ఉద్దేసవణ్ణనా

ఇదాని రూపకణ్డం భాజేత్వా దస్సేతుం పున కతమే ధమ్మా అబ్యాకతాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ కిఞ్చాపి హేట్ఠా చిత్తుప్పాదకణ్డే విపాకాబ్యాకతఞ్చేవ కిరియాబ్యాకతఞ్చ నిస్సేసం కత్వా భాజితం, రూపాబ్యాకతనిబ్బానాబ్యాకతాని పన అకథితాని, తాని కథేతుం చతుబ్బిధమ్పి అబ్యాకతం సమోధానేత్వా దస్సేన్తో కుసలాకుసలానం ధమ్మానం విపాకాతిఆదిమాహ. తత్థ కుసలాకుసలానన్తి చతుభూమకకుసలానఞ్చేవ అకుసలానఞ్చ. ఏవం తావ విపాకాబ్యాకతం కుసలవిపాకాకుసలవిపాకవసేన ద్వీహి పదేహి పరియాదియిత్వా దస్సితం. యస్మా పన తం సబ్బమ్పి కామావచరం వా హోతి, రూపావచరాదీసు వా అఞ్ఞతరం, తస్మా ‘కామావచరా’తిఆదినా నయేన తదేవ విపాకాబ్యాకతం భూమన్తరవసేన పరియాదియిత్వా దస్సితం. యస్మా పన తం వేదనాక్ఖన్ధోపి హోతి…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధోపి, తస్మా పున సమ్పయుత్తచతుక్ఖన్ధవసేన పరియాదియిత్వా దస్సితం.

ఏవం విపాకాబ్యాకతం కుసలాకుసలవసేన భూమన్తరవసేన సమ్పయుత్తక్ఖన్ధవసేనాతి తీహి నయేహి పరియాదాయ దస్సేత్వా, పున కిరియాబ్యాకతం దస్సేన్తో యే చ ధమ్మా కిరియాతిఆదిమాహ. తత్థ ‘కామావచరా రూపావచరా అరూపావచరా వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’తి వత్తబ్బం భవేయ్య. హేట్ఠా పన గహితమేవాతి నయం దస్సేత్వా నిస్సజ్జితం. ఇదాని అవిభత్తం దస్సేన్తో సబ్బఞ్చ రూపం అసఙ్ఖతా చ ధాతూతి ఆహ. తత్థ ‘సబ్బఞ్చ రూప’న్తి పదేన పఞ్చవీసతి రూపాని ఛన్నవుతిరూపకోట్ఠాసా నిప్పదేసతో గహితాతి వేదితబ్బా. ‘అసఙ్ఖతా చ ధాతూ’తి పదేన నిబ్బానం నిప్పదేసతో గహితన్తి. ఏత్తావతా ‘అబ్యాకతా ధమ్మా’తి పదం నిట్ఠితం హోతి.

౫౮౪. తత్థ కతమం సబ్బం రూపన్తి ఇదం కస్మా గహితం? హేట్ఠా రూపాబ్యాకతం సఙ్ఖేపేన కథితం. ఇదాని తం ఏకకదుకతికచతుక్క…పే… ఏకాదసకవసేన విత్థారతో భాజేత్వా దస్సేతుం ఇదం గహితం. తస్సత్థో – యం వుత్తం ‘సబ్బఞ్చ రూపం, అసఙ్ఖతా చ ధాతూ’తి, తస్మిం పదద్వయే ‘కతమం సబ్బం రూపం నామ’? ఇదాని తం దస్సేన్తో చత్తారో చ మహాభూతాతిఆదిమాహ. తత్థ చత్తారోతి గణనపరిచ్ఛేదో. తేన తేసం ఊనాధికభావం నివారేతి. ‘చ’-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో. తేన న కేవలం ‘చత్తారో మహాభూతావ’ రూపం, అఞ్ఞమ్పి అత్థీతి ‘ఉపాదారూపం’ సమ్పిణ్డేతి.

