దుకనిద్దేసవణ్ణనా

ఉపాదాభాజనీయకథా

౫౯౫. ఇదాని దువిధసఙ్గహాదీసు ‘అత్థి రూపం ఉపాదా, అత్థి రూపం నోఉపాదా’తి ఏవం భేదసబ్భావతో పుచ్ఛాపుబ్బఙ్గమం పదభాజనం దస్సేన్తో కతమం తం రూపం ఉపాదాతిఆదిమాహ. తత్థ ఉపాదియతీతి ‘ఉపాదా’; మహాభూతాని గహేత్వా, అముఞ్చిత్వా, తాని నిస్సాయ పవత్తతీతి అత్థో. ఇదాని తం పభేదతో దస్సేన్తో చక్ఖాయతనన్తిఆదిమాహ.

౫౯౬. ఏవం తేవీసతివిధం ఉపాదారూపం సఙ్ఖేపతో ఉద్దిసిత్వా పున తదేవ విత్థారతో నిద్దిసన్తో కతమం తం రూపం చక్ఖాయతనన్తిఆదిమాహ. తత్థ దువిధం చక్ఖు – మంసచక్ఖు పఞ్ఞాచక్ఖు చ. ఏతేసు ‘బుద్ధచక్ఖు సమన్తచక్ఖు ఞాణచక్ఖు దిబ్బచక్ఖు ధమ్మచక్ఖూ’తి పఞ్చవిధం పఞ్ఞాచక్ఖు. తత్థ ‘‘అద్దసం ఖో అహం, భిక్ఖవే, బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో సత్తే అప్పరజక్ఖే…పే… దువిఞ్ఞాపయే’’తి (మ. ని. ౧.౨౮౩) ఇదం బుద్ధచక్ఖు నామ. ‘‘సమన్తచక్ఖు వుచ్చతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణ’’న్తి ఇదం సమన్తచక్ఖు నామ. ‘‘చక్ఖుం ఉదపాది ఞాణం ఉదపాదీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౫) ఇదం ఞాణచక్ఖు నామ. ‘‘అద్దసం ఖో అహం, భిక్ఖవే, దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేనా’’తి (మ. ని. ౧.౨౮౪) ఇదం దిబ్బచక్ఖు నామ. ‘‘తస్మిం యేవాసనే విరజం వీతమలం ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాదీ’’తి (మ. ని. ౨.౩౯౫) ఇదం హేట్ఠిమమగ్గత్తయసఙ్ఖాతం ఞాణం ధమ్మచక్ఖు నామ.

మంసచక్ఖుపి పసాదచక్ఖు ససమ్భారచక్ఖూతి దువిధం హోతి. తత్థ యోయం అక్ఖికూపకే పతిట్ఠితో హేట్ఠా అక్ఖికూపకట్ఠికేన, ఉపరి భముకట్ఠికేన, ఉభతో అక్ఖికూటేహి, అన్తో మత్థలుఙ్గేన, బహిద్ధా అక్ఖిలోమేహి పరిచ్ఛిన్నో మంసపిణ్డో. సఙ్ఖేపతో ‘చతస్సో ధాతుయో, వణ్ణో గన్ధో రసో ఓజా, సమ్భవో సణ్ఠానం, జీవితం భావో కాయపసాదో చక్ఖుపసాదో’తి చుద్దససమ్భారో. విత్థారతో ‘చతస్సో ధాతుయో, తంసన్నిస్సితవణ్ణగన్ధరసఓజాసణ్ఠానసమ్భవా చా’తి ఇమాని దస చతుసముట్ఠానికత్తా చత్తాలీసం హోన్తి. జీవితం భావో కాయపసాదో చక్ఖుపసాదోతి చత్తారి ఏకన్తకమ్మసముట్ఠానానేవాతి ఇమేసం చతుచత్తాలీసాయ రూపానం వసేన చతుచత్తాలీససమ్భారో. యం లోకో సేతం చక్ఖుం పుథులం విసటం విత్థిణ్ణం ‘చక్ఖు’న్తి సఞ్జానన్తో న చక్ఖుం సఞ్జానాతి, వత్థుం చక్ఖుతో సఞ్జానాతి, సో మంసపిణ్డో అక్ఖికూపే పతిట్ఠితో, న్హారుసుత్తకేన మత్థలుఙ్గే ఆబద్ధో, యత్థ సేతమ్పి అత్థి, కణ్హమ్పి లోహితకమ్పి, పథవీపి ఆపోపి తేజోపి వాయోపి, యం సేమ్హూస్సదత్తా సేతం, పిత్తుస్సదత్తా కణ్హం, రుహిరుస్సదత్తా లోహితకం, పథవుస్సదత్తా పత్థిణ్ణం హోతి, ఆపుస్సదత్తా పగ్ఘరతి, తేజుస్సదత్తా పరిదయ్హతి, వాయుస్సదత్తా సమ్భమతి, ఇదం ససమ్భారచక్ఖు నామ.

యో పనేత్థ సితో ఏత్థ పటిబద్ధో చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో, ఇదం పసాదచక్ఖు నామ. తదేతం తస్స ససమ్భారచక్ఖునో సేతమణ్డలపరిక్ఖిత్తస్స కణ్హమణ్డలస్స మజ్ఝే, అభిముఖే ఠితానం సరీరసణ్ఠానుప్పత్తిదేసభూతే దిట్ఠిమణ్డలే, సత్తసు పిచుపటలేసు ఆసిత్తతేలం పిచుపటలాని వియ, సత్తక్ఖిపటలాని బ్యాపేత్వా, ధారణన్హాపనమణ్డనబీజనకిచ్చాహి చతూహి ధాతీహి ఖత్తియకుమారో వియ, సన్ధారణఆబన్ధనపరిపాచనసముదీరణకిచ్చాహి చతూహి ధాతూహి కతూపకారం, ఉతుచిత్తాహారేహి ఉపత్థమ్భియమానం, ఆయునా అనుపాలియమానం, వణ్ణగన్ధరసాదీహి పరివుతం, పమాణతో ఊకాసిరమత్తం, చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావం సాధయమానం తిట్ఠతి. వుత్తమ్పి చేతం ధమ్మసేనాపతినా –

‘‘యేన చక్ఖుప్పసాదేన, రూపాని మనుపస్సతి;

పరిత్తం సుఖుమం ఏతం, ఊకాసిరసమూపమ’’న్తి.

చక్ఖు చ తం ఆయతనఞ్చాతి చక్ఖాయతనం. యం చక్ఖు చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదోతి ఇధాపి ఉపయోగత్థేయేవ సామివచనం; చత్తారి మహాభూతాని ఉపాదియిత్వా పవత్తప్పసాదోతి అత్థో. ఇమినా పసాదచక్ఖుమేవ గణ్హాతి, సేసచక్ఖుం పటిక్ఖిపతి. యం పన ఇన్ద్రియగోచరసుత్తే ‘‘ఏకం మహాభూతం ఉపాదాయ పసాదో పథవీధాతుయా తీహి మహాభూతేహి సఙ్గహితో ఆపోధాతుయా చ తేజోధాతుయా చ వాయోధాతుయా చ,’’ చతుపరివత్తసుత్తే ‘‘ద్విన్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో పథవీధాతుయా చ ఆపోధాతుయా చ ద్వీహి మహాభూతేహి సఙ్గహితో తేజోధాతుయా చ వాయోధాతుయా చా’’తి వుత్తం, తం పరియాయేన వుత్తం. అయఞ్హి సుత్తన్తికకథా నామ పరియాయదేసనా. యో చ చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో సో తేసు ఏకేకస్సాపి దిన్నం ద్విన్నమ్పి పసాదోయేవాతి ఇమినా పరియాయేన తత్థ దేసనా ఆగతా. అభిధమ్మో పన నిప్పరియాయదేసనా నామ. తస్మా ఇధ ‘చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో’తి వుత్తం.

‘అయం మే అత్తా’తి బాలజనేన పరిగ్గహితత్తా అత్తభావో వుచ్చతి సరీరమ్పి ఖన్ధపఞ్చకమ్పి. తస్మిం పరియాపన్నో తన్నిస్సితోతి అత్తభావపరియాపన్నో చక్ఖువిఞ్ఞాణేన పస్సితుం న సక్కాతి అనిదస్సనో. పటిఘట్టనానిఘంసో ఏత్థ జాయతీతి సప్పటిఘో.

యేనాతిఆదీసు అయం సఙ్ఖేపత్థో – యేన కరణభూతేన చక్ఖునా అయం సత్తో ఇదం వుత్తప్పకారం రూపం అతీతే పస్సి వా, వత్తమానే పస్సతి వా, అనాగతే పస్సిస్సతి వా, సచస్స అపరిభిన్నం చక్ఖు భవేయ్య, అథానేన ఆపాథగతం రూపం పస్సే వా, అతీతం వా రూపం అతీతేన చక్ఖునా పస్సి, పచ్చుప్పన్నం పచ్చుప్పన్నేన పస్సతి, అనాగతం అనాగతేన పస్సిస్సతి, సచే తం రూపం చక్ఖుస్స ఆపాథం ఆగచ్ఛేయ్య చక్ఖునా తం రూపం పస్సేయ్యాతి ఇదమేత్థ పరికప్పవచనం. దస్సనపరిణాయకట్ఠేన చక్ఖుంపేతం, సఞ్జాతిసమోసరణట్ఠేన చక్ఖాయతనంపేతం, సుఞ్ఞతభావనిస్సత్తట్ఠేన చక్ఖుధాతుపేసా. దస్సనలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి చక్ఖున్ద్రియంపేతం. లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన లోకోపేసో. వళఞ్జనట్ఠేన ద్వారాపేసా. అపూరణీయట్ఠేన సముద్దోపేసో. పరిసుద్ధట్ఠేన పణ్డరంపేతం. ఫస్సాదీనం అభిజాయనట్ఠేన ఖేత్తంపేతం. తేసంయేవ పతిట్ఠానట్ఠేన వత్థుంపేతం. సమవిసమం దస్సేన్తం అత్తభావం నేతీతి నేత్తంపేతం. తేనేవట్ఠేన నయనంపేతం. సక్కాయపరియాపన్నట్ఠేన ఓరిమం తీరంపేతం. బహుసాధారణట్ఠేన అస్సామికట్ఠేన చ సుఞ్ఞో గామోపేసోతి.

ఏత్తావతా ‘పస్సి వా’తిఆదీహి చతూహి పదేహి చక్ఖుంపేతన్తిఆదీని చుద్దస నామాని యోజేత్వా చక్ఖాయతనస్స చత్తారో వవత్థాపననయా వుత్తాతి వేదితబ్బా. కథం? ఏత్థ హి యేన చక్ఖునా అనిదస్సనేన సప్పటిఘేన రూపం సనిదస్సనం సప్పటిఘం పస్సి వా చక్ఖుంపేతం…పే… సుఞ్ఞో గామోపేసో, ఇదం తం రూపం చక్ఖాయతనన్తి అయమేకో నయో. ఏవం సేసాపి వేదితబ్బా.

౫౯౭. ఇదాని యస్మా విజ్జునిచ్ఛరణాదికాలేసు అనోలోకేతుకామస్సాపి రూపం చక్ఖుపసాదం ఘట్టేతి, తస్మా తం ఆకారం దస్సేతుం దుతియో నిద్దేసవారో ఆరద్ధో. తత్థ యమ్హి చక్ఖుమ్హీతి యమ్హి అధికరణభూతే చక్ఖుమ్హి. రూపన్తి పచ్చత్తవచనమేతం. తత్థ పటిహఞ్ఞి వాతి అతీతత్థో. పటిహఞ్ఞతి వాతి పచ్చుప్పన్నత్థో. పటిహఞ్ఞిస్సతి వాతి అనాగతత్థో. పటిహఞ్ఞే వాతి వికప్పనత్థో. అతీతఞ్హి రూపం అతీతే చక్ఖుస్మిం పటిహఞ్ఞి నామ. పచ్చుప్పన్నం పచ్చుప్పన్నే పటిహఞ్ఞతి నామ. అనాగతం అనాగతే పటిహఞ్ఞిస్సతి నామ. సచే తం రూపం చక్ఖుస్స ఆపాథం ఆగచ్ఛేయ్య, చక్ఖుమ్హి పటిహఞ్ఞేయ్య తం రూపన్తి అయమేత్థ పరికప్పో. అత్థతో పన పసాదం ఘట్టయమానమేవ రూపం పటిహఞ్ఞతి నామ. ఇధాపి పురిమనయేనేవ చత్తారో వవత్థాపననయా వేదితబ్బా.

౫౯౮. ఇదాని యస్మా అత్తనో ఇచ్ఛాయ ఓలోకేతుకామస్స రూపే చక్ఖుం ఉపసంహరతో చక్ఖు రూపస్మిం పటిహఞ్ఞతి, తస్మా తం ఆకారం దస్సేతుం తతియో నిద్దేసవారో ఆరద్ధో. సో అత్థతో పాకటోయేవ. ఏత్థ పన చక్ఖు ఆరమ్మణం సమ్పటిచ్ఛమానమేవ రూపమ్హి పటిహఞ్ఞతి నామ. ఇధాపి పురిమనయేనేవ చత్తారో వవత్థాపననయా వేదితబ్బా.

