతా ఆయతనానన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. విస్సజ్జనేపి ఏవమత్థో వేదితబ్బో – యత్తకేన పఞ్ఞాపనేన సఙ్ఖేపతో పఞ్చక్ఖన్ధాతి వా పభేదతో ‘‘రూపక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తి వా; తత్రాపి రూపక్ఖన్ధో కామావచరో, సేసా చతుభూమికాతి వా ఏవరూపం పఞ్ఞాపనం హోతి; ఏత్తకేన ఖన్ధానం ‘ఖన్ధా’తి పఞ్ఞత్తి హోతి.

౩. తథా యత్తకేన పఞ్ఞాపనేన సఙ్ఖేపతో ద్వాదసాయతనానీతి వా, పభేదతో ‘‘చక్ఖాయతనం…పే… ధమ్మాయతన’’న్తి వా; తత్రాపి దసాయతనా కామావచరా, ద్వాయతనా చతుభూమికాతి వా, ఏవరూపం పఞ్ఞాపనం హోతి; ఏత్తకేన ఆయతనానం ఆయతనానీతి పఞ్ఞత్తి హోతి.

౪. యత్తకేన పఞ్ఞాపనేన సఙ్ఖేపతో అట్ఠారస ధాతుయోతి వా, పభేదతో ‘‘చక్ఖుధాతు…పే… మనోవిఞ్ఞాణధాతూ’’తి వా; తత్రాపి సోళస ధాతుయో కామావచరా, ద్వే ధాతుయో చతుభూమికాతి వా ఏవరూపం పఞ్ఞాపనం హోతి; ఏత్తకేన ధాతూనం ధాతూతి పఞ్ఞత్తి హోతి.

౫. యత్తకేన పఞ్ఞాపనేన సఙ్ఖేపతో చత్తారి సచ్చానీతి వా, పభేదతో ‘‘దుక్ఖసచ్చం…పే… నిరోధసచ్చ’’న్తి వా; తత్రాపి ద్వే సచ్చా లోకియా, ద్వే సచ్చా లోకుత్తరాతి వా ఏవరూపం పఞ్ఞాపనం హోతి; ఏత్తకేన సచ్చానం ‘సచ్చానీ’తి పఞ్ఞత్తి హోతి.

౬. యత్తకేన పఞ్ఞాపనేన సఙ్ఖేపతో బావీసతిన్ద్రియానీతి వా, పభేదతో ‘‘చక్ఖున్ద్రియం…పే… అఞ్ఞాతావిన్ద్రియ’’న్తి వా; తత్రాపి దసిన్ద్రియాని కామావచరాని, నవిన్ద్రియాని మిస్సకాని, తీణి ఇన్ద్రియాని లోకుత్తరానీతి వా ఏవరూపం పఞ్ఞాపనం హోతి; ఏత్తకేన ఇన్ద్రియానం ఇన్ద్రియానీతి పఞ్ఞత్తి హోతి. ఏత్తావతా సఙ్ఖేపతో వత్థుం విభజిత్వా దస్సనవసేన పఞ్చ పఞ్ఞత్తియో దస్సితా హోన్తి.

౭. ఇదాని విత్థారతో వత్థుం విభజిత్వా దస్సనవసేన పుగ్గలపఞ్ఞత్తిం దస్సేతుం సమయవిముత్తో అసమయవిముత్తోతిఆదిమాహ. సమ్మాసమ్బుద్ధేన హి తిలే విసారయమానేన వియ, వాకే హీరయమానేన వియ చ, హేట్ఠా విభఙ్గప్పకరణే ఇమాసం పఞ్చన్నం పఞ్ఞత్తీనం వత్థుభూతా ఖన్ధాదయో నిప్పదేసేన కథితాతి తేన తే ఇధ ఏకదేసేనేవ కథేసి. ఛట్ఠా పుగ్గలపఞ్ఞత్తి హేట్ఠా అకథితావ. ఇధాపి ఉద్దేసవారే ఏకదేసేనేవ కథితా; తస్మా తం విత్థారతో కథేతుకామో సమయవిముత్తో అసమయవిముత్తోతి ఏకకతో పట్ఠాయ యావ దసకా మాతికం ఠపేసీతి.

మాతికావణ్ణనా.