మహాభూతాతి ఏత్థ మహన్తపాతుభావాదీహి కారణేహి మహాభూతతా వేదితబ్బా. ఏతాని హి మహన్తపాతుభావతో, మహాభూతసామఞ్ఞతో, మహాపరిహారతో, మహావికారతో, మహన్తభూతత్తా చాతి ఇమేహి కారణేహి మహాభూతానీతి వుచ్చన్తి. తత్థ ‘మహన్తపాతుభావతో’తి, ఏతాని హి అనుపాదిన్నకసన్తానేపి ఉపాదిన్నకసన్తానేపి మహన్తాని పాతుభూతాని. తేసం అనుపాదిన్నకసన్తానే ఏవం మహన్తపాతుభావతా వేదితబ్బా – ఏకఞ్హి చక్కవాళం ఆయామతో చ విత్థారతో చ యోజనానం ద్వాదస సతసహస్సాని తీణి సహస్సాని చత్తారి సతాని పఞ్ఞాసఞ్చ యోజనాని. పరిక్ఖేపతో –

సబ్బం సతసహస్సాని, ఛత్తింస పరిమణ్డలం;

దస చేవ సహస్సాని, అడ్ఢుడ్ఢాని సతాని చ. (పారా. అట్ఠ. ౧.౧; విసుద్ధి. ౧.౧౩౭);

తత్థ –

దువే సతసహస్సాని, చత్తారి నహుతాని చ;

ఏత్తకం బహలత్తేన, సఙ్ఖాతాయం వసున్ధరా. (పారా. అట్ఠ. ౧.౧; విసుద్ధి. ౧.౧౩౭);

తస్సాయేవ సన్ధారకం –

చత్తారి సతసహస్సాని, అట్ఠేవ నహుతాని చ;

ఏత్తకం బహలత్తేన, జలం వాతే పతిట్ఠితం.

తస్సాపి సన్ధారకో –

నవసతసహస్సాని, మాలుతో నభముగ్గతో;

సట్ఠి చేవ సహస్సాని, ఏసా లోకస్స సణ్ఠితి.

ఏవం సణ్ఠితే చేత్థ యోజనానం –

చతురాసీతిసహస్సాని, అజ్ఝోగాళ్హో మహణ్ణవే;

అచ్చుగ్గతో తావదేవ, సినేరు పబ్బతుత్తమో.

తతో ఉపడ్ఢుపడ్ఢేన, పమాణేన యథాక్కమం;

అజ్ఝోగాళ్హుగ్గతా దిబ్బా, నానారతనచిత్తితా.

యుగన్ధరో ఈసధరో, కరవీకో సుదస్సనో;

నేమిన్ధరో వినతకో, అస్సకణ్ణో గిరి బ్రహా.

ఏతే సత్త మహాసేలా, సినేరుస్స సమన్తతో;

మహారాజానమావాసా దేవయక్ఖనిసేవితా.

యోజనానం సతానుచ్చో, హిమవా పఞ్చ పబ్బతో;

యోజనానం సహస్సాని, తీణి ఆయతవిత్థతో;

చతురాసీతిసహస్సేహి, కూటేహి పటిమణ్డితో.

తిపఞ్చయోజనక్ఖన్ధపరిక్ఖేపా నగవ్హయా;

పఞ్ఞాసయోజనక్ఖన్ధసాఖాయామా సమన్తతో.

సతయోజనవిత్థిణ్ణా, తావదేవ చ ఉగ్గతా;

జమ్బూ యస్సానుభావేన, జమ్బుదీపో పకాసితో. (పారా. అట్ఠ. ౧.౧; విసుద్ధి. ౧.౧౩౭);

యఞ్చేతం జమ్బుయా పమాణం తదేవ అసురానం చిత్తపాటలియా, గరుళానం సిమ్బలిరుక్ఖస్స, అపరగోయానే కదమ్బరుక్ఖస్స, ఉత్తరకురుమ్హి కప్పరుక్ఖస్స, పుబ్బవిదేహే సిరీసస్స, తావతింసేసు పారిచ్ఛత్తకస్సాతి. తేనాహు పోరాణా –

పాటలీ సిమ్బలీ జమ్బూ, దేవానం పారిచ్ఛత్తకో;

కదమ్బో కప్పరుక్ఖో చ, సిరీసేన భవతి సత్తమన్తి.

ద్వేఅసీతిసహస్సాని, అజ్ఝోగాళ్హో మహణ్ణవే;

అచ్చుగ్గతో తావదేవ, చక్కవాళసిలుచ్చయో;

పరిక్ఖిపిత్వా తం సబ్బం, లోకధాతుమయం ఠితోతి.

ఉపాదిన్నకసన్తానేపి మచ్ఛకచ్ఛపదేవదానవాదిసరీరవసేన మహన్తానేవ పాతుభూతాని. వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘సన్తి, భిక్ఖవే, మహాసముద్దే యోజనసతికాపి అత్తభావాతి’’ఆది.