౫౯౯. ఇతో పరం ఫస్సపఞ్చమకానం ఉప్పత్తిదస్సనవసేన పఞ్చ, తేసంయేవ ఆరమ్మణపటిబద్ధఉప్పత్తిదస్సనవసేన పఞ్చాతి, దస వారా దస్సితా. తత్థ చక్ఖుం నిస్సాయాతి చక్ఖుం నిస్సాయ, పచ్చయం కత్వా. రూపం ఆరబ్భాతి రూపారమ్మణం ఆగమ్మ, సన్ధాయ, పటిచ్చ. ఇమినా చక్ఖుపసాదవత్థుకానం ఫస్సాదీనం పురేజాతపచ్చయేన చక్ఖుద్వారజవనవీథిపరియాపన్నానం ఆరమ్మణాధిపతిఆరమ్మణూపనిస్సయపచ్చయేహి రూపస్స పచ్చయభావో దస్సితో. ఇతరేసు పఞ్చసు వారేసు రూపం ఆరమ్మణమస్సాతి రూపారమ్మణోతి ఏవం ఆరమ్మణపచ్చయమత్తేనేవ పచ్చయభావో దస్సితో. యథా పన పురిమేసు తీసు, ఏవం ఇమేసుపి దససు వారేసు చత్తారో చత్తారో వవత్థాపననయా వేదితబ్బా. ఏవం కతమం తం రూపం చక్ఖాయతనన్తి పుచ్ఛాయ ఉద్ధటం చక్ఖుం ‘ఇదం త’న్తి నానప్పకారతో దస్సేతుం, పురిమా తయో, ఇమే దసాతి, తేరస నిద్దేసవారా దస్సితా. ఏకేకస్మిఞ్చేత్థ చతున్నం చతున్నం వవత్థాపననయానం ఆగతత్తా ద్విపఞ్ఞాసాయ నయేహి పటిమణ్డేత్వావ దస్సితాతి వేదితబ్బా.

౬౦౦. ఇతో పరేసు సోతాయతనాదినిద్దేసేసుపి ఏసేవ నయో. విసేసమత్తం పనేత్థ ఏవం వేదితబ్బం – సుణాతీతి సోతం. తం ససమ్భారసోతబిలస్స అన్తో తనుతమ్బలోమాచితే అఙ్గులివేధకసణ్ఠానే పదేసే వుత్తప్పకారాహి ధాతూహి కతూపకారం, ఉతుచిత్తాహారేహి ఉపత్థమ్భియమానం, ఆయునా అనుపాలియమానం, వణ్ణాదీహి పరివుతం సోతవిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావం సాధయమానం తిట్ఠతి.

ఘాయతీతి ఘానం. తం ససమ్భారఘానబిలస్స అన్తో అజప్పదసణ్ఠానే పదేసే యథావుత్తప్పకారఉపకారుపత్థమ్భనానుపాలనపరివారం హుత్వా ఘానవిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావం సాధయమానం తిట్ఠతి.

సాయనట్ఠేన జివ్హా. సా ససమ్భారజివ్హామజ్ఝస్స ఉపరి ఉప్పలదలగ్గసణ్ఠానే పదేసే యథావుత్తప్పకారఉపకారుపత్థమ్భనానుపాలనపరివారా హుత్వా జివ్హావిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావం సాధయమానా తిట్ఠతి.

యావతా పన ఇమస్మిం కాయే ఉపాదిణ్ణకరూపం నామ అత్థి, సబ్బత్థ కాయాయతనం, కప్పాసపటలే స్నేహో వియ, యథావుత్తప్పకారఉపకారుపత్థమ్భనానుపాలనపరివారమేవ హుత్వా కాయవిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావం సాధయమానం తిట్ఠతి. అయమేత్థ విసేసో. సేసో పాళిప్పభేదో చ అత్థో చ చక్ఖునిద్దేసే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. కేవలఞ్హి ఇధ చక్ఖుపదస్స ఠానే సోతపదాదీని, రూపపదస్స ఠానే సద్దపదాదీని, పస్సీతి ఆదీనం ఠానే సుణీతిఆదిపదాని చ ఆగతాని. ‘నేత్తంపేతం, నయనంపేత’న్తి ఇమస్స చ పదద్వయస్స అభావా ద్వాదస ద్వాదస నామాని హోన్తి. సేసం సబ్బత్థ వుత్తసదిసమేవ.

తత్థ సియా – యది యావతా ఇమస్మిం కాయే ఉపాదిణ్ణకరూపం నామ అత్థి, సబ్బత్థ కాయాయతనం, కప్పాసపటలే స్నేహో వియ. ‘ఏవం సన్తే లక్ఖణసమ్మిస్సతా ఆపజ్జతీ’తి. ‘నాపజ్జతీ’తి. ‘కస్మా’? ‘అఞ్ఞస్స అఞ్ఞత్థ అభావతో’. ‘యది ఏవం, న సబ్బత్థ కాయాయతన’న్తి? ‘నేవ పరమత్థతో సబ్బత్థ. వినిబ్భుజిత్వా పనస్స నానాకరణం పఞ్ఞాపేతుం న సక్కా, తస్మా ఏవం వుత్తం. యథా హి రూపరసాదయో, వాలికాచుణ్ణాని వియ, వివేచేతుం అసక్కుణేయ్యతాయ అఞ్ఞమఞ్ఞబ్యాపినోతి వుచ్చన్తి, న చ పరమత్థతో రూపే రసో అత్థి. యది సియా రూపగ్గహణేనేవ రసగ్గహణం గచ్ఛేయ్య. ఏవం కాయాయతనమ్పి పరమత్థతో నేవ సబ్బత్థ అత్థి, న చ సబ్బత్థ నత్థి, వివేచేతుం అసక్కుణేయ్యతాయాతి. ఏవమేత్థ న లక్ఖణసమ్మిస్సతా ఆపజ్జతీతి వేదితబ్బా’.

అపిచ లక్ఖణాదివవత్థాపనతోపేతేసం అసమ్మిస్సతా వేదితబ్బా – ఏతేసు హి రూపాభిఘాతారహభూతప్పసాదలక్ఖణం దట్ఠుకామతానిదానకమ్మసముట్ఠానభూతప్పసాదలక్ఖణం వా చక్ఖు, రూపేసు ఆవిఞ్ఛనరసం, చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ఆధారభావపచ్చుపట్ఠానం, దట్ఠుకామతానిదానకమ్మజభూతపదట్ఠానం.

సద్దాభిఘాతారహభూతప్పసాదలక్ఖణం సోతుకామతానిదానకమ్మసముట్ఠానభూతప్పసాదలక్ఖణం వా సోతం, సద్దేసు ఆవిఞ్ఛనరసం, సోతవిఞ్ఞాణస్స ఆధారభావపచ్చుపట్ఠానం, సోతుకామతానిదానకమ్మజభూతపదట్ఠానం.

గన్ధాభిఘాతారహభూతప్పసాదలక్ఖణం ఘాయితుకామతానిదానకమ్మసముట్ఠానభూతప్పసాదలక్ఖణం వా ఘానం, గన్ధేసు ఆవిఞ్ఛనరసం, ఘానవిఞ్ఞాణస్స ఆధారభావపచ్చుపట్ఠానం ఘాయితుకామతానిదానకమ్మజభూతపదట్ఠానం.

రసాభిఘాతారహభూతప్పసాదలక్ఖణా సాయితుకామతానిదానకమ్మసముట్ఠానభూతప్పసాదలక్ఖణా వా జివ్హా, రసేసు ఆవిఞ్ఛనరసా, జివ్హావిఞ్ఞాణస్స ఆధారభావపచ్చుపట్ఠానా, సాయితుకామతానిదానకమ్మజభూతపదట్ఠానా.

ఫోట్ఠబ్బాభిఘాతారహభూతప్పసాదలక్ఖణో ఫుసితుకామతానిదానకమ్మసముట్ఠానభూతప్పసాదలక్ఖణో వా కాయో, ఫోట్ఠబ్బేసు ఆవిఞ్ఛనరసో, కాయవిఞ్ఞాణస్స ఆధారభావపచ్చుపట్ఠానో, ఫుసితుకామతానిదానకమ్మజభూతపదట్ఠానో.

కేచి పన ‘తేజాధికానం భూతానం పసాదో చక్ఖు, వాయుపథవీఆపాధికానం భూతానం పసాదా సోతఘానజివ్హా, కాయో సబ్బేస’న్తి వదన్తి. అపరే ‘తేజాధికానం పసాదో చక్ఖు, వివరవాయుఆపపథవాధికానం పసాదా సోతఘానజివ్హాకాయా’తి వదన్తి. తే వత్తబ్బా – ‘సుత్తం ఆహరథా’తి. అద్ధా సుత్తమేవ న దక్ఖిస్సన్తి. కేచి పనేత్థ ‘తేజాదీనం గుణేహి రూపాదీహి అనుగ్గయ్హభావతో’తి కారణం వదన్తి. తే చ వత్తబ్బా – ‘కో పనేవమాహ – రూపాదయో తేజాదీనం గుణా’తి? అవినిబ్భోగేసు హి రూపేసు ‘అయం ఇమస్స గుణో, అయం ఇమస్స గుణో’తి న లబ్భా వత్తుం. అథాపి వదేయ్యుం – ‘యథా తేసు తేసు సమ్భారేసు తస్స తస్స భూతస్స అధికతాయ పథవీఆదీనం సన్ధారణాదీని కిచ్చాని ఇచ్ఛథ, ఏవం తేజాదిఅధికేసు సమ్భారేసు రూపాదీనం అధికభావదస్సనతో ఇచ్ఛితబ్బమేతం రూపాదయో తేసం గుణా’తి. తే వత్తబ్బా – ఇచ్ఛేయ్యామ, యది ఆపాధికస్స ఆసవస్స గన్ధతో పథవీఅధికే కప్పాసే గన్ధో అధికతరో సియా, తేజాధికస్స చ ఉణ్హోదకస్స వణ్ణతోపి సీతూదకస్స వణ్ణో పరిహాయేథ. యస్మా పనేతం ఉభయమ్పి నత్థి, తస్మా పహాయేథేతం ఏతేసం నిస్సయభూతానం విసేసకప్పనం, యథా అవిసేసేపి ఏకకలాపే భూతానం రూపరసాదయో అఞ్ఞమఞ్ఞం విసదిసా హోన్తి, ఏవం చక్ఖుపసాదాదయో, అవిజ్జమానేపి అఞ్ఞస్మిం విసేసకారణేతి గహేతబ్బమేతం.

కిం పన తం యం అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అసాధారణం? కమ్మమేవ నేసం విసేసకారణం. తస్మా కమ్మవిసేసతో ఏతేసం విసేసో, న భూతవిసేసతో. భూతవిసేసే హి సతి పసాదోవ నుప్పజ్జతి. సమానానఞ్హి పసాదో, న విసమానానన్తి పోరాణా. ఏవం కమ్మేవిససతో విసేసవన్తేసు చ ఏతేసు చక్ఖుసోతాని అసమ్పత్తవిసయగ్గాహకాని అత్తనో నిస్సయం అనల్లీననిస్సయే ఏవ విసయే విఞ్ఞాణహేతుత్తా. ఘానజివ్హాకాయా సమ్పత్తవిసయగ్గాహకా, నిస్సయవసేన చేవ సయఞ్చ అత్తనో నిస్సయం అల్లీనేయేవ విసయే విఞ్ఞాణహేతుత్తా.

అట్ఠకథాయం పన ‘‘ఆపాథగతత్తావ ఆరమ్మణం సమ్పత్తం నామ. చన్దమణ్డలసూరియమణ్డలానఞ్హి ద్వాచత్తాలీసయోజనసహస్సమత్థకే ఠితానం వణ్ణో చక్ఖుపసాదం ఘట్టేతి. సో దూరే ఠత్వా పఞ్ఞాయమానోపి సమ్పత్తోయేవ నామ. తంగోచరత్తా చక్ఖు సమ్పత్తగోచరమేవ నామ. దూరే రుక్ఖం ఛిన్దన్తానమ్పి, రజకానఞ్చ వత్థం ధోవన్తానం దూరతోవ కాయవికారో పఞ్ఞాయతి. సద్దో పన ధాతుపరమ్పరాయ ఆగన్త్వా సోతం ఘట్టేత్వా సణికం వవత్థానం గచ్ఛతీ’’తి వుత్తం.

తత్థ కిఞ్చాపి ఆపాథగతత్తా ఆరమ్మణం సమ్పత్తన్తి వుత్తం, చన్దమణ్డలాదివణ్ణో పన చక్ఖుం అసమ్పత్తో దూరే ఠితోవ పఞ్ఞాయతి. సద్దోపి సచే సణికం ఆగచ్ఛేయ్య, దూరే ఉప్పన్నో చిరేన సుయ్యేయ్య, పరమ్పరఘట్టనాయ చ ఆగన్త్వా సోతం ఘట్టేన్తో అసుకదిసాయ నామాతి న పఞ్ఞాయేయ్య. తస్మా అసమ్పత్తగోచరానేవ తాని.

అహిఆదిసమానాని చేతాని. యథా హి అహి నామ బహి సిత్తసమ్మట్ఠట్ఠానే నాభిరమతి, సఙ్కారట్ఠానతిణపణ్ణగహనవమ్మికానియేవ పన పవిసిత్వా నిపన్నకాలే అభిరమతి, ఏకగ్గతం ఆపజ్జతి, ఏవమేవ చక్ఖుపేతం విసమజ్ఝాసయం మట్ఠేసు సువణ్ణభిత్తిఆదీసు నాభిరమతి, ఓలోకేతుమ్పి న ఇచ్ఛతి, రూపచిత్తపుప్ఫలతాదిచిత్తేసుయేవ పన అభిరమతి. తాదిసేసు హి ఠానేసు చక్ఖుమ్హి అప్పహోన్తే ముఖమ్పి వివరిత్వా ఓలోకేతుకామా హోన్తి.

సుసుమారోపి బహి నిక్ఖన్తో గహేతబ్బం న పస్సతి, అక్ఖీని నిమ్మీలేత్వావ చరతి. యదా పన బ్యామసతమత్తం ఉదకం ఓగాహిత్వా బిలం పవిసిత్వా నిపన్నో హోతి, తదా తస్స చిత్తం ఏకగ్గం హోతి సుఖం సుపతి, ఏవమేవ సోతం తమ్పే బిలజ్ఝాసయం ఆకాససన్నిస్సితం కణ్ణచ్ఛిద్దకూపకేయేవ అజ్ఝాసయం కరోతి. కణ్ణచ్ఛిద్దాకాసోయేవ తస్స సద్దసవనే పచ్చయో హోతి. అజటాకాసోపి వట్టతియేవ. అన్తోలేణస్మిఞ్హి సజ్ఝాయే కరియమానే న లేణచ్ఛదనం భిన్దిత్వా సద్దో బహి నిక్ఖమతి, ద్వారవాతపానచ్ఛిద్దేహి పన నిక్ఖమిత్వా ధాతుపరమ్పరాయేవ ఘట్టేన్తో గన్త్వా సోతపసాదం ఘట్టేతి. అథ తస్మిం కాలే ‘అసుకో నామ సజ్ఝాయతీ’తి లేణపిట్ఠే నిసిన్నా జానన్తి.

