౧. మాతికావణ్ణనా

౧. నయమాతికావణ్ణనా

౧. సఙ్గహో అసఙ్గహోతిఆదీనఞ్హి వసేన ఇదం పకరణం చుద్దసవిధేన విభత్తన్తి వుత్తం. తం సబ్బమ్పి ఉద్దేసనిద్దేసతో ద్విధా ఠితం. తత్థ మాతికా ఉద్దేసో. సా పఞ్చవిధా – నయమాతికా, అబ్భన్తరమాతికా, నయముఖమాతికా, లక్ఖణమాతికా, బాహిరమాతికాతి. తత్థ సఙ్గహో అసఙ్గహో…పే… విప్పయుత్తేన సఙ్గహితం అసఙ్గహితన్తి – అయం చుద్దసహి పదేహి నిక్ఖిత్తా నయమాతికా నామ. అయఞ్హి ఇమినా సఙ్గహాదికేన నయేన ధాతుకథా ధమ్మా విభత్తాతి దస్సేతుం ఠపితత్తా నయమాతికాతి వుచ్చతి. ఏతేసం పదానం మూలభూతత్తా మూలమాతికాతిపి వత్తుం వట్టతి.

౨. అబ్భన్తరమాతికావణ్ణనా

౨. పఞ్చక్ఖన్ధా …పే… మనసికారోతి అయం పఞ్చవీసాధికేన పదసతేన నిక్ఖిత్తా అబ్భన్తరమాతికా నామ. అయఞ్హి ‘‘సబ్బాపి ధమ్మసఙ్గణీ ధాతుకథాయ మాతికా’’తి ఏవం అవత్వా సఙ్గహాదినా నయేన విభజితబ్బే ఖన్ధాదిధమ్మే సరూపతో దస్సేత్వా ధాతుకథాయ అబ్భన్తరేయేవ ఠపితత్తా అబ్భన్తరమాతికాతి వుచ్చతి. ఖన్ధాదిపదానం ధమ్మసఙ్గణీమాతికాయ అసఙ్గహితత్తా పకిణ్ణకమాతికాతిపి వత్తుం వట్టతి.

౩. నయముఖమాతికావణ్ణనా

౩. తీహి సఙ్గహో, తీహి అసఙ్గహో; చతూహి సమ్పయోగో, చతూహి విప్పయోగోతి అయం చతూహి పదేహి నిక్ఖిత్తా నయముఖమాతికా నామ. అయఞ్హి సబ్బేసుపి పఞ్చక్ఖన్ధాదీసు చేవ కుసలత్తికాదీసు చ మాతికాధమ్మేసు, తీహి ఖన్ధాయతనధాతుపదేహేవ సఙ్గహో చ అసఙ్గహో చ యోజేతబ్బో. తథా చతూహి అరూపక్ఖన్ధేహి సమ్పయోగో చ విప్పయోగో చ. ఏతాని ఇమేసం సఙ్గహాసఙ్గహాదీనం నయానం ముఖానీతి దస్సేతుం ఠపితత్తా నయముఖమాతికాతి వుచ్చతి.

౪. లక్ఖణమాతికావణ్ణనా

౪. సభాగో, విసభాగోతి అయం ద్వీహి పదేహి నిక్ఖిత్తా లక్ఖణమాతికా నామ. అయఞ్హి సభాగలక్ఖణేహి ధమ్మేహి సఙ్గహనయో, విసభాగలక్ఖణేహి అసఙ్గహనయో, తథా సమ్పయోగవిప్పయోగనయో యోజేతబ్బోతి సభాగవిసభాగలక్ఖణవసేన సఙ్గహాదిలక్ఖణం దస్సేతుం ఠపితత్తా లక్ఖణమాతికాతి వుచ్చతి.

౫. బాహిరమాతికావణ్ణనా

౫. సబ్బాపి ధమ్మసఙ్గణీ ధాతుకథాయ మాతికాతి అయం ఛసట్ఠి తికపదాని, ద్వే చ దుకపదసతాని సఙ్ఖిపిత్వా నిక్ఖిత్తా బాహిరమాతికా నామ. అయఞ్హి ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధా…పే… మనసికారో’’తి ఏవం ధాతుకథాయ అబ్భన్తరే అవత్వా ‘‘సబ్బాపి ధమ్మసఙ్గణీ’’తి ఏవం ధాతుకథాయ మాతికతో బహి ఠపితత్తా బాహిరమాతికాతి వుచ్చతి.