‘మహాభూతసామఞ్ఞతో’తి ఏతాని హి యథా మాయాకారో అమణింయేవ ఉదకం మణిం కత్వా దస్సేతి, అసువణ్ణంయేవ లేడ్డుం సువణ్ణం కత్వా దస్సేతి, యథా చ సయం నేవ యక్ఖో న పక్ఖీ సమానో యక్ఖభావమ్పి పక్ఖిభావమ్పి దస్సేతి, ఏవమేవ సయం అనీలానేవ హుత్వా నీలం ఉపాదారూపం దస్సేన్తి, అపీతాని… అలోహితాని… అనోదాతానేవ హుత్వా ఓదాతం ఉపాదారూపం దస్సేన్తీతి మాయాకారమహాభూతసామఞ్ఞతో మహాభూతాని. యథా చ యక్ఖాదీని మహాభూతాని యం గణ్హన్తి నేవ తేసం తస్స అన్తో న బహిఠానం ఉపలబ్భతి, న చ తం నిస్సాయ న తిట్ఠన్తి, ఏవమేవ ఏతానిపి నేవ అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అన్తో న బహి ఠితాని హుత్వా ఉపలబ్భన్తి, న చ అఞ్ఞమఞ్ఞం నిస్సాయ న తిట్ఠన్తీతి. అచిన్తేయ్యట్ఠానతాయ యక్ఖాదిమహాభూతసామఞ్ఞతోపి మహాభూతాని.

యథా చ యక్ఖినీసఙ్ఖాతాని మహాభూతాని మనాపేహి వణ్ణసణ్ఠానవిక్ఖేపేహి అత్తనో భయానకభావం పటిచ్ఛాదేత్వా సత్తే వఞ్చేన్తి, ఏవమేవ ఏతానిపి ఇత్థిపురిససరీరాదీసు మనాపేన ఛవివణ్ణేన, మనాపేన అఙ్గపచ్చఙ్గసణ్ఠానేన, మనాపేన చ హత్థపాదఙ్గులిభముకవిక్ఖేపేన అత్తనో కక్ఖళతాదిభేదం సరసలక్ఖణం పటిచ్ఛాదేత్వా బాలజనం వఞ్చేన్తి, అత్తనో సభావం దట్ఠుం న దేన్తి. ఇతి వఞ్చకట్ఠేన యక్ఖినీమహాభూతసామఞ్ఞతోపి మహాభూతాని.

‘మహాపరిహారతో’తి మహన్తేహి పచ్చయేహి పరిహరితబ్బతో. ఏతాని హి దివసే దివసే ఉపనేతబ్బత్తా మహన్తేహి ఘాసచ్ఛాదనాదీహి భూతాని పవత్తానీతి మహాభూతాని. మహాపరిహారాని వా భూతానీతి మహాభూతాని.

‘మహావికారతో’తి భూతానం మహావికారతో. ఏతాని హి ఉపాదిణ్ణానిపి అనుపాదిణ్ణానిపి మహావికారాని హోన్తి. తత్థ అనుపాదిణ్ణానం కప్పవుట్ఠానే వికారమహత్తం పాకటం హోతి, ఉపాదిణ్ణానం ధాతుక్ఖోభకాలే. తథా హి –

భూమితో వుట్ఠితా యావ, బ్రహ్మలోకా విధావతి;

అచ్చి అచ్చిమతో లోకే, దయ్హమానమ్హి తేజసా.

కోటిసతసహస్సేకం, చక్కవాళం విలీయతి;

కుపితేన యదా లోకో, సలిలేన వినస్సతి.

కోటిసతసహస్సేకం, చక్కవాళం వికీరతి;

వాయోధాతుప్పకోపేన, యదా లోకో వినస్సతి.

పత్థద్ధో భవతి కాయో, దట్ఠో కట్ఠముఖేన వా;

పథవీధాతుప్పకోపేన, హోతి కట్ఠముఖేవ సో.

పూతియో భవతి కాయో, దట్ఠో పూతిముఖేన వా;

ఆపోధాతుప్పకోపేన, హోతి పూతిముఖేవ సో.

సన్తత్తో భవతి కాయో, దట్ఠో అగ్గిముఖేన వా;

తేజోధాతుప్పకోపేన, హోతి అగ్గిముఖేవ సో.

సఞ్ఛిన్నో భవతి కాయో, దట్ఠో సత్థముఖేన వా;

వాయోధాతుప్పకోపేన, హోతి సత్థముఖేవ సో. (సం. ని. అట్ఠ. ౩.౪.౨౩౮);

ఇతి మహావికారాని భూతానీతి మహాభూతాని.