ఏవం సన్తే సమ్పత్తగోచరతా హోతి. ‘కిం పనేతం సమ్పత్తగోచర’న్తి? ‘ఆమ, సమ్పత్తగోచరం’. ‘యది ఏవం, దూరే భేరీఆదీసు వజ్జమానేసు దూరే సద్దోతి జాననం న భవేయ్యా’తి? ‘నో న భవతి. సోతపసాదస్మిఞ్హి ఘట్టితే దూరే సద్దో ఆసన్నే సద్దో, పరతీరే ఓరిమతీరేతి తథా తథా జాననాకారో హోతి. ధమ్మతా ఏసా’తి. ‘కిం ఏతాయ ధమ్మతాయ? యతో యతో ఛిద్దం తతో తతో సవనం హోతి, చన్దిమసూరియాదీనం దస్సనం వియాతి అసమ్పత్తగోచరమేవేతం’.

పక్ఖీపి రుక్ఖే వా భూమియం వా న రమతి. యదా పన ఏకం వా ద్వే వా లేడ్డుపాతే అతిక్కమ్మ అజటాకాసం పక్ఖన్దో హోతి, తదా ఏకగ్గచిత్తతం ఆపజ్జతి, ఏవమేవ ఘానమ్పి ఆకాసజ్ఝాసయం వాతూపనిస్సయగన్ధగోచరం. తథా హి గావో నవవుట్ఠే దేవే భూమియం ఘాయిత్వా ఘాయిత్వా ఆకాసాభిముఖా హుత్వా వాతం ఆకడ్ఢన్తి. అఙ్గులీహి గన్ధపిణ్డం గహేత్వాపి చ ఉపసిఙ్ఘనకాలే వాతం అనాకడ్ఢన్తో నేవ తస్స గన్ధం జానాతి.

కుక్కురోపి బహి విచరన్తో ఖేమట్ఠానం న పస్సతి లేడ్డుపహారాదీహి ఉపద్దుతో హోతి. అన్తోగామం పవిసిత్వా ఉద్ధనట్ఠానే ఛారికం బ్యూహిత్వా నిపన్నస్స పన ఫాసుకం హోతి, ఏవమేవ జివ్హాపి గామజ్ఝాసయా ఆపోసన్నిస్సితరసారమ్మణా. తథా హి తియామరత్తిం సమణధమ్మం కత్వాపి పాతోవ పత్తచీవరమాదాయ గామో పవిసితబ్బో హోతి. సుక్ఖఖాదనీయస్స చ న సక్కా ఖేళేన అతేమితస్స రసం జానితుం.

సిఙ్గాలోపి బహి చరన్తో రతిం న విన్దతి, ఆమకసుసానే మనుస్సమంసం ఖాదిత్వా నిపన్నస్సేవ పనస్స ఫాసుకం హోతి, ఏవమేవ కాయోపి ఉపాదిణ్ణకజ్ఝాసయో పథవీనిస్సితఫోట్ఠబ్బారమ్మణో. తథా హి అఞ్ఞం ఉపాదిణ్ణకం అలభమానా సత్తా అత్తనోవ హత్థతలే సీసం కత్వా నిపజ్జన్తి. అజ్ఝత్తికబాహిరా చస్స పథవీ ఆరమ్మణగ్గహణే పచ్చయో హోతి. సుసన్థతస్సపి హి సయనస్స, హత్థే ఠపితానమ్పి వా ఫలానం, న సక్కా అనిసీదన్తేన వా అనిప్పీళేన్తేన వా థద్ధముదుభావో జానితున్తి. అజ్ఝత్తికబాహిరాపథవీ ఏతస్స కాయపసాదస్స ఫోట్ఠబ్బజాననే పచ్చయో హోతి. ఏవం లక్ఖణాదివవత్థానతోపేతేసం అసమ్మిస్సతా వేదితబ్బా. అఞ్ఞేయేవ హి చక్ఖుపసాదస్స లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానగోచరజ్ఝాసయనిస్సయా అఞ్ఞే సోతపసాదాదీనన్తి అసమ్మిస్సానేవ చక్ఖాయతనాదీని.

అపిచ నేసం అసమ్మిస్సతాయ అయం ఉపమాపి వేదితబ్బా – యథా హి పఞ్చవణ్ణానం ధజానం ఉస్సాపితానం కిఞ్చాపి ఛాయా ఏకాబద్ధా వియ హోతి, తస్స తస్స పన అఞ్ఞమఞ్ఞం అసమ్మిస్సావ యథా చ పఞ్చవణ్ణేన కప్పాసేన వట్టిం కత్వా దీపే జాలితే కిఞ్చాపి జాలా ఏకాబద్ధా వియ హోతి, తస్స తస్స పన అంసునో పాటియేక్కా పాటియేక్కా జాలా అసమ్మిస్సా ఏవ, ఏవమేవ కిఞ్చాపి ఇమాని పఞ్చాయతనాని ఏకస్మిం అత్తభావే సమోసటాని అఞ్ఞమఞ్ఞం పన అసమ్మిస్సానేవ. న కేవలఞ్చ ఇమానేవ పఞ్చ, సేసరూపానిపి అసమ్మిస్సానేవ. ఇమస్మిఞ్హి సరీరే హేట్ఠిమకాయో మజ్ఝిమకాయో ఉపరిమకాయోతి తయో కోట్ఠాసా. తత్థ నాభితో పట్ఠాయ హేట్ఠా హేట్ఠిమకాయో నామ. తస్మిం కాయదసకం, భావదసకం, ఆహారసముట్ఠానాని అట్ఠ, ఉతుసముట్ఠానాని అట్ఠ, చిత్తసముట్ఠానాని అట్ఠాతి చతుచత్తాలీస రూపాని. నాభితో ఉద్ధం యావ గలవాటకా మజ్ఝిమకాయో నామ. తత్థ చ కాయదసకం, భావదసకం, వత్థుదసకం, ఆహారసముట్ఠానాదీని తీణి అట్ఠకానీతి చతుపఞ్ఞాస రూపాని. గలవాటకతో ఉద్ధం ఉపరిమకాయో నామ. తత్థ చక్ఖుదసకం, సోతదసకం, ఘానదసకం, జివ్హాదసకం, కాయదసకం, భావదసకం, ఆహారసముట్ఠానాదీని తీణి అట్ఠకానీతి చతురాసీతి రూపాని.

తత్థ చక్ఖుపసాదస్స పచ్చయాని చత్తారి మహాభూతాని, వణ్ణో గన్ధో రసో ఓజా, జీవితిన్ద్రియం చక్ఖుపసాదోతి ఇదం ఏకన్తతో అవినిభుత్తానం దసన్నం నిప్ఫన్నరూపానం వసేన చక్ఖుదసకం నామ. ఇమినా నయేన సేసానిపి వేదితబ్బాని. తేసు హేట్ఠిమకాయే రూపం మజ్ఝిమకాయఉపరిమకాయరూపేహి సద్ధిం అసమ్మిస్సం. సేసకాయద్వయేపి రూపం ఇతరేహి సద్ధిం అసమ్మిస్సమేవ. యథా హి సాయన్హసమయే పబ్బతచ్ఛాయా చ రుక్ఖచ్ఛాయా చ కిఞ్చాపి ఏకాబద్ధా వియ హోన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞం పన అసమ్మిస్సావ ఏవం ఇమేసుపి కాయేసు చతుచత్తాలీస చతుపఞ్ఞాస చతురాసీతి రూపాని చ కిఞ్చాపి ఏకాబద్ధాని వియ హోన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం పన అసమ్మిస్సానేవాతి.

౬౧౬. రూపాయతననిద్దేసే వణ్ణోవ వణ్ణనిభా; నిభాతీతి వా నిభా. చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స పాకటా హోతీతి అత్థో. వణ్ణోవ నిభా వణ్ణనిభా. సద్ధిం నిదస్సనేన సనిదస్సనం, చక్ఖువిఞ్ఞాణేన పస్సితబ్బన్తి అత్థో. సద్ధిం పటిఘేన సప్పటిఘం, పటిఘట్టననిఘంసజనకన్తి అత్థో. నీలాదీసు ఉమాపుప్ఫసమానం నీలం, కణికారపుప్ఫసమానం పీతకం, బన్ధుజీవకపుప్ఫసమానం లోహితకం, ఓసధితారకసమానం ఓదాతం. ఝామఙ్గారసమానం కాళకం, మన్దరత్తం సిన్దువారకరవీరమకుళసమానం మఞ్జిట్ఠకం. ‘‘హరిత్తచహేమవణ్ణకామంసుముఖపక్కమా’’తి (జా. ౧.౧౫.౧౩౩) ఏత్థ పన కిఞ్చాపి ‘హరీ’తి సువణ్ణం వుత్తం, పరతో పనస్స జాతరూపగ్గహణేన గహితత్తా ఇధ సామం హరి నామ. ఇమాని సత్త వత్థుం అనామసిత్వా సభావేనేవ దస్సితాని.

హరివణ్ణన్తి హరితసద్దలవణ్ణం. అమ్బఙ్కురవణ్ణన్తి అమ్బఙ్కురేన సమానవణ్ణం. ఇమాని ద్వే వత్థుం ఆమసిత్వా దస్సితాని. దీఘాదీని ద్వాదస వోహారతో దస్సితాని. సో చ నేసం వోహారో ఉపనిధాయసిద్ధో చేవ సన్నివేససిద్ధో చ. దీఘాదీని హి అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉపనిధాయసిద్ధాని, వట్టాదీని సన్నివేసవిసేసేన. తత్థ రస్సం ఉపనిధాయ తతో ఉచ్చతరం దీఘం, తం ఉపనిధాయ తతో నీచతరం రస్సం. థూలం ఉపనిధాయ తతో ఖుద్దకతరం అణుం, తం ఉపనిధాయ తతో మహన్తతరం థూలం. చక్కసణ్ఠానం వట్టం, కుక్కుటణ్డసణ్ఠానం పరిమణ్డలం. చతూహి అంసేహి యుత్తం చతురంసం. ఛళంసాదీసుపి ఏసేవ నయో. నిన్నన్తి ఓనతం, థలన్తి ఉన్నతం.

తత్థ యస్మా దీఘాదీని ఫుసిత్వా సక్కా జానితుం, నీలాదీని పనేవం న సక్కా, తస్మా న నిప్పరియాయేన దీఘం రూపాయతనం; తథా రస్సాదీని. తం తం నిస్సాయ పన తథా తథా ఠితం దీఘం రస్సన్తి తేన తేన వోహారేన రూపాయతనమేవేత్థ భాసితన్తి వేదితబ్బం. ఛాయా ఆతపోతి ఇదం అఞ్ఞమఞ్ఞపరిచ్ఛిన్నం; తథా ఆలోకో అన్ధకారో చ. అబ్భా మహికాతిఆదీని చత్తారి వత్థునావ దస్సితాని. తత్థ ‘అబ్భా’తి వలాహకో. ‘మహికా’తి హిమం. ఇమేహి చతూహి అబ్భాదీనం వణ్ణా దస్సితా. చన్దమణ్డలస్స వణ్ణనిభాతిఆదీహి తేసం తేసం పభావణ్ణా దస్సితా.

తత్థ చన్దమణ్డలాదీనం వత్థూనం ఏవం విసేసో వేదితబ్బో – మణిమయం రజతపటిచ్ఛన్నం ఏకూనపఞ్ఞాసయోజనాయామవిత్థారం చన్దస్స దేవపుత్తస్స విమానం చన్దమణ్డలం నామ. సోవణ్ణమయం ఫలికపటిచ్ఛన్నం సమపణ్ణాసయోజనాయామవిత్థారం సూరియస్స దేవపుత్తస్స విమానం సూరియమణ్డలం నామ. సత్తరతనమయాని సత్తట్ఠదసద్వాదసయోజనాయామవిత్థారాని తేసం తేసం దేవపుత్తానం విమానాని తారకరూపాని నామ.

తత్థ హేట్ఠా చన్దో, సూరియో ఉపరి, ఉభిన్నమన్తరం యోజనం హోతి. చన్దస్స హేట్ఠిమన్తతో సూరియస్స ఉపరిమన్తో యోజనసతం హోతి. ద్వీసు పస్సేసు నక్ఖత్తతారకా గచ్ఛన్తి. ఏతేసు పన తీసు చన్దో దన్ధగమనో, సూరియో సీఘగమనో, నక్ఖత్తతారకా సబ్బసీఘగమనా. కాలేన చన్దిమసూరియానం పురతో హోన్తి కాలేన పచ్ఛా.

ఆదాసమణ్డలన్తి కంసమయం. మణీతి ఠపేత్వా వేళురియం సేసో జోతిరసాదిఅనేకప్పభేదో. సఙ్ఖోతి సాముద్దికో; ముత్తా సాముద్దికాపి, సేసాపి. వేళురియోతి వేళువణ్ణమణి. జాతరూపం వుచ్చతి సత్థువణ్ణో. సత్థా హి సువణ్ణవణ్ణో, సువణ్ణమ్పి సత్థువణ్ణం. రజతం వుచ్చతి కహాపణో – లోహమాసకో దారుమాసకో జతుమాసకో, యే ‘వోహారం గచ్ఛన్తీ’తి (పారా. ౫౮౪) వుత్తం తం సబ్బమ్పి ఇధ గహితం.

యం వా పనఞ్ఞమ్పీతి ఇమినా పాళిఆగతం ఠపేత్వా సేసం తట్టికపిలోతికకణ్ణికవణ్ణాదిభేదం రూపం గహితం. తఞ్హి సబ్బం యేవాపనకేసు పవిట్ఠం.

