రూపవిభత్తిఏకకనిద్దేసవణ్ణనా

౫౯౪. ఇదాని తస్సా అత్థం భాజేత్వా దస్సేతుం సబ్బం రూపం న హేతుమేవాతిఆది ఆరద్ధం. కస్మా పనేత్థ ‘కతమం తం సబ్బం రూపం న హేతూ’తి పుచ్ఛా న కతాతి? భేదాభావతో. యథా హి దుకాదీసు ‘ఉపాదారూప’మ్పి అత్థి ‘నోఉపాదారూప’మ్పి, ఏవమిధ హేతు న హేతూతిపి సహేతుకమహేతుకన్తిపి భేదో నత్థి, తస్మా పుచ్ఛం అకత్వావ విభత్తం. తత్థ ‘సబ్బ’న్తి సకలం, నిరవసేసం. ‘రూప’న్తి అయమస్స సీతాదీహి రుప్పనభావదీపనో సామఞ్ఞలక్ఖణనిద్దేసో. న హేతుమేవాతి సాధారణహేతుపటిక్ఖేపనిద్దేసో.

తత్థ హేతుహేతు పచ్చయహేతు ఉత్తమహేతు సాధారణహేతూతి చతుబ్బిధో హేతు. తేసు ‘తయో కుసలహేతూ, తయో అకుసలహేతూ, తయో అబ్యాకతహేతూ’తి (ధ. స. ౧౦౫౯) అయం ‘హేతుహేతు’ నామ. ‘‘చత్తారో ఖో, భిక్ఖు, మహాభూతా హేతు, చత్తారో మహాభూతా పచ్చయో రూపక్ఖన్ధస్స పఞ్ఞాపనాయా’’తి (మ. ని. ౩.౮౫; సం. ని. ౩.౮౨) అయం ‘పచ్చయహేతు’ నామ. ‘‘కుసలాకుసలం అత్తనో విపాకట్ఠానే, ఉత్తమం ఇట్ఠారమ్మణం కుసలవిపాకట్ఠానే, ఉత్తమం అనిట్ఠారమ్మణం అకుసలవిపాకట్ఠానే’’తి అయం ‘ఉత్తమహేతు’ నామ. యథాహ – ‘అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం కమ్మసమాదానానం ఠానసో హేతుసో విపాకం యథాభూతం పజానాతీ’తి (మ. ని. ౧.౧౪౮; విభ. ౮౧౦; పాటి. మ. ౨.౪౪), ‘‘ఏసేవ హేతు ఏస పచ్చయో సఙ్ఖారానం యదిదం అవిజ్జా’’తి అవిజ్జా సఙ్ఖారానం సాధారణహేతు హుత్వా పచ్చయట్ఠం ఫరతీతి అయం ‘సాధారణహేతు’ నామ. యథా హి పథవీరసో ఆపోరసో చ మధురస్సాపి అమధురస్సాపి పచ్చయో, ఏవం అవిజ్జా కుసలసఙ్ఖారానమ్పి అకుసలసఙ్ఖారానమ్పి సాధారణపచ్చయో హోతి. ఇమస్మిం పనత్థే ‘హేతుహేతు’ అధిప్పేతో. ఇతి ‘హేతూ ధమ్మా న హేతూ ధమ్మా’తి (ధ. స. దుకమాతికా ౧) మాతికాయ ఆగతం హేతుభావం రూపస్స నియమేత్వా పటిక్ఖిపన్తో ‘న హేతుమేవా’తి ఆహ. ఇమినా నయేన సబ్బపదేసు పటిక్ఖేపనిద్దేసో చ అప్పటిక్ఖేపనిద్దేసో చ వేదితబ్బో. వచనత్థో పన సబ్బపదానం మాతికావణ్ణనాయం వుత్తోయేవ.

సప్పచ్చయమేవాతి ఏత్థ పన కమ్మసముట్ఠానం కమ్మపచ్చయమేవ హోతి, ఆహారసముట్ఠానాదీని ఆహారాదిపచ్చయానేవాతి ఏవం రూపస్సేవ వుత్తచతుపచ్చయవసేన అత్థో వేదితబ్బో. రూపమేవాతి ‘రూపినో ధమ్మా అరూపినో ధమ్మా’తి మాతికాయ వుత్తం అరూపీభావం పటిక్ఖిపతి. ఉప్పన్నం ఛహి విఞ్ఞాణేహీతి పచ్చుప్పన్నరూపమేవ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీహి ఛహి వేదితబ్బం. నియామో పన చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని సన్ధాయ గహితో. న హి తాని అతీతానాగతం విజానన్తి. మనోవిఞ్ఞాణం పన అతీతమ్పి అనాగతమ్పి విజానాతి. తం ఇమస్మిం పఞ్చవిఞ్ఞాణసోతే పతితత్తా సోతపతితమేవ హుత్వా గతం. హుత్వా అభావట్ఠేన పన అనిచ్చమేవ. జరాయ అభిభవితబ్బధమ్మకత్తా జరాభిభూతమేవ. యస్మా వా రూపకాయే జరా పాకటా హోతి, తస్మాపి ‘జరాభిభూతమేవా’తి వుత్తం.