‘మహన్తభూతత్తా చా’తి ఏతాని హి మహన్తాని మహతా వాయామేన పరిగ్గహేతబ్బత్తా, భూతాని విజ్జమానత్తాతి, మహన్తభూతత్తా చ మహాభూతాని. ఏవం మహన్తపాతుభావాదీహి కారణేహి మహాభూతాని.

చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయ రూపన్తి ఉపయోగత్థే సామివచనం. చత్తారి మహాభూతాని ఉపాదాయ, నిస్సాయ, అముఞ్చిత్వా పవత్తరూపన్తి అత్థో. ఇదం వుచ్చతి సబ్బం రూపన్తి ఇదం చత్తారి మహాభూతాని, పదపటిపాటియా నిద్దిట్ఠాని తేవీసతి ఉపాదారూపానీతి, సత్తవీసతిప్పభేదం సబ్బం రూపం నామ.

ఏకవిధరూపసఙ్గహో

ఇదాని తం విత్థారతో దస్సేతుం ఏకవిధాదీహి ఏకాదసహి సఙ్గహేహి మాతికం ఠపేన్తో సబ్బం రూపం న హేతూతిఆదిమాహ.

తత్థ ‘సబ్బం రూప’న్తి ఇదం పదం ‘సబ్బం రూపం న హేతు’ ‘సబ్బం రూపం అహేతుక’న్తి ఏవం సబ్బపదేహి సద్ధిం యోజేతబ్బం. సబ్బానేవ చేతాని ‘న హేతూ’తిఆదీని తేచత్తాలీసపదాని ఉద్దిట్ఠాని. తేసు పటిపాటియా చత్తాలీసపదాని మాతికతో గహేత్వా ఠపితాని, అవసానే తీణి మాతికాముత్తకానీతి. ఏవం తావ పఠమే సఙ్గహే పాళివవత్థానమేవ వేదితబ్బం. తథా దుతియసఙ్గహాదీసు.

దువిధరూపసఙ్గహో

తత్రాయం నయో – దుతియసఙ్గహే తావ సతం చత్తారో చ దుకా. తత్థ అత్థి రూపం ఉపాదా, అత్థి రూపం నోఉపాదాతిఆదయో ఆదిమ్హి చుద్దస దుకా అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్బన్ధాభావతో పకిణ్ణకదుకా నామ. తతో అత్థి రూపం చక్ఖుసమ్ఫస్సస్స వత్థూతిఆదయో పఞ్చవీసతి దుకా వత్థుఅవత్థుఉపపరిక్ఖణవసేన పవత్తత్తా వత్థుదుకా నామ. తతో అత్థి రూపం చక్ఖుసమ్ఫస్సస్స ఆరమ్మణన్తిఆదయో పఞ్చవీసతి ఆరమ్మణానారమ్మణఉపపరిక్ఖణవసేన పవత్తత్తా ఆరమ్మణదుకా నామ. తతో అత్థి రూపం చక్ఖాయతనన్తి ఆదయో దస ఆయతనానాయతనఉపపరిక్ఖణవసేన పవత్తత్తా ఆయతనదుకా నామ. తతో అత్థి రూపం చక్ఖుధాతూతిఆదయో దస ధాతుఅధాతుఉపపరిక్ఖణవసేన పవత్తత్తా ధాతుదుకా నామ. తతో అత్థి రూపం చక్ఖున్ద్రియన్తిఆదయో అట్ఠ ఇన్ద్రియానిన్ద్రియఉపపరిక్ఖణవసేన పవత్తత్తా ఇన్ద్రియదుకా నామ. తతో అత్థి రూపం కాయవిఞ్ఞత్తీతిఆదయో ద్వాదస సుఖుమాసుఖుమరూపఉపపరిక్ఖణవసేన పవత్తత్తా సుఖుమరూపదుకా నామాతి. ఇదం దుతియసఙ్గహే పాళివవత్థానం.