ఏవమేతం నీలాదినా భేదేన భిన్నమ్పి రూపం సబ్బం లక్ఖణాదీహి అభిన్నమేవ. సబ్బఞ్హేతం చక్ఖుపటిహననలక్ఖణం రూపం, చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స విసయభావరసం, తస్సేవ గోచరపచ్చుపట్ఠానం, చతుమహాభూతపదట్ఠానం. యథా చేతం తథా సబ్బానిపి ఉపాదారూపాని. యత్థ పన విసేసో అత్థి తత్థ వక్ఖామ. సేసమేత్థ చక్ఖాయతననిద్దేసే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. కేవలఞ్హి తత్థ చక్ఖుపుబ్బఙ్గమో నిద్దేసో ఇధ రూపపుబ్బఙ్గమో. తత్థ ‘చక్ఖుం పేత’న్తిఆదీని చుద్దస నామాని, ఇధ ‘రూపంపేత’న్తిఆదీని తీణి. సేసం తాదిసమేవ. యథా హి చతూహి చతూహి నయేహి పటిమణ్డేత్వా చక్ఖుం వవత్థాపేతుం తేరస వారా వుత్తా, ఇధాపి తే తథేవ వుత్తాతి.

౬౨౦. సద్దాయతననిద్దేసే భేరిసద్దోతి మహాభేరీపహటభేరీనం సద్దో. ముదిఙ్గసఙ్ఖపణవసద్దాపి ముదిఙ్గాదిపచ్చయా సద్దా. గీతసఙ్ఖాతో సద్దో గీతసద్దో. వుత్తావసేసానం వీణాదీనం తన్తిబద్ధానం సద్దో వాదితసద్దో. సమ్మసద్దోతి కంసతాలకట్ఠతాలసద్దో. పాణిసద్దోతి పాణిప్పహారసద్దో. సత్తానం నిగ్ఘోససద్దోతి బహూనం సన్నిపతితానం అపఞ్ఞాయమానపదబ్యఞ్జననిగ్ఘోససద్దో. ధాతూనం సన్నిఘాతసద్దోతి రుక్ఖానం అఞ్ఞమఞ్ఞనిఘంసనఘణ్టికాకోటనాదిసద్దో. వాతస్స వాయతో సద్దో వాతసద్దో. ఉదకస్స సన్దమానస్స వా పటిహతస్స వా సద్దో ఉదకసద్దో. మనుస్సానం సల్లాపాదిసద్దో మనుస్ససద్దో. తం ఠపేత్వా సేసో సబ్బోపి అమనుస్ససద్దో. ఇమినా పదద్వయేన సబ్బోపి సద్దో పరియాదిన్నో. ఏవం సన్తేపి వంసఫాలనపిలోతికఫాలనాదీసు పవత్తో పాళియం అనాగతసద్దో యేవాపనకట్ఠానం పవిట్ఠోతి వేదితబ్బో.

ఏవమయం భేరీసద్దాదినా భేదేన భిన్నోపి సద్దో లక్ఖణాదీహి అభిన్నోయేవ. సబ్బోపి హేస సోతపటిహననలక్ఖణో సద్దో సోతవిఞ్ఞాణస్స విసయభావరసో, తస్సేవ గోచరపచ్చుపట్ఠానో. సేసం చక్ఖాయతననిద్దేసే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఇధాపి హి చతూహి చతూహి నయేహి పటిమణ్డితా తేరస వారా వుత్తా. తేసం అత్థో సక్కా వుత్తనయేనేవ జానితున్తి న విత్థారితో.

౬౨౪. గన్ధాయతననిద్దేసే మూలగన్ధోతి యం కిఞ్చి మూలం పటిచ్చ నిబ్బత్తో గన్ధో. సారగన్ధాదీసుపి ఏసేవ నయో. అసిద్ధదుసిద్ధానం డాకాదీనం గన్ధో ఆమకగన్ధో. మచ్ఛసకలికాపూతిమంససంకిలిట్ఠసప్పిఆదీనం గన్ధో విస్సగన్ధో. సుగన్ధోతి ఇట్ఠగన్ధో. దుగ్గన్ధోతి అనిట్ఠగన్ధో. ఇమినా పదద్వయేన సబ్బోపి గన్ధో పరియాదిన్నో. ఏవం సన్తేపి కణ్ణకగన్ధపిలోతికగన్ధాదయో పాళియం అనాగతా సబ్బేపి గన్ధా యేవాపనకట్ఠానం పవిట్ఠాతి వేదితబ్బా.

ఏవమయం మూలగన్ధాదినా భేదేన భిన్నోపి గన్ధో లక్ఖణాదీహి అభిన్నోయేవ. సబ్బోపి హేస ఘానపటిహననలక్ఖణో గన్ధో, ఘానవిఞ్ఞాణస్స విసయభావరసో, తస్సేవ గోచరపచ్చుపట్ఠానో. సేసం చక్ఖాయతననిద్దేసే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఇధాపి హి తథేవ ద్విపఞ్ఞాసనయపటిమణ్డితా తేరస వారా వుత్తా. తే అత్థతో పాకటాయేవ.

౬౨౮. రసాయతననిద్దేసే మూలరసోతి యంకిఞ్చి మూలం పటిచ్చ నిబ్బత్తరసో. ఖన్ధరసాదీసుపి ఏసేవ నయో. అమ్బిలన్తి తక్కమ్బిలాది. మధురన్తి ఏకన్తతో గోసప్పిఆది. మధు పన కసావయుత్తం చిరనిక్ఖిత్తం కసావం హోతి. ఫాణితం ఖారియుత్తం చిరనిక్ఖిత్తం ఖారియం హోతి. సప్పి పన చిరనిక్ఖిత్తం వణ్ణగన్ధే జహన్తమ్పి రసం న జహతీతి తదేవ ఏకన్తమధురం. తిత్తకన్తి నిమ్బపణ్ణాది. కటుకన్తి సిఙ్గివేరమరిచాది. లోణికన్తి సాముద్దికలోణాది. ఖారికన్తి వాతిఙ్గణకళీరాది. లమ్బిలన్తి బదరామలకకపిట్ఠసాలవాది. కసావన్తి హరితకాది. ఇమే సబ్బేపి రసా వత్థువసేన వుత్తా. తంతంవత్థుతో పనేత్థ రసోవ అమ్బిలాదీహి నామేహి వుత్తోతి వేదితబ్బో. సాదూతి ఇట్ఠరసో, అసాదూతి అనిట్ఠరసో. ఇమినా పదద్వయేన సబ్బోపి రసో పరియాదిన్నో. ఏవం సన్తేపి లేడ్డురసభిత్తిరసపిలోతికరసాదయో పాళియం అనాగతా సబ్బేపి రసా యేవాపనకట్ఠానం పవిట్ఠాతి వేదితబ్బా.

ఏవమయం మూలరసాదినాభేదేన భిన్నోపి రసో లక్ఖణాదీహి అభిన్నోయేవ. సబ్బోపి హేస జివ్హాపటిహననలక్ఖణో రసో, జివ్హావిఞ్ఞాణస్స విసయభావరసో, తస్సేవ గోచరపచ్చుపట్ఠానో. సేసం చక్ఖాయతననిద్దేసే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఇధాపి హి తథేవ ద్విపఞ్ఞాసనయపటిమణ్డితా తేరస వారా వుత్తా.

౬౩౨. ఇత్థిన్ద్రియనిద్దేసే యన్తి కరణవచనం. యేన కారణేన ఇత్థియా ఇత్థిలిఙ్గాదీని హోన్తీతి అయమేత్థ అత్థో. తత్థ ‘లిఙ్గ’న్తి సణ్ఠానం. ఇత్థియా హి హత్థపాదగీవాఉరాదీనం సణ్ఠానం న పురిసస్స వియ హోతి. ఇత్థీనఞ్హి హేట్ఠిమకాయో విసదో హోతి, ఉపరిమకాయో అవిసదో. హత్థపాదా ఖుద్దకా, ముఖం ఖుద్దకం. నిమిత్తన్తి సఞ్జాననం. ఇత్థీనఞ్హి ఉరమంసం అవిసదం హోతి, ముఖం నిమ్మస్సుదాఠికం. కేసబన్ధవత్థగ్గహణమ్పి న పురిసానం వియ హోతి. కుత్తన్తి కిరియా. ఇత్థియో హి దహరకాలే సుప్పకముసలకేహి కీళన్తి, చిత్తధీతలికాయ కీళన్తి, మత్తికవాకేన సుత్తకం నామ కన్తన్తి. ఆకప్పోతి గమనాదిఆకారో. ఇత్థియో హి గచ్ఛమానా అవిసదా గచ్ఛన్తి, తిట్ఠమానా నిపజ్జమానా నిసీదమానా ఖాదమానా భుఞ్జమానా అవిసదా భుఞ్జన్తి. పురిసమ్పి హి అవిసదం దిస్వా మాతుగామో వియ గచ్ఛతి తిట్ఠతి నిపజ్జతి నిసీదతి ఖాదతి భుఞ్జతీతి వదన్తి.

ఇత్థత్తం ఇత్థిభావోతి ఉభయమ్పి ఏకత్థం; ఇత్థిసభావోతి అత్థో. అయం కమ్మజో పటిసన్ధిసముట్ఠితో. ఇత్థిలిఙ్గాదీని పన ఇత్థిన్ద్రియం పటిచ్చ పవత్తే సముట్ఠితాని. యథా హి బీజే సతి, బీజం పటిచ్చ, బీజపచ్చయా రుక్ఖో వడ్ఢిత్వా సాఖావిటపసమ్పన్నో హుత్వా ఆకాసం పూరేత్వా తిట్ఠతి, ఏవమేవ ఇత్థిభావసఙ్ఖాతే ఇత్థిన్ద్రియే సతి ఇత్థిలిఙ్గాదీని హోన్తి. బీజం వియ హి ఇత్థిన్ద్రియం, బీజం పటిచ్చ వడ్ఢిత్వా ఆకాసం పూరేత్వా ఠితరుక్ఖో వియ ఇత్థిన్ద్రియం పటిచ్చ ఇత్థిలిఙ్గాదీని పవత్తే సముట్ఠహన్తి. తత్థ ఇత్థిన్ద్రియం న చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం, మనోవిఞ్ఞేయ్యమేవ. ఇత్థిలిఙ్గాదీని చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యానిపి మనోవిఞ్ఞేయ్యానిపి.

ఇదం తం రూపం ఇత్థిన్ద్రియన్తి ఇదం తం రూపం, యథా చక్ఖున్ద్రియాదీని పురిసస్సాపి హోన్తి, న ఏవం; నియమతో పన ఇత్థియా ఏవ ఇన్ద్రియం ‘ఇత్థిన్ద్రియం’.

౬౩౩. పురిసిన్ద్రియేపి ఏసేవ నయో. పురిసలిఙ్గాదీని పన ఇత్థిలిఙ్గాదీనం పటిపక్ఖతో వేదితబ్బాని. పురిసస్స హి హత్థపాదగీవాఉరాదీనం సణ్ఠానం న ఇత్థియా వియ హోతి. పురిసానఞ్హి ఉపరిమకాయో విసదో హోతి హేట్ఠిమకాయో అవిసదో, హత్థపాదా మహన్తా, ముఖం మహన్తం, ఉరమంసం విసదం, మస్సుదాఠికా ఉప్పజ్జన్తి. కేసబన్ధనవత్థగ్గహణం న ఇత్థీనం వియ హోతి. దహరకాలే రథనఙ్గలాదీహి కీళన్తి, వాలికపాళిం కత్వా వాపిం నామ ఖనన్తి, గమనాదీని విసదాని హోన్తి. ఇత్థిమ్పి గమనాదీని విసదాని కురుమానం దిస్వా ‘పురిసో వియ గచ్ఛతీ’తిఆదీని వదన్తి. సేసం ఇత్థిన్ద్రియే వుత్తసదిసమేవ.

తత్థ ఇత్థిభావలక్ఖణం ఇత్థిన్ద్రియం, ఇత్థీతి పకాసనరసం, ఇత్థిలిఙ్గనిమిత్తకుత్తాకప్పానం కారణభావపచ్చుపట్ఠానం. పురిసభావలక్ఖణం పురిసిన్ద్రియం, పురిసోతి పకాసనరసం, పురిసలిఙ్గనిమిత్తకుత్తాకప్పానం కారణభావపచ్చుపట్ఠానం. ఉభయమ్పేతం పఠమకప్పికానం పవత్తే సముట్ఠాతి. అపరభాగే పటిసన్ధియం. పటిసన్ధిసముట్ఠితమ్పి పవత్తే చలతి పరివత్తతి.

యథాహ –

‘‘తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరస్స భిక్ఖునో ఇత్థిలిఙ్గం పాతుభూతం హోతి. తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరిస్సా భిక్ఖునియా పురిసలిఙ్గం పాతుభూతం హోతీ’’తి (పారా. ౬౯).

ఇమేసు పన ద్వీసు పురిసలిఙ్గం ఉత్తమం, ఇత్థిలిఙ్గం హీనం. తస్మా పురిసలిఙ్గం బలవఅకుసలేన అన్తరధాయతి, ఇత్థిలిఙ్గం దుబ్బలకుసలేన పతిట్ఠాతి. ఇత్థిలిఙ్గం పన అన్తరధాయన్తం దుబ్బలఅకుసలేన అన్తరధాయతి, పురిసలిఙ్గం బలవకుసలేన పతిట్ఠాతి. ఏవం ఉభయమ్పి అకుసలేన అన్తరధాయతి, కుసలేన పతిట్ఠాతీతి వేదితబ్బం.

ఉభతోబ్యఞ్జనకస్స పన కిం ఏకం ఇన్ద్రియం ఉదాహు ద్వేతి? ఏకం. తఞ్చ ఖో ఇత్థిఉభతోబ్యఞ్జనకస్స ఇత్థిన్ద్రియం, పురిసఉభతోబ్యఞ్జనకస్స పురిసిన్ద్రియం. ‘ఏవం సన్తే దుతియబ్యఞ్జనకస్స అభావో ఆపజ్జతి. ఇన్ద్రియఞ్హి బ్యఞ్జనకారణం వుత్తం. తఞ్చస్స నత్థీ’తి? ‘న తస్స ఇన్ద్రియం బ్యఞ్జనకారణం’. ‘కస్మా’? ‘సదా అభావతో. ఇత్థిఉభతోబ్యఞ్జనకస్స హి యదా ఇత్థియా రాగచిత్తం ఉప్పజ్జతి, తదావ పురిసబ్యఞ్జనం పాకటం హోతి, ఇత్థిబ్యఞ్జనం పటిచ్ఛన్నం గుళ్హం హోతి. తథా ఇతరస్స ఇతరం.