ఏవం మాతికాయ పఞ్చధా ఠితభావం విదిత్వా ఇదాని ‘సఙ్గహో అసఙ్గహో’తిఆదీసు సఙ్గహో తావ జాతిసఞ్జాతికిరియాగణనవసేన చతుబ్బిధో. తత్థ – ‘‘సబ్బే ఖత్తియా ఆగచ్ఛన్తు, సబ్బే బ్రాహ్మణా, సబ్బే వేస్సా, సబ్బే సుద్దా ఆగచ్ఛన్తు’’, ‘‘యా చావుసో విసాఖ, సమ్మావాచా, యో చ సమ్మాకమ్మన్తో, యో చ సమ్మాఆజీవో, ఇమే ధమ్మా సీలక్ఖన్ధే సఙ్గహితా’’తి అయం జాతిసఙ్గహో నామ. ‘‘ఏకజాతికా ఆగచ్ఛన్తూ’’తి వుత్తట్ఠానే వియ హి ఇధ సబ్బేపి జాతియా ఏకసఙ్గహం గతా. ‘‘సబ్బే కోసలకా ఆగచ్ఛన్తు, సబ్బే మాగధకా, సబ్బే భారుకచ్ఛకా ఆగచ్ఛన్తు’’, ‘‘యో చావుసో విసాఖ, సమ్మావాయామో; యా చ సమ్మాసతి, యో చ సమ్మాసమాధి, ఇమే ధమ్మా సమాధిక్ఖన్ధే సఙ్గహితా’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౨) అయం సఞ్జాతిసఙ్గహో నామ. ‘‘ఏకట్ఠానే జాతా సంవడ్ఢా ఆగచ్ఛన్తూ’’తి వుత్తట్ఠానే వియ హి ఇధ సబ్బేపి సఞ్జాతిఠానేన నివుత్థోకాసేన ఏకసఙ్గహం గతా. ‘‘సబ్బే హత్థారోహా ఆగచ్ఛన్తు, సబ్బే అస్సారోహా, సబ్బే రథికా ఆగచ్ఛన్తు’’, ‘‘యా చావుసో విసాఖ, సమ్మాదిట్ఠి, యో చ సమ్మాసఙ్కప్పో, ఇమే ధమ్మా పఞ్ఞాక్ఖన్ధే సఙ్గహితా’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౨) అయం కిరియాసఙ్గహో నామ. సబ్బేవ హేతే అత్తనో కిరియాకరణేన ఏకసఙ్గహం గతా. ‘‘చక్ఖాయతనం కతమక్ఖన్ధగణనం గచ్ఛతీతి? రూపక్ఖన్ధగణనం గచ్ఛతీ’’తి. హఞ్చి చక్ఖాయతనం రూపక్ఖన్ధగణనం గచ్ఛతి, తేన వత రే వత్తబ్బే – ‘చక్ఖాయతనం రూపక్ఖన్ధేన సఙ్గహిత’’న్తి (కథా. ౪౭౧), అయం గణనసఙ్గహో నామ. అయమిధ అధిప్పేతో. తప్పటిపక్ఖేన అసఙ్గహో వేదితబ్బో. తేసం వికప్పతో సఙ్గహితేన అసఙ్గహితాదీని. ఏకుప్పాదేకనిరోధఏకవత్థుకఏకారమ్మణతావసేన సమ్పయోగో, తప్పటిపక్ఖతో విప్పయోగో. తేసం వికప్పతో సమ్పయుత్తేన విప్పయుత్తాదీని. తదుభయసంసగ్గవికప్పతో సఙ్గహితేన సమ్పయుత్తం విప్పయుత్తన్తిఆదీని. పఞ్చక్ఖన్ధాతిఆదీని పన ఖన్ధవిభఙ్గాదీసు వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని. ఫస్సాదయో పనేత్థ సన్నిట్ఠానవసేన వుత్తసబ్బచిత్తుప్పాదసాధారణతో వుత్తాతి.

మాతికావణ్ణనా.