౫. బాహిరమాతికావణ్ణనా

౫. సబ్బాపి ధమ్మసఙ్గణీ ధాతుకథాయ మాతికాతి అయం ఛసట్ఠి తికపదాని, ద్వే చ దుకపదసతాని సఙ్ఖిపిత్వా నిక్ఖిత్తా బాహిరమాతికా నామ. అయఞ్హి ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధా…పే… మనసికారో’’తి ఏవం ధాతుకథాయ అబ్భన్తరే అవత్వా ‘‘సబ్బాపి ధమ్మసఙ్గణీ’’తి ఏవం ధాతుకథాయ మాతికతో బహి ఠపితత్తా బాహిరమాతికాతి వుచ్చతి.

ఏవం మాతికాయ పఞ్చధా ఠితభావం విదిత్వా ఇదాని ‘సఙ్గహో అసఙ్గహో’తిఆదీసు సఙ్గహో తావ జాతిసఞ్జాతికిరియాగణనవసేన చతుబ్బిధో. తత్థ – ‘‘సబ్బే ఖత్తియా ఆగచ్ఛన్తు, సబ్బే బ్రాహ్మణా, సబ్బే వేస్సా, సబ్బే సుద్దా ఆగచ్ఛన్తు’’, ‘‘యా చావుసో విసాఖ, సమ్మావాచా, యో చ సమ్మాకమ్మన్తో, యో చ సమ్మాఆజీవో, ఇమే ధమ్మా సీలక్ఖన్ధే సఙ్గహితా’’తి అయం జాతిసఙ్గహో నామ. ‘‘ఏకజాతికా ఆగచ్ఛన్తూ’’తి వుత్తట్ఠానే వియ హి ఇధ సబ్బేపి జాతియా ఏకసఙ్గహం గతా. ‘‘సబ్బే కోసలకా ఆగచ్ఛన్తు, సబ్బే మాగధకా, సబ్బే భారుకచ్ఛకా ఆగచ్ఛన్తు’’, ‘‘యో చావుసో విసాఖ, సమ్మావాయామో; యా చ సమ్మాసతి, యో చ సమ్మాసమాధి, ఇమే ధమ్మా సమాధిక్ఖన్ధే సఙ్గహితా’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౨) అయం సఞ్జాతిసఙ్గహో నామ. ‘‘ఏకట్ఠానే జాతా సంవడ్ఢా ఆగచ్ఛన్తూ’’తి వుత్తట్ఠానే వియ హి ఇధ సబ్బేపి సఞ్జాతిఠానేన నివుత్థోకాసేన ఏకసఙ్గహం గతా. ‘‘సబ్బే హత్థారోహా ఆగచ్ఛన్తు, సబ్బే అస్సారోహా, సబ్బే రథికా ఆగచ్ఛన్తు’’, ‘‘యా చావుసో విసాఖ, సమ్మాదిట్ఠి, యో చ సమ్మాసఙ్కప్పో, ఇమే ధమ్మా పఞ్ఞాక్ఖన్ధే సఙ్గహితా’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౨) అయం కిరియాసఙ్గహో నామ. సబ్బేవ హేతే అత్తనో కిరియాకరణేన ఏకసఙ్గహం గతా. ‘‘చక్ఖాయతనం కతమక్ఖన్ధగణనం గచ్ఛతీతి? రూపక్ఖన్ధగణనం గచ్ఛతీ’’తి. హఞ్చి చక్ఖాయతనం రూపక్ఖన్ధగణనం గచ్ఛతి, తేన వత రే వత్తబ్బే – ‘చక్ఖాయతనం రూపక్ఖన్ధేన సఙ్గహిత’’న్తి (కథా. ౪౭౧), అయం గణనసఙ్గహో నామ. అయమిధ అధిప్పేతో. తప్పటిపక్ఖేన అసఙ్గహో వేదితబ్బో. తేసం వికప్పతో సఙ్గహితేన అసఙ్గహితాదీని. ఏకుప్పాదేకనిరోధఏకవత్థుకఏకారమ్మణతావసేన సమ్పయోగో, తప్పటిపక్ఖతో విప్పయోగో. తేసం వికప్పతో సమ్పయుత్తేన విప్పయుత్తాదీని. తదుభయసంసగ్గవికప్పతో సఙ్గహితేన సమ్పయుత్తం విప్పయుత్తన్తిఆదీని. పఞ్చక్ఖన్ధాతిఆదీని పన ఖన్ధవిభఙ్గాదీసు వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని. ఫస్సాదయో పనేత్థ సన్నిట్ఠానవసేన వుత్తసబ్బచిత్తుప్పాదసాధారణతో వుత్తాతి.

మాతికావణ్ణనా.