యది చ తేసం ఇన్ద్రియం దుతియబ్యఞ్జనకారణం భవేయ్య, సదాపి బ్యఞ్జనద్వయం తిట్ఠేయ్య. న పన తిట్ఠతి. తస్మా వేదితబ్బమేతం న తస్స తం బ్యఞ్జనకారణం. కమ్మసహాయం పన రాగచిత్తమేవేత్థ కారణం. యస్మా చస్స ఏకమేవ ఇన్ద్రియం హోతి, తస్మా ఇత్థిఉభతోబ్యఞ్జనకో సయమ్పి గబ్భం గణ్హాతి, పరమ్పి గణ్హాపేతి. పురిసఉభతోబ్యఞ్జనకో పరం గబ్భం గణ్హాపేతి, సయం పన న గణ్హాతీతి.

౬౩౪. జీవితిన్ద్రియనిద్దేసే యం వత్తబ్బం తం హేట్ఠా అరూపజీవితిన్ద్రియే వుత్తమేవ. కేవలఞ్హి తత్థ యో తేసం అరూపీనం ధమ్మానన్తి వుత్తం, ఇధ రూపజీవితిన్ద్రియత్తా యో తేసం రూపీనం ధమ్మానన్తి అయమేవ విసేసో. లక్ఖణాదీని పనస్స ఏవం వేదితబ్బాని – సహజాతరూపానుపాలనలక్ఖణం జీవితిన్ద్రియం, తేసం పవత్తనరసం, తేసం యేవ ఠపనపచ్చుపట్ఠానం, యాపయితబ్బభూతపదట్ఠానన్తి.

౬౩౫. కాయవిఞ్ఞత్తినిద్దేసే కాయవిఞ్ఞత్తీతి ఏత్థ తావ కాయేన అత్తనో భావం విఞ్ఞాపేన్తానం తిరచ్ఛానేహిపి పురిసానం, పురిసేహి వా తిరచ్ఛానానమ్పి కాయగహణానుసారేన గహితాయ ఏతాయ భావో విఞ్ఞాయతీతి ‘విఞ్ఞత్తి’. సయం కాయగహణానుసారేన విఞ్ఞాయతీతిపి ‘విఞ్ఞత్తి’. ‘‘కాయేన సంవరో సాధూ’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౩౬౧) ఆగతో చోపనసఙ్ఖాతో కాయోవ విఞ్ఞత్తి ‘కాయవిఞ్ఞత్తి’. కాయవిప్ఫన్దనేన అధిప్పాయవిఞ్ఞాపనహేతుత్తా, సయఞ్చ తథా విఞ్ఞేయ్యత్తా కాయేన విఞ్ఞత్తీతిపి ‘కాయవిఞ్ఞత్తి’.

కుసలచిత్తస్స వాతిఆదీసు అట్ఠహి కామావచరేహి అభిఞ్ఞాచిత్తేన చాతి నవహి కుసలచిత్తేహి కుసలచిత్తస్స వా, ద్వాదసహిపి అకుసలచిత్తేహి అకుసలచిత్తస్స వా, అట్ఠహి మహాకిరియేహి ద్వీహి అహేతుకకిరియేహి అభిఞ్ఞాప్పత్తేన ఏకేన రూపావచరకిరియేనాతి ఏకాదసహి కిరియచిత్తేహి అబ్యాకతచిత్తస్స వా. ఇతో అఞ్ఞాని హి చిత్తాని విఞ్ఞత్తిం న జనేన్తి. సేక్ఖాసేక్ఖపుథుజ్జనానం పన ఏత్తకేహేవ చిత్తేహి విఞ్ఞత్తి హోతీతి ఏతేసం కుసలాదీనం వసేన తీహి పదేహి ‘హేతుతో’ దస్సితా.

ఇదాని ఛహి పదేహి ‘ఫలతో’ దస్సేతుం అభిక్కమన్తస్స వాతిఆది వుత్తం. అభిక్కమాదయో హి విఞ్ఞత్తివసేన పవత్తత్తా విఞ్ఞత్తిఫలం నామ. తత్థ ‘అభిక్కమన్తస్సా’తి పురతో కాయం అభిహరన్తస్స. పటిక్కమన్తస్సాతి పచ్ఛతో పచ్చాహరన్తస్స. ఆలోకేన్తస్సాతి ఉజుకం పేక్ఖన్తస్స. విలోకేన్తస్సాతి ఇతో చితో చ పేక్ఖన్తస్స. సమిఞ్జేన్తస్సాతి సన్ధయో సఙ్కోచేన్తస్స. పసారేన్తస్సాతి సన్ధయో పటిపణామేన్తస్స.

ఇదాని ఛహి పదేహి ‘సభావతో’ దస్సేతుం కాయస్స థమ్భనాతి ఆది వుత్తం. తత్థ ‘కాయస్సా’తి సరీరస్స. కాయం థమ్భేత్వా థద్ధం కరోతీతి థమ్భనా. తమేవ ఉపసగ్గేన వడ్ఢేత్వా సన్థమ్భనాతి ఆహ. బలవతరా వా థమ్భనా ‘సన్థమ్భనా’. సన్థమ్భితత్తన్తి సన్థమ్భితభావో. విఞ్ఞాపనవసేన విఞ్ఞత్తి. విఞ్ఞాపనాతి విఞ్ఞాపనాకారో. విఞ్ఞాపితభావో విఞ్ఞాపితత్తం. సేసమేత్థ యం వత్తబ్బం తం హేట్ఠా ద్వారకథాయం వుత్తమేవ. తథా వచీవిఞ్ఞత్తియం.

౬౩౬. వచీవిఞ్ఞత్తీతిపదస్స పన నిద్దేసపదానఞ్చ అత్థో తత్థ న వుత్తో, సో ఏవం వేదితబ్బో – వాచాయ అత్తనో భావం విఞ్ఞాపేన్తానం తిరచ్ఛానేహిపి పురిసానం, పురిసేహి వా తిరచ్ఛానానమ్పి, వచీగహణానుసారేన గహితాయ ఏతాయ భావో విఞ్ఞాయతీతి విఞ్ఞత్తి. సయఞ్చ వచీగహణానుసారేన విఞ్ఞాయతీతిపి విఞ్ఞత్తి. ‘‘సాధు వాచాయ సంవరో’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౩౬౧) ఆగతా చోపనసఙ్ఖాతా వచీ ఏవ విఞ్ఞత్తి ‘వచీవిఞ్ఞత్తి’. వచీఘోసేన అధిప్పాయవిఞ్ఞాపనహేతుత్తా సయఞ్చ తథావిఞ్ఞేయ్యత్తా వాచాయ విఞ్ఞత్తీతిపి ‘వచీవిఞ్ఞత్తి’. వాచా గిరాతిఆదీసు వుచ్చతీతి ‘వాచా’. గిరియతీతి ‘గిరా’. బ్యప్పథోతి వాక్యభేదో. వాక్యఞ్చ తం పథో చ అత్థం ఞాతుకామానం ఞాపేతుకామానఞ్చాతిపి ‘బ్యప్పథో’. ఉదీరియతీతి ఉదీరణం. ఘుస్సతీతి ఘోసో. కరియతీతి కమ్మం. ఘోసోవ కమ్మం ఘోసకమ్మం. నానప్పకారేహి కతో ఘోసోతి అత్థో. వచియా భేదో వచీభేదో. సో పన ‘న భఙ్గో, పభేదగతా వాచా ఏవా’తి ఞాపనత్థం వాచా వచీభేదోతి వుత్తం. ఇమేహి సబ్బేహిపి పదేహి ‘సద్దవాచావ’ దస్సితా. ఇదాని తాయ వాచాయ సద్ధిం యోజేత్వా హేట్ఠా వుత్తత్థానం విఞ్ఞత్తిఆదీనం పదానం వసేన తీహాకారేహి సభావతో తం దస్సేతుం యా తాయ వాచాయ విఞ్ఞత్తీతిఆది వుత్తం. తం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా ఉత్తానత్థమేవ.

ఇదాని విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకచిత్తేసు అసమ్మోహత్థం ద్వత్తింస ఛబ్బీస ఏకూనవీసతి సోళస పచ్ఛిమానీతి ఇదం పకిణ్ణకం వేదితబ్బం – ద్వత్తింస చిత్తాని హి రూపం సముట్ఠాపేన్తి, ఇరియాపథమ్పి ఉపత్థమ్భేన్తి, దువిధమ్పి విఞ్ఞత్తిం జనేన్తి. ఛబ్బీసతి విఞ్ఞత్తిమేవ న జనేన్తి, ఇతరద్వయం కరోన్తి. ఏకూనవీసతి రూపమేవ సముట్ఠాపేన్తి, ఇతరద్వయం న కరోన్తి. సోళస ఇమేసు తీసు ఏకమ్పి న కరోన్తి.

తత్థ ద్వత్తింసాతి హేట్ఠా వుత్తానేవ కామావచరతో అట్ఠ కుసలాని, ద్వాదస అకుసలాని, కిరియతో దస చిత్తాని, సేక్ఖపుథుజ్జనానం అభిఞ్ఞాచిత్తం, ఖీణాసవానం అభిఞ్ఞాచిత్తన్తి. ఛబ్బీసాతి రూపావచరతో పఞ్చ కుసలాని, పఞ్చ కిరియాని, అరూపావచరతో చత్తారి కుసలాని, చత్తారి కిరియాని, చత్తారి మగ్గచిత్తాని, చత్తారి ఫలచిత్తానీతి. ఏకూనవీసతీతి కామావచరకుసలవిపాకతో ఏకాదస, అకుసలవిపాకతో ద్వే, కిరియతో కిరియమనోధాతు, రూపావచరతో పఞ్చ విపాకచిత్తానీతి. సోళసాతి ద్వే పఞ్చవిఞ్ఞాణాని, సబ్బసత్తానం పటిసన్ధిచిత్తం, ఖీణాసవానం చుతిచిత్తం, అరూపే చత్తారి విపాకచిత్తానీతి. ఇమాని సోళస రూపిరియాపథవిఞ్ఞత్తీసు ఏకమ్పి న కరోన్తి. అఞ్ఞానిపి బహూని అరూపే ఉప్పన్నాని అనోకాసగతత్తా రూపం న సముట్ఠాపేన్తి. న తానేవ, కాయవచీవిఞ్ఞత్తియోపి.

౬౩౭. ఆకాసధాతునిద్దేసే న కస్సతి, న నికస్సతి, కసితుం వా ఛిన్దితుం వా భిన్దితుం వా న సక్కాతి ఆకాసో. ఆకాసోవ ఆకాసగతం, ఖేళగతాది వియ. ఆకాసోతి వా గతన్తి ‘ఆకాసగతం’. న హఞ్ఞతీతి అఘం, అఘట్టనీయన్తి అత్థో. అఘమేవ అఘగతం. ఛిద్దట్ఠేన వివరో. వివరోవ వివరగతం. అసమ్ఫుట్ఠం చతూహి మహాభూతేహీతి ఏతేహి అసమ్ఫుట్ఠం నిజ్జటాకాసంవ కథితం. లక్ఖణాదితో పన రూపపరిచ్ఛేదలక్ఖణా ఆకాసధాతు, రూపపరియన్తప్పకాసనరసా, రూపమరియాదపచ్చుపట్ఠానా అసమ్ఫుట్ఠభావఛిద్దవివరభావపచ్చుపట్ఠానా వా, పరిచ్ఛిన్నరూపపదట్ఠానా, యాయ పరిచ్ఛిన్నేసు రూపేసు ‘ఇదమితో ఉద్ధం అధో తిరియ’న్తి చ హోతి.

౬౩౮. ఇతో పరే రూపస్సలహుతాదీనం నిద్దేసా చిత్తస్సలహుతాదీసు వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. లక్ఖణాదితో పనేత్థ అదన్ధతాలక్ఖణా రూపస్స లహుతా, రూపానం గరుభావవినోదనరసా, లహుపరివత్తితాపచ్చుపట్ఠానా, లహురూపపదట్ఠానా. అథద్ధతాలక్ఖణా రూపస్స ముదుతా, రూపానం థద్ధభావవినోదనరసా, సబ్బకిరియాసు అవిరోధితాపచ్చుపట్ఠానా, ముదురూపపదట్ఠానా. సరీరకిరియానుకూలకమ్మఞ్ఞభావలక్ఖణా రూపస్స కమ్మఞ్ఞతా, అకమ్మఞ్ఞతావినోదనరసా, అదుబ్బలభావపచ్చుపట్ఠానా, కమ్మఞ్ఞరూపపదట్ఠానా.

ఏతా పన తిస్సో న అఞ్ఞమఞ్ఞం విజహన్తి. ఏవం సన్తేపి యో అరోగినో వియ రూపానం లహుభావో, అదన్ధతాలహుపరివత్తిప్పకారో, రూపదన్ధత్తకరధాతుక్ఖోభపటిపక్ఖపచ్చయసముట్ఠానో, సో రూపవికారో ‘రూపస్సలహుతా’. యో సుపరిమద్దితచమ్మస్సేవ రూపానం ముదుభావో సబ్బకిరియావిసేసేసు సరసవత్తనభావో వసవత్తనభావమద్దవప్పకారో రూపథద్ధత్తకరధాతుక్ఖోభపటిపక్ఖపచ్చయసముట్ఠానో, సో రూపవికారో ‘రూపస్స ముదుతా’. యో పన సుధన్తసువణ్ణస్సేవ రూపానం కమ్మఞ్ఞభావో సరీరకిరియానుకూలభావప్పకారో సరీరకిరియానం అననుకూలకరధాతుక్ఖోభపటిపక్ఖపచ్చయసముట్ఠానో, సో రూపవికారో ‘రూపస్స కమ్మఞ్ఞతా’తి. ఏవమేతాసం విసేసో వేదితబ్బో.