ఏవం ఏకవిధేన రూపసఙ్గహోతి ఏత్థ ‘విధా’-సద్దో మానసణ్ఠానకోట్ఠాసేసు దిస్సతి. ‘‘సేయ్యోహమస్మీతి విధా, సదిసోహమస్మీతి విధా’’తిఆదీసు (విభ. ౯౬౨) హి మానో విధా నామ. ‘‘కథంవిధం సీలవన్తం వదన్తి, కథంవిధం పఞ్ఞవన్తం వదన్తీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౯౫) సణ్ఠానం. ‘కథంవిధ’న్తి హి పదస్స కథంసణ్ఠానన్తి అత్థో. ‘‘ఏకవిధేన ఞాణవత్థుం దువిధేన ఞాణవత్థూ’’తిఆదీసు (విభ. ౭౫౧-౭౫౨) కోట్ఠాసో విధా నామ. ఇధాపి కోట్ఠాసోవ అధిప్పేతో.

సఙ్గహసద్దోపి సజాతిసఞ్జాతికిరియాగణనవసేన చతుబ్బిధో. తత్థ ‘‘సబ్బే ఖత్తియా ఆగచ్ఛన్తు, సబ్బే బ్రాహ్మణా సబ్బే వేస్సా సబ్బే సుద్దా ఆగచ్ఛన్తు’’, ‘‘యా చావుసో విసాఖ, సమ్మావాచా, యో చ సమ్మాకమ్మన్తో, యో చ సమ్మాఆజీవో – ఇమే ధమ్మా సీలక్ఖన్ధే సఙ్గహితా’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౨) అయం ‘సజాతిసఙ్గహో’ నామ. ‘ఏకజాతికా ఆగచ్ఛన్తూ’తి వుత్తట్ఠానే వియ హి ఇధ సబ్బే జాతియా ఏకసఙ్గహం గతా. ‘‘సబ్బే కోసలకా ఆగచ్ఛన్తు, సబ్బే మాగధకా, సబ్బే భారుకచ్ఛకా ఆగచ్ఛన్తు’’, ‘‘యో చావుసో విసాఖ, సమ్మావాయామో, యా చ సమ్మాసతి, యో చ సమ్మాసమాధి – ఇమే ధమ్మా సమాధిక్ఖన్ధే సఙ్గహితా’’తి అయం ‘సఞ్జాతిసఙ్గహో’ నామ. ఏకట్ఠానే జాతా సంవుద్ధా ఆగచ్ఛన్తూతి వుత్తట్ఠానే వియ హి ఇధ సబ్బే సఞ్జాతిట్ఠానేన నివుత్థోకాసేన ఏకసఙ్గహం గతా. ‘‘సబ్బే హత్థారోహా ఆగచ్ఛన్తు, సబ్బే అస్సారోహా, సబ్బే రథికా ఆగచ్ఛన్తు’’, ‘‘యా చావుసో విసాఖ, సమ్మాదిట్ఠి, యో చ సమ్మాసఙ్కప్పో – ఇమే ధమ్మా పఞ్ఞాక్ఖన్ధే సఙ్గహితా’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౨) అయం ‘కిరియాసఙ్గహో’ నామ. సబ్బేవ హేతే అత్తనో కిరియాకరణేన ఏకసఙ్గహం గతా. ‘‘చక్ఖాయతనం కతమక్ఖన్ధగణనం గచ్ఛతి? చక్ఖాయతనం రూపక్ఖన్ధగణనం గచ్ఛతి. హఞ్చి చక్ఖాయతనం రూపక్ఖన్ధగణనం గచ్ఛతి, తేన వత రే వత్తబ్బే – చక్ఖాయతనం రూపక్ఖన్ధేన సఙ్గహిత’’న్తి (కథా. ౪౭౧), అయం ‘గణనసఙ్గహో’ నామ. అయమిధ అధిప్పేతో. ఏకకోట్ఠాసేన రూపగణనాతి అయఞ్హేత్థ అత్థో. ఏస నయో సబ్బత్థ.