తివిధరూపసఙ్గహో

౫౮౫. తతియసఙ్గహే సతం తీణి చ తికాని. తత్థ దుతియసఙ్గహే వుత్తేసు చుద్దససు పకిణ్ణకదుకేసు ఏకం అజ్ఝత్తికదుకం సేసేహి తేరసహి యోజేత్వా యం తం రూపం అజ్ఝత్తికం తం ఉపాదా; యం తం రూపం బాహిరం తం అత్థి ఉపాదా, అత్థి నోఉపాదాతిఆదినా నయేన ఠపితా తేరస పకిణ్ణకతికా నామ. తతో తమేవ దుకం సేసదుకేహి సద్ధిం యోజేత్వా యం తం రూపం బాహిరం తం చక్ఖుసమ్ఫస్సస్స న వత్థు, యం తం రూపం అజ్ఝత్తికం తం అత్థి చక్ఖుసమ్ఫస్సస్స వత్థు, అత్థి చక్ఖుసమ్ఫస్సస్స న వత్థూతిఆదినా నయేన సేసతికా ఠపితా. తేసం నామఞ్చ గణనా చ తేసంయేవ వత్థుదుకాదీనం వసేన వేదితబ్బాతి. ఇదం తతియసఙ్గహే పాళివవత్థానం.

చతుబ్బిధాదిరూపసఙ్గహా

౫౮౬. చతుత్థసఙ్గహే ద్వావీసతి చతుక్కా. తత్థ సబ్బపచ్ఛిమో అత్థి రూపం ఉపాదా అత్థి రూపం నోఉపాదాతి ఏవం ఇధ వుత్తం మాతికం అనామసిత్వా ఠపితో. ఇతరే పన ఆమసిత్వా ఠపితా. కథం? యే తావ ఇధ దువిధసఙ్గహే పకిణ్ణకేసు ఆదితో తయో దుకా, తేసు ఏకేకం గహేత్వా యం తం రూపం ఉపాదా తం అత్థి ఉపాదిణ్ణం, అత్థి అనుపాదిణ్ణన్తిఆదినా నయేన పఞ్చహి పఞ్చహి దుకేహి సద్ధిం యోజేత్వా దుకత్తయమూలకా ఆదిమ్హి పఞ్చదస చతుక్కా ఠపితా.

ఇదాని యో యం చతుక్కో సనిదస్సనదుకో సో యస్మా యం తం రూపం సనిదస్సనం తం అత్థి సప్పటిఘం, అత్థి అప్పటిఘన్తిఆదినా నయేన పరేహి వా, అత్థి ఉపాదా అత్థి నోఉపాదాతిఆదినా నయేన పురిమేహి వా, దుకేహి సద్ధిం అత్థాభావతో కమాభావతో విసేసాభావతో చ యోగం న గచ్ఛతి. సనిదస్సనఞ్హి ‘అప్పటిఘం’ నామ, ‘నో ఉపాదా’ వా నత్థీతి అత్థాభావతో యోగం న గచ్ఛతి. ‘ఉపాదిణ్ణం పన అనుపాదిణ్ణఞ్చ అత్థి తం కమాభావా యోగం న గచ్ఛతి. సబ్బదుకా హి పచ్ఛిమపచ్ఛిమేహేవ సద్ధిం యోజితా. అయమేత్థ కమో. పురిమేహి పన సద్ధిం కమాభావోతి. ‘సతి అత్థే కమాభావో అకారణం. తస్మా ఉపాదిణ్ణపదాదీహి సద్ధిం యోజేతబ్బో’తి చే – న, విసేసాభావా; ఉపాదిణ్ణపదాదీని హి ఇమినా సద్ధిం యోజితాని. తత్థ ‘ఉపాదిణ్ణం వా సనిదస్సనం, సనిదస్సనం వా ఉపాదిణ్ణ’న్తి వుత్తే విసేసో నత్థీతి విసేసాభావాపి యోగం న గచ్ఛతి. తస్మా తం చతుత్థదుకం అనామసిత్వా, తతో పరేహి అత్థి రూపం సప్పటిఘన్తిఆదీహి తీహి దుకేహి సద్ధిం ‘యం తం రూపం సప్పటిఘం తం అత్థి ఇన్ద్రియం, అత్థి న ఇన్ద్రియం, యం తం రూపం అప్పటిఘం తం అత్థి ఇన్ద్రియం, అత్థి న ఇన్ద్రియ’న్తిఆదినా నయేన యుజ్జమానే ద్వే ద్వే దుకే యోజేత్వా ఛ చతుక్కా ఠపితా.

యథా చాయం చతుత్థదుకో యోగం న గచ్ఛతి, తథా తేన సద్ధిం ఆదిదుకోపి. కస్మా? అనుపాదారూపస్స ఏకన్తేన అనిదస్సనత్తా. సో హి యం తం రూపం నోఉపాదా తం అత్థి సనిదస్సనం, అత్థి అనిదస్సనన్తి – ఏవం చతుత్థేన దుకేన సద్ధిం యోజియమానో యోగం న గచ్ఛతి. తస్మా తం అతిక్కమిత్వా పఞ్