ఏతా పన తిస్సోపి కమ్మం కాతుం న సక్కోతి, ఆహారాదయోవ కరోన్తి. తథా హి యోగినో ‘అజ్జ అమ్హేహి భోజనసప్పాయం లద్ధం, కాయో నో లహు ముదు కమ్మఞ్ఞో’తి వదన్తి. ‘అజ్జ ఉతుసప్పాయం లద్ధం, అజ్జ అమ్హాకం చిత్తం ఏకగ్గం, కాయో నో లహు ముదు కమ్మఞ్ఞో’తి వదన్తీతి.

౬౪౧. ఉపచయసన్తతినిద్దేసేసు ఆయతనానన్తి అడ్ఢేకాదసన్నం రూపాయతనానం. ఆచయోతి నిబ్బత్తి. సో రూపస్స ఉపచయోతి యో ఆయతనానం ఆచయో పునప్పునం నిబ్బత్తమానానం, సోవ రూపస్స ఉపచయో నామ హోతి; వడ్ఢీతి అత్థో. యో రూపస్స ఉపచయో సా రూపస్స సన్తతీతి యా ఏవం ఉపచితానం రూపానం వడ్ఢి, తతో ఉత్తరితరం పవత్తికాలే సా రూపస్స సన్తతి నామ హోతి; పవత్తీతి అత్థో. నదితీరే ఖతకూపస్మిఞ్హి ఉదకుగ్గమనకాలో వియ ఆచయో, నిబ్బత్తి; పరిపుణ్ణకాలో వియ ఉపచయో, వడ్ఢి; అజ్ఝోత్థరిత్వా గమనకాలో వియ సన్తతి, పవత్తీతి వేదితబ్బా.

ఏవం కిం కథితం హోతీతి? ఆయతనేన హి ఆచయో కథితో, ఆచయేన ఆయతనం కథితం. ఆచయోవ కథితో ఆయతనమేవ కథితం. ఏవమ్పి కిం కథితం హోతీతి? చతుసన్తతిరూపానం ఆచయో ఉపచయో నిబ్బత్తి వడ్ఢి కథితా. అత్థతో హి ఉభయమ్పేతం జాతిరూపస్సేవ అధివచనం. ఆకారనానత్తేన పన వేనేయ్యవసేన చ ఉపచయో సన్తతీతి ఉద్దేసదేసనం కత్వా యస్మా ఏత్థ అత్థతో నానత్తం నత్థి, తస్మా నిద్దేసే ‘‘యో ఆయతనానం ఆచయో సో రూపస్స ఉపచయో, యో రూపస్స ఉపచయో సా రూపస్స సన్తతీ’’తి వుత్తం.

యస్మా చ ఉభయమ్పేతం జాతిరూపస్సేవ అధివచనం తస్మా ఏత్థ ఆచయలక్ఖణో రూపస్స ఉపచయో, పుబ్బన్తతో రూపానం ఉమ్ముజ్జాపనరసో, నియ్యాతనపచ్చుపట్ఠానో పరిపుణ్ణభావపచ్చుపట్ఠానో వా, ఉపచితరూపపదట్ఠానో. పవత్తిలక్ఖణా రూపస్స సన్తతి, అనుప్పబన్ధరసా, అనుపచ్ఛేదపచ్చుపట్ఠానా, అనుప్పబన్ధరూపపదట్ఠానాతి వేదితబ్బా.

౬౪౩. జరతానిద్దేసే జీరణకవసేన జరా; అయమేత్థ సభావనిద్దేసో. జీరణాకారో జీరణతా. ఖణ్డిచ్చన్తి ఆదయో తయో కాలాతిక్కమే కిచ్చనిద్దేసా. పచ్ఛిమా ద్వే పకతినిద్దేసా. అయఞ్హి ‘జరా’తి ఇమినా పదేన సభావతో దీపితా; తేనస్సాయం సభావనిద్దేసో. ‘జీరణతా’తి ఇమినా ఆకారతో; తేనస్సాయం ఆకారనిద్దేసో. ఖణ్డిచ్చన్తి ఇమినా కాలాతిక్కమే దన్తనఖానం ఖణ్డితభావకరణకిచ్చతో. పాలిచ్చన్తి ఇమినా కేసలోమానం పలితభావకరణకిచ్చతో. వలిత్తచతాతి ఇమినా మంసం మిలాపేత్వా తచే వలిభావకరణకిచ్చతో దీపితా. తేనస్సా ఇమే ‘ఖణ్డిచ్చ’న్తిఆదయో తయో కాలాతిక్కమే కిచ్చనిద్దేసా. తేహి ఇమేసం వికారానం దస్సనవసేన పాకటీభూతా పాకటజరా దస్సితా. యథేవ హి ఉదకస్స వా అగ్గినో వా తిణరుక్ఖాదీనం సంభగ్గపలిభగ్గతాయ వా ఝామతాయ వా గతమగ్గో పాకటో హోతి, న చ సో గతమగ్గో తానేవ ఉదకాదీని, ఏవమేవ జరాయ దన్తాదీసు ఖణ్డిచ్చాదివసేన గతమగ్గో పాకటో, చక్ఖుం ఉమ్మీలేత్వాపి గయ్హతి, న చ ఖణ్డిచ్చాదీనేవ జరా. న హి జరా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా హోతి.

ఆయునో సంహాని ఇన్ద్రియానం పరిపాకోతి ఇమేహి పన పదేహి కాలాతిక్కమేయేవ అభిబ్యత్తాయ ఆయుక్ఖయచక్ఖాదిఇన్ద్రియపరిపాకసఞ్ఞితాయ పకతియా దీపితా. తేనస్సిమే పచ్ఛిమా ద్వే పకతినిద్దేసాతి వేదితబ్బా. తత్థ యస్మా జరం పత్తస్స ఆయు హాయతి, తస్మా జరా ‘ఆయునో సంహానీ’తి ఫలూపచారేన వుత్తా. యస్మా చ దహరకాలే సుప్పసన్నాని, సుఖుమమ్పి అత్తనో విసయం సుఖేనేవ గణ్హనసమత్థాని చక్ఖాదీని ఇన్ద్రియాని జరం పత్తస్స పరిపక్కాని ఆలుళితాని అవిసదాని, ఓళారికమ్పి అత్తనో విసయం గహేతుం అసమత్థాని హోన్తి, తస్మా ‘ఇన్ద్రియానం పరిపాకో’తిపి ఫలూపచారేనేవ వుత్తా.

సా పనాయం ఏవం నిద్దిట్ఠా సబ్బాపి జరా పాకటా పటిచ్ఛన్నాతి దువిధా హోతి. తత్థ దన్తాదీసు ఖణ్డభావాదిదస్సనతో రూపధమ్మేసు జరా పాకటజరా నామ. అరూపధమ్మేసు పన జరా తాదిసస్స వికారస్స అదస్సనతో పటిచ్ఛన్నజరా నామ. పున అవీచి సవీచీతి ఏవమ్పి దువిధా హోతి. తత్థ మణికనకరజతపవాళచన్దిమసూరియాదీనం వియ, మన్దదసకాదీసు పాణీనం వియ చ, పుప్ఫఫలపల్లవాదీసు చ అపాణీనం వియ, అన్తరన్తరా వణ్ణవిసేసాదీనం దువిఞ్ఞేయ్యత్తా జరా అవీచిజరా నామ; నిరన్తరజరాతి అత్థో. తతో అఞ్ఞేసు పన యథావుత్తేసు అన్తరన్తరా వణ్ణవిసేసాదీనం సువిఞ్ఞేయ్యత్తా జరా సవీచిజరా నామాతి వేదితబ్బా.

లక్ఖణాదితోపి రూపపరిపాకలక్ఖణా రూపస్స జరతా, ఉపనయనరసా, సభావానపగమేపి నవభావాపగమపచ్చుపట్ఠానా, వీహిపురాణభావో వియ పరిపచ్చమానరూపపదట్ఠానాతి వేదితబ్బా.

౬౪౪. అనిచ్చతానిద్దేసే ఖయగమనవసేన ఖయో, వయగమనవసేన వయో, భిజ్జనవసేన భేదో. అథ వా, యస్మా తం పత్వా రూపం ఖీయతి, వేతి, భిజ్జతి చ, తస్మా ఖీయతి ఏతస్మిన్తి ‘ఖయో’, వేతి ఏతస్మిన్తి ‘వయో’, భిజ్జతి ఏతస్మిన్తి ‘భేదో’. ఉపసగ్గవసేన పదం వడ్ఢేత్వా భేదోవ పరిభేదో. హుత్వా అభావట్ఠేన, న నిచ్చన్తి అనిచ్చం. తస్స భావో అనిచ్చతా. అన్తరధాయతి ఏత్థాతి అన్తరధానం. మరణఞ్హి పత్వా రూపం అన్తరధాయతి, అదస్సనం గచ్ఛతి. న కేవలఞ్చ రూపమేవ, సబ్బేపి పఞ్చక్ఖన్ధా. తస్మా పఞ్చన్నమ్పి ఖన్ధానం అనిచ్చతాయ ఇదమేవ లక్ఖణన్తి వేదితబ్బం. లక్ఖణాదితో పన పరిభేదలక్ఖణా రూపస్స అనిచ్చతా, సంసీదనరసా, ఖయవయపచ్చుపట్ఠానా, పరిభిజ్జమానరూపపదట్ఠానాతి వేదితబ్బా.

హేట్ఠా జాతి గహితా జరా గహితా, ఇమస్మిం ఠానే మరణం గహితం. ఇమే తయో ధమ్మా ఇమేసం సత్తానం ఉక్ఖిత్తాసికపచ్చామిత్తసదిసా. యథా హి పురిసస్స తయో పచ్చామిత్తా ఓతారం గవేసమానా విచరేయ్యుం. తేసు ఏకో ఏవం వదేయ్య – ‘ఏతం నీహరిత్వా అటవిపవేసనం మయ్హం భారో హోతూ’తి. దుతియో ‘అటవిగతకాలే పోథేత్వా పథవియం పాతనం మయ్హం భారో’తి. తతియో ‘పథవిగతకాలతో పట్ఠాయ అసినా సీసచ్ఛేదనం మయ్హం భారో’తి. ఏవరూపా ఇమే జాతి ఆదయో. నీహరిత్వా అటవిపవేసనపచ్చామిత్తసదిసా హేత్థ జాతి, తస్మిం తస్మిం ఠానే నిబ్బత్తాపనతో. అటవిగతం పోథేత్వా పథవియం పాతనపచ్చామిత్తసదిసా జరా, నిబ్బత్తక్ఖన్ధానం దుబ్బలపరాధీనమఞ్చపరాయణభావకరణతో. పథవిగతస్స అసినా సీసచ్ఛేదకపచ్చామిత్తసదిసం మరణం, జరాప్పత్తానం ఖన్ధానం జీవితక్ఖయపాపనతోతి.

౬౪౫. కబళీకారాహారనిద్దేసే కబళం కరీయతీతి కబళీకారో. ఆహరీయతీతి ఆహారో. కబళం కత్వా అజ్ఝోహరీయతీతి అత్థో. రూపం వా ఆహరతీతిపి ‘ఆహారో’. ఏవం వత్థువసేన నామం ఉద్ధరిత్వా పున వత్థువసేనేవేతం పభేదతో దస్సేతుం ఓదనో కుమ్మాసోతిఆది వుత్తం. ఓదనాదీని హి ఫాణితపరియన్తాని ద్వాదస ఇధాధిప్పేతస్స ఆహారస్స వత్థూని. పాళియం అనాగతాని మూలఫలాదీని యేవాపనకం పవిట్ఠాని.

ఇదాని తాని మూలఫలాదీని కత్తబ్బతో దస్సేతుం యమ్హి యమ్హి జనపదేతిఆదిమాహ. తత్థ ముఖేన అసితబ్బం భుఞ్జితబ్బన్తి ముఖాసియం. దన్తేహి విఖాదితబ్బన్తి దన్తవిఖాదనం. గలేన అజ్ఝోహరితబ్బన్తి గలజ్ఝోహరణీయం. ఇదాని తం కిచ్చవసేన దస్సేతుం కుచ్ఛివిత్థమ్భనన్తి ఆహ. తఞ్హి మూలఫలాది ఓదనకుమ్మాసాది వా అజ్ఝోహటం కుచ్ఛిం విత్థమ్భేతి. ఇదమస్స కిచ్చం. యాయ ఓజాయ సత్తా యాపేన్తీతి హేట్ఠా సబ్బపదేహి సవత్థుకం ఆహారం దస్సేత్వా ఇదాని నిబ్బట్టితఓజమేవ దస్సేతుం ఇదం వుత్తం.

కిం పనేత్థ వత్థుస్స కిచ్చం? కిం ఓజాయ? పరిస్సయహరణపాలనాని. వత్థుహి పరిస్సయం హరతి పాలేతుం న సక్కోతి, ఓజా పాలేతి పరిస్సయం హరితుం న సక్కోతి. ద్వేపి ఏకతో హుత్వా పాలేతుమ్పి సక్కోన్తి పరిస్సయమ్పి హరితుం. కో పనేస పరిస్సయో నామ? కమ్మజతేజో. అన్తోకుచ్ఛియఞ్హి ఓదనాదివత్థుస్మిం అసతి, కమ్మజతేజో ఉట్ఠహిత్వా ఉదరపటలం గణ్హాతి, ‘ఛాతోమ్హి, ఆహారం మే దేథా’తి వదాపేతి. భుత్తకాలే ఉదరపటలం ముఞ్చిత్వా వత్థుం గణ్హాతి. అథ సత్తో ఏకగ్గో హోతి.

యథా హి ఛాయారక్ఖసో ఛాయం పవిట్ఠం గహేత్వా దేవసఙ్ఖలికాయ బన్ధిత్వా అత్తనో భవనే మోదన్తో ఛాతకాలే ఆగన్త్వా సీసే డంసతి. సో డట్ఠత్తా విరవతి. తం విరవం సుత్వా ‘దుక్ఖప్పత్తో ఏత్థ అత్థీ’తి తతో తతో మనుస్సా ఆగచ్ఛన్తి. సో ఆగతాగతే గహేత్వా ఖాదిత్వా భవనే మోదతి. ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బం. ఛాయారక్ఖసో వియ హి కమ్మజతేజో, దేవసఙ్ఖలికాయ బన్ధిత్వా ఠపితసత్తో వియ ఉదరపటలం, పున ఆగతమనుస్సా వియ ఓదనాదివత్థు, ఓతరిత్వా సీసే డంసనం వియ కమ్మజతేజస్స వత్థుతో ముత్తస్స ఉదరపటలగ్గహణం, డట్ఠస్స విరవనకాలో వియ ‘ఆహారం దేథా’తి వచనకాలో, తాయ సఞ్ఞాయ ఆగతాగతే గహేత్వా ఖాదిత్వా భవనే మోదనకాలో వియ కమ్మజతేజేన ఉదరపటలం ముఞ్చిత్వా వత్థుస్మిం గహితే ఏకగ్గచిత్తతా.

తత్థ ఓళారికే వత్థుస్మిం ఓజా మన్దా హోతి. సుఖుమే బలవతీ. కుద్రూసకభత్తాదీని హి భుఞ్జిత్వా ముహుత్తేనేవ ఛాతో హోతి. సప్పిఆదీని పివిత్వా ఠితస్స దివసమ్పి భత్తం న రుచ్చతి. ఏత్థ చ ఉపాదాయుపాదాయ ఓళారికసుఖుమతా వేదితబ్బా. కుమ్భీలానఞ్హి ఆహారం ఉపాదాయ మోరానం ఆహారో సుఖుమో. కుమ్భీలా కిర పాసాణే గిలన్తి. తే చ నేసం కుచ్ఛిప్పత్తా విలీయన్తి. మోరా సప్పవిచ్ఛికాదిపాణే ఖాదన్తి. మోరానం పన ఆహారం ఉపాదాయ తరచ్ఛానం ఆహారో సుఖుమో. తే కిర తివస్సఛడ్డితాని విసాణాని చేవ అట్ఠీని చ ఖాదన్తి. తాని చ నేసం ఖేళేన తేమితమత్తానేవ కన్దమూలం వియ ముదుకాని హోన్తి. తరచ్ఛానమ్పి ఆహారముపాదాయ హత్థీనం ఆహారో సుఖుమో. తే హి నానారుక్ఖసాఖాదయో ఖాదన్తి. హత్థీనం ఆహారతో గవయగోకణ్ణమిగాదీనం ఆహారో సుఖుమో. తే కిర నిస్సారాని నానారుక్ఖపణ్ణాదీని ఖాదన్తి. తేసమ్పి ఆహారతో గున్నం ఆహారో సుఖుమో. తే అల్లసుక్ఖతిణాని ఖాదన్తి. తేసమ్పి ఆహారతో ససానం ఆహారో సుఖుమో. ససానం ఆహారతో సకుణానం ఆహారో సుఖుమో. సకుణానం ఆహారతో పచ్చన్తవాసీనం ఆహారో సుఖుమో. పచ్చన్తవాసీనం ఆహారతో గామభోజకానం ఆహారో సుఖుమో. గామభోజకానం ఆహారతో రాజరాజమహామత్తానం ఆహారో సుఖుమో. తేసమ్పి ఆహారతో చక్కవత్తినో ఆహారో సుఖుమో. చక్కవత్తినో ఆహారతో భుమ్మదేవానం ఆహారో సుఖుమో. భుమ్మదేవానం ఆహారతో చాతుమహారాజికానం ఆహారో సుఖుమో. ఏవం యావ పరనిమ్మితవసవత్తీనం ఆహారో విత్థారేతబ్బో. తేసం పనాహారో సుఖుమోత్వేవ నిట్ఠం పత్తో.

లక్ఖణాదితోపి ఓజాలక్ఖణో కబళీకారో ఆహారో, రూపాహరణరసో, ఉపత్థమ్భనపచ్చుపట్ఠానో, కబళం కత్వా ఆహరితబ్బవత్థుపదట్ఠానోతి వేదితబ్బో.

౬౪౬. నోఉపాదానిద్దేసే యథా ఉపాదారూపం ఉపాదియతేవ, న అఞ్ఞేన ఉపాదియతి, ఏవమేతం న ఉపాదియతేవాతి నోఉపాదా.

౬౪౭. ఫుసితబ్బన్తి ఫోట్ఠబ్బం. ఫుసిత్వా జానితబ్బన్తి అత్థో. ఫోట్ఠబ్బఞ్చ తం ఆయతనఞ్చాతి ఫోట్ఠబ్బాయతనం. ఆపో చ తం నిస్సత్తసుఞ్ఞతసభావట్ఠేన ధాతు చాతి ఆపోధాతు. ఇదాని యస్మా తీణి రూపాని ఫుసిత్వా జానితబ్బాని తస్మా తాని భాజేత్వా దస్సేతుం కతమం తం రూపం ఫోట్ఠబ్బాయతనం? పథవీధాతూతిఆదిమాహ. తత్థ కక్ఖళత్తలక్ఖణా పథవీధాతు, పతిట్ఠానరసా, సమ్పటిచ్ఛనపచ్చుపట్ఠానా. తేజోధాతు ఉణ్హత్తలక్ఖణా, పరిపాచనరసా, మద్దవానుప్పదానపచ్చుపట్ఠానా. వాయోధాతు విత్థమ్భనలక్ఖణా, సముదీరణరసా, అభినీహారపచ్చుపట్ఠానా. పురిమా పన ‘ఆపోధాతు’ పగ్ఘరణలక్ఖణా, బ్రూహనరసా, సఙ్గహపచ్చుపట్ఠానా. ఏకేకా చేత్థ సేసత్తయపదట్ఠానాతి వేదితబ్బా.

కక్ఖళన్తి థద్ధం. ముదుకన్తి అథద్ధం. సణ్హన్తి మట్ఠం. ఫరుసన్తి ఖరం. సుఖసమ్ఫస్సన్తి సుఖవేదనాపచ్చయం ఇట్ఠఫోట్ఠబ్బం. దుక్ఖసమ్ఫస్సన్తి దుక్ఖవేదనాపచ్చయం అనిట్ఠఫోట్ఠబ్బం. గరుకన్తి భారియం. లహుకన్తి అభారియం, సల్లహుకన్తి అత్థో. ఏత్థ చ ‘కక్ఖళం ముదుకం సణ్హం ఫరుసం గరుకం లహుక’న్తి పదేహి పథవీధాతు ఏవ భాజితా. ‘‘యదాయం కాయో ఆయుసహగతో చ హోతి ఉస్మాసహగతో చ విఞ్ఞాణసహగతో చ తదా లహుతరో చ హోతి ముదుతరో చ కమ్మఞ్ఞతరో చా’’తి (దీ. ని. ౨.౪౨౪) సుత్తేపి లహుముదుభూతం పథవీధాతుమేవ సన్ధాయ వుత్తం.

‘సుఖసమ్ఫస్సం దుక్ఖసమ్ఫస్స’న్తి పదద్వయేన పన తీణిపి మహాభూతాని భాజితాని. పథవీధాతు హి సుఖసమ్ఫస్సాపి అత్థి దుక్ఖసమ్ఫస్సాపి. తథా తేజోధాతువాయోధాతుయో. తత్థ సుఖసమ్ఫస్సా పథవీధాతు ముదుతలుణహత్థే దహరే పాదే సమ్బాహన్తే అస్సాదేత్వా అస్సాదేత్వా ‘సమ్బాహ తాత, సమ్బాహ తాతా’తి వదాపనాకారం కరోతి. సుఖసమ్ఫస్సా తేజోధాతు సీతసమయే అఙ్గారకపల్లం ఆహరిత్వా గత్తం సేదేన్తే అస్సాదేత్వా అస్సాదేత్వా ‘సేదేహి తాత, సేదేహి తాతా’తి వదాపనాకారం కరోతి. సుఖసమ్ఫస్సా వాయోధాతు ఉణ్హసమయే వత్తసమ్పన్నే దహరే బీజనేన బీజన్తే అస్సాదేత్వా అస్సాదేత్వా ‘బీజ తాత, బీజ తాతా’తి వదాపనాకారం కరోతి. థద్ధహత్థే పన దహరే పాదే సమ్బాహన్తే అట్ఠీనం భిజ్జనకాలో వియ హోతి. సోపి ‘అపేహీ’తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి. ఉణ్హసమయే అఙ్గారకపల్లే ఆభతే ‘అపనేహి న’న్తి వత్తబ్బం హోతి. సీతసమయే బీజనేన బీజన్తే ‘అపేహి, మా బీజా’తి వత్తబ్బం హోతి. ఏవమేతాసం సుఖసమ్ఫస్సతా దుక్ఖసమ్ఫస్సతా చ వేదితబ్బా.

యం ఫోట్ఠబ్బం అనిదస్సనం సప్పటిఘన్తిఆదినా నయేన వుత్తా పన చతూహి చతూహి నయేహి పటిమణ్డితా తేరస వారా హేట్ఠా రూపాయతనాదీసు వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా.

కిం పనేతాని తీణి మహాభూతాని ఏకప్పహారేనేవ ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తి ఉదాహు నోతి? ఆగచ్ఛన్తి. ఏవం ఆగతాని కాయపసాదం ఘట్టేన్తి న ఘట్టేన్తీతి? ఘట్టేన్తి. ఏకప్పహారేనేవ తాని ఆరమ్మణం కత్వా కాయవిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి నుప్పజ్జతీతి? నుప్పజ్జతి. ఆభుజితవసేన వా హి ఉస్సదవసేన వా ఆరమ్మణకరణం హోతి.

తత్థ ఆభుజితవసేన తావ, పత్తస్మిఞ్హి ఓదనేన పూరేత్వా ఆభతే ఏకం సిత్థం గహేత్వా థద్ధం వా ముదుకం వాతి వీమంసన్తో కిఞ్చాపి తత్థ తేజోపి అత్థి వాయోపి అత్థి, పథవీధాతుమేవ పన ఆభుజతి. ఉణ్హోదకే హత్థం ఓతారేత్వా వీమంసన్తో కిఞ్చాపి తత్థ పథవీపి అత్థి వాయోపి అత్థి, తేజోధాతుమేవ పన ఆభుజతి. ఉణ్హసమయే వాతపానం వివరిత్వా వాతేన సరీరం పహరాపేన్తో ఠితో మన్దమన్దే వాతే పహరన్తే కిఞ్చాపి తత్థ పథవీపి అత్థి తేజోపి అత్థి, వాయోధాతుమేవ పన ఆభుజతి. ఏవం ఆభుజితవసేన ఆరమ్మణం కరోతి నామ.

యో పన ఉపక్ఖలతి వా సీసేన వా రుక్ఖం పహరతి భుఞ్జన్తో వా సక్ఖరం డంసతి, సో కిఞ్చాపి తత్థ తేజోపి అత్థి వాయోపి అత్థి, ఉస్సదవసేన పన పథవీధాతుమేవ ఆరమ్మణం కరోతి. అగ్గిం అక్కమన్తోపి కిఞ్చాపి తత్థ పథవీపి అత్థి వాయోపి అత్థి, ఉస్సదవసేన పన తేజోధాతుమేవ ఆరమ్మణం కరోతి. బలవవాతే కణ్ణసక్ఖలిం పహరిత్వా బధిరభావం కరోన్తే. కిఞ్చాపి తత్థ పథవీపి అత్థి తేజోపి అత్థి, ఉస్సదవసేన పన వాయోధాతుమేవ ఆరమ్మణం కరోతి.

యంకిఞ్చి ధాతుం ఆరమ్మణం కరోన్తస్స కాయవిఞ్ఞాణమ్పి ఏకప్పహారేన నుప్పజ్జతి. సూచికలాపేన విద్ధస్స ఏకప్పహారేన కాయో ఘట్టియతి. యస్మిం యస్మిం పన ఠానే కాయపసాదో ఉస్సన్నో హోతి, తత్థ తత్థ కాయవిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి. యత్థ యత్థాపి పటిఘట్టననిఘంసో బలవా హోతి తత్థ తత్థ పఠమం ఉప్పజ్జతి. కుక్కుటపత్తేన వణే ధోవియమానే అంసుఅంసు కాయపసాదం ఘట్టేతి. యత్థ యత్థ పన పసాదో ఉస్సన్నో హోతి, తత్థ తత్థేవ కాయవిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి. ఏవం ఉస్సదవసేన ఆరమ్మణం కరోతి. ఉస్సదవసేనేవ చ కాయవిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి నామ.

కథం పన చిత్తస్స ఆరమ్మణతో సఙ్కన్తి హోతీతి? ద్వీహాకారేహి హోతి – అజ్ఝాసయతో వా విసయాధిమత్తతో వా. విహారపూజాదీసు హి ‘తాని తాని చేతియాని చేవ పటిమాయో చ వన్దిస్సామి, పోత్థకమ్మచిత్తకమ్మాని చ ఓలోకేస్సామీ’తి అజ్ఝాసయేన గతో ఏకం వన్దిత్వా వా పస్సిత్వా వా ఇతరస్స వన్దనత్థాయ వా దస్సనత్థాయ వా మనం కత్వా వన్దితుమ్పి పస్సితుమ్పి గచ్ఛతియేవ, ఏవం అజ్ఝాసయతో సఙ్కమతి నామ.

కేలాసకూటపటిభాగం పన మహాచేతియం ఓలోకేన్తో ఠితోపి అపరభాగే సబ్బతూరియేసు పగ్గహితేసు రూపారమ్మణం విస్సజ్జేత్వా సద్దారమ్మణం సఙ్కమతి. మనుఞ్ఞగన్ధేసు పుప్ఫేసు వా గన్ధేసు వా ఆభతేసు సద్దారమ్మణం విస్సజ్జేత్వా గన్ధారమ్మణం సఙ్కమతి. ఏవం విసయాధిమత్తతో సఙ్కమతి నామ.

౬౫౧. ఆపోధాతునిద్దేసే ఆపోతి సభావనిద్దేసో. ఆపోవ ఆపోగతం. సినేహవసేన సినేహో, సినేహోవ సినేహగతం. బన్ధనత్తం రూపస్సాతి పథవీధాతుఆదికస్స భూతరూపస్స బన్ధనభావో. అయోపిణ్డిఆదీని హి ఆపోధాతు ఆబన్ధిత్వా బద్ధాని కరోతి. తాయ ఆబద్ధత్తా తాని బద్ధాని నామ హోన్తి. పాసాణపబ్బతతాలట్ఠిహత్థిదన్తగోసిఙ్గాదీసుపి ఏసేవ నయో. సబ్బాని హేతాని ఆపోధాతు ఏవ ఆబన్ధిత్వా బద్ధాని కరోతి. ఆపోధాతుయా ఆబద్ధత్తావ బద్ధాని హోన్తి.

కిం పన పథవీధాతు సేసధాతూనం పతిట్ఠా హోతి న హోతీతి హోతి ఫుసిత్వా హోతి ఉదాహు అఫుసిత్వా? ఆపోధాతు వా సేసా ఆబన్ధమానా ఫుసిత్వా ఆబన్ధతి ఉదాహు అఫుసిత్వాతి? పథవీధాతు తావ ఆపోధాతుయా అఫుసిత్వావ పతిట్ఠా హోతి, తేజోధాతుయా చ వాయోధాతుయా చ ఫుసిత్వా. ఆపోధాతు పన పథవీధాతుమ్పి తేజోవాయోధాతుయోపి అఫుసిత్వావ ఆబన్ధతి. యది ఫుసిత్వా ఆబన్ధేయ్య ఫోట్ఠబ్బాయతనం నామ భవేయ్య.

తేజోధాతువాయోధాతూనమ్పి సేసధాతూసు సకసకకిచ్చకరణే ఏసేవ నయో. తేజోధాతు హి పథవీధాతుం ఫుసిత్వా ఝాపేతి. సా పన న ఉణ్హా హుత్వా ఝాయతి. యది ఉణ్హా హుత్వా ఝాయేయ్య ఉణ్హత్తలక్ఖణా నామ భవేయ్య. ఆపోధాతుం పన అఫుసిత్వావ తాపేతి. సాపి తపమానా న ఉణ్హా హుత్వా తపతి. యది ఉణ్హా హుత్వా తపేయ్య ఉణ్హత్తలక్ఖణా నామ భవేయ్య. వాయోధాతుం పన ఫుసిత్వావ తాపేతి. సాపి తపమానా న ఉణ్హా హుత్వా తపతి. యది ఉణ్హా హుత్వా తపేయ్య ఉణ్హత్తలక్ఖణా నామ భవేయ్య. వాయోధాతు పథవీధాతుం ఫుసిత్వా విత్థమ్భేతి, తథా తేజోధాతుం ఆపోధాతుం పన అఫుసిత్వావ విత్థమ్భేతి.

ఉచ్ఛురసం పచిత్వా ఫాణితపిణ్డే కరియమానే ఆపోధాతు థద్ధా హోతి న హోతీతి? న హోతి. సా హి పగ్ఘరణలక్ఖణా. పథవీధాతు కక్ఖళలక్ఖణా. ఓమత్తం పన ఆపో అధిమత్తపథవీగతికం జాతం. సా హి రసాకారేన ఠితభావం విజహతి, లక్ఖణం న విజహతి. ఫాణితపిణ్డే విలీయమానేపి పథవీధాతు న విలీయతి. కక్ఖళలక్ఖణా హి పథవీధాతు పగ్ఘరణలక్ఖణా ఆపోధాతు. ఓమత్తా పన పథవీ అధిమత్తఆపగతికా హోతి. సా పిణ్డాకారేన ఠితభావం విజహతి, లక్ఖణం న విజహతి. చతున్నఞ్హి మహాభూతానం భావఞ్ఞథత్తమేవ హోతి, లక్ఖణఞ్ఞథత్తం నామ నత్థి. తస్స అభావో అట్ఠానపరికప్పసుత్తేన దీపితో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘సియా, ఆనన్ద, చతున్నం మహాభూతానం అఞ్ఞథత్తం, పథవీధాతుయా…పే… వాయోధాతుయా; న త్వేవ బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతస్స అరియసావకస్స సియా అఞ్ఞథత్త’’న్తి (అ. ని. ౩.౭౬).

అయఞ్హేత్థ అత్థో – ఆనన్ద, కక్ఖళత్తలక్ఖణా పథవీధాతు పరివత్తిత్వా పగ్ఘరణలక్ఖణా ఆపోధాతు నామ భవేయ్య, అరియసావకస్స పన అఞ్ఞథత్తం నామ నత్థీతి. ఏవమేత్థ అట్ఠానపరికప్పో ఆగతో.

౬౫౨. ఇతో పరేసు ఉపాదిణ్ణరూపాదినిద్దేసేసు ఉపాదిణ్ణపదాదీనం అత్థో మాతికాకథాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. చక్ఖాయతనాదీని హేట్ఠా విత్థారితానేవ. తత్థ తత్థ పన విసేసమత్తమేవ వక్ఖామ.

ఉపాదిణ్ణనిద్దేసే తావ చక్ఖాయతనాదీని ఏకన్తఉపాదిణ్ణత్తా వుత్తాని. యస్మా పన రూపాయతనాదీని ఉపాదిణ్ణానిపి అత్థి అనుపాదిణ్ణానిపి, తస్మా తాని యం వా పనాతి సఙ్ఖేపతో దస్సేత్వా పున కమ్మస్స కతత్తా రూపాయతనన్తిఆదినా నయేన విత్థారితాని. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బయేవాపనకేసు అత్థో వేదితబ్బో.

కస్మా పన ‘కమ్మస్స కతత్తా’తి చ ‘న కమ్మస్స కతత్తా’తి చ ఉభిన్నమ్పి నిద్దేసే ‘జరతా చ అనిచ్చతా చ’ న గహితా, అనుపాదిణ్ణాదీనంయేవ నిద్దేసేసు గహితాతి? న కమ్మస్స కతత్తాతి ఏత్థ తావ కమ్మతో అఞ్ఞపచ్చయసముట్ఠానం సఙ్గహితం. ‘కమ్మస్స కతత్తా’తి ఏత్థ కమ్మసముట్ఠానమేవ. ఇమాని చ ద్వే రూపాని నేవ కమ్మతో న అఞ్ఞస్మా రూపజనకపచ్చయా ఉప్పజ్జన్తి, తస్మా న గహితాని. సా చ నేసం అనుప్పత్తి పరతో ఆవి భవిస్సతి. అనుపాదిణ్ణన్తిఆదీసు పన కేవలం అనుపాదిణ్ణాదిగ్గహణేన కమ్మాదిసముట్ఠానతా పటిక్ఖిత్తా, నఅఞ్ఞపచ్చయసముట్ఠానతా అనుఞ్ఞాతా. తస్మా తత్థ గహితానీతి వేదితబ్బాని.

౬౬౬. చిత్తసముట్ఠాననిద్దేసే కాయవిఞ్ఞత్తి వచీవిఞ్ఞత్తీతి ఇదం ద్వయం యస్మా ఏకన్తచిత్తసముట్ఠానాని భూతాని ఉపాదాయ పఞ్ఞాయతి, తస్మా వుత్తం. పరమత్థతో పన తస్స నిస్సయభూతాని భూతానేవ చిత్తసముట్ఠానాని, తంనిస్సితత్తా. యథా అనిచ్చస్స రూపస్స జరామరణం అనిచ్చం నామ హోతి, ఏవమిదమ్పి చిత్తసముట్ఠానం నామ జాతం.

౬౬౮. చిత్తసహభునిద్దేసేపి ఏసేవ నయో. యావ చిత్తం తావ పఞ్ఞాయనతో ఇదమేవ ద్వయం వుత్తం. న పనేతం చిత్తేన సహ భూతాని వియ, చేతనాదయో వియ చ ఉప్పజ్జతి.

౬౭౦. చిత్తానుపరివత్తితాయపి ఏసేవ నయో. యావ చిత్తం తావ పఞ్ఞాయనతో ఏవ హేతం ద్వయం చిత్తానుపరివత్తీతి వుత్తం.

౬౭౪. ఓళారికన్తి వత్థారమ్మణభూతత్తా సంఙ్ఘట్టనవసేన గహేతబ్బతో థూలం. వుత్తవిపల్లాసతో సుఖుమం వేదితబ్బం.

౬౭౬. దూరేతి ఘట్టనవసేన అగ్గహేతబ్బత్తా దుబ్బిఞ్ఞేయ్యభావేన సమీపే ఠితమ్పి దూరే. ఇతరం పన ఘట్టనవసేన గహేతబ్బత్తా సువిఞ్ఞేయ్యభావేన దూరే ఠితమ్పి సన్తికే. చక్ఖాయతనాదినిద్దేసా హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ విత్థారతో వేదితబ్బా. ఇదం తావ దువిధేన రూపసఙ్గహే విసేసమత్తం. తివిధసఙ్గహో ఉత్తానత్థోవ.

చతుక్కనిద్దేసవణ్ణనా

౯౬౬. చతుబ్బిధసఙ్గహావసానే దిట్ఠాదీనం పచ్ఛిమపదస్స భేదాభావేన ఆదితో పట్ఠాయ పుచ్ఛం అకత్వావ రూపాయతనం దిట్ఠం సద్దాయతనం సుతన్తిఆది వుత్తం. తత్థ రూపాయతనం చక్ఖునా ఓలోకేత్వా దక్ఖితుం సక్కాతి ‘దిట్ఠం’ నామ జాతం. సద్దాయతనం సోతేన సుత్వా జానితుం సక్కాతి ‘సుతం’ నామ జాతం. గన్ధాయతనాదిత్తయం ఘానజివ్హాకాయేహి పత్వా గహేతబ్బతో మునిత్వా జానితబ్బట్ఠేన ముతం నామ జాతం. ఫుసిత్వా విఞ్ఞాణుప్పత్తికారణతో ‘ముతం’ నామాతిపి వుత్తం. సబ్బమేవ పన రూపం మనోవిఞ్ఞాణేన జానితబ్బన్తి మనసా విఞ్ఞాతం నామ జాతం.

పఞ్చకనిద్దేసవణ్ణనా

౯౬౭. పఞ్చవిధసఙ్గహనిద్దేసే కక్ఖళన్తి థద్ధం. ఖరమేవ ఖరగతం, ఫరుసన్తి అత్థో. ఇతరే ద్వేపి సభావనిద్దేసా ఏవ. అజ్ఝత్తన్తి నియకజ్ఝత్తం. బహిద్ధాతి బాహిరం. ఉపాదిణ్ణన్తి న కమ్మసముట్ఠానమేవ. అవిసేసేన పన సరీరట్ఠకస్సేతం గహణం. సరీరట్ఠకఞ్హి ఉపాదిణ్ణం వా హోతు అనుపాదిణ్ణం వా, ఆదిన్నగహితపరామట్ఠవసేన సబ్బం ఉపాదిణ్ణమేవ నామ.

౯౬౯. తేజోగతన్తి సబ్బతేజేసు గతం ఉణ్హత్తలక్ఖణం, తేజో ఏవ వా తేజోభావం గతన్తి ‘తేజోగతం’. ఉస్మాతి ఉస్మాకారో. ఉస్మాగతన్తి ఉస్మాభావం గతం. ఉస్మాకారస్సేవేతం నామం. ఉసుమన్తి బలవఉస్మా. ఉసుమమేవ ఉసుమభావం గతన్తి ఉసుమగతం.

౯౭౦. వాయనకవసేన వాయో. వాయోవ వాయోభావం గతత్తా వాయోగతం. థమ్భితత్తన్తి ఉప్పలనాళతచాదీనం వియ వాతపుణ్ణానం థమ్భితభావో రూపస్స.

ఛక్కాదినిద్దేసవణ్ణనా

౯౭౨-౪. ఛబ్బిధాదిసఙ్గహానం తిణ్ణం ఓసానపదస్స భేదాభావతో ఆదితో పట్ఠాయ అపుచ్ఛిత్వావ నిద్దేసో కతో. తత్థ చక్ఖువిఞ్ఞాణేన జానితుం సక్కాతి చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం…పే… మనోవిఞ్ఞాణేన జానితుం సక్కాతి మనోవిఞ్ఞేయ్యం. తివిధాయ మనోధాతుయా జానితుం సక్కాతి మనోధాతువిఞ్ఞేయ్యం సబ్బం రూపన్తి ఏత్థ యస్మా ఏకం రూపమ్పి మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా అజానితబ్బం నామ నత్థి, తస్మా ‘సబ్బం రూప’న్తి వుత్తం. సమ్మాసమ్బుద్ధేన హి అభిధమ్మం పత్వా నయం కాతుం యుత్తట్ఠానే నయో అకతో నామ నత్థి. ఇదఞ్చ ఏకరూపస్సాపి మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా అజానితబ్బస్స అభావేన నయం కాతుం యుత్తట్ఠానం నామ, తస్మా నయం కరోన్తో ‘సబ్బం రూప’న్తి ఆహ.

౯౭౪. సుఖసమ్ఫస్సోతి సుఖవేదనాపటిలాభపచ్చయో. దుక్ఖసమ్ఫస్సోతి దుక్ఖవేదనాపటిలాభపచ్చయో. ఇధాపి ఫోట్ఠబ్బారమ్మణస్స సుఖదుక్ఖస్స సబ్భావతో అయం నయో దిన్నో.

నవకాదినిద్దేసవణ్ణనా

౯౭౫. నవకే పన ఇన్ద్రియరూపస్స నామ అత్థితాయ నయో దిన్నో. తస్సేవ సప్పటిఘఅప్పటిఘతాయ దసకే నయో దిన్నో. ఏకాదసకే అడ్ఢేకాదస ఆయతనాని విభత్తాని. తేసం నిద్దేసవారా హేట్ఠా వుత్తనయేన విత్థారతో వేదితబ్బా. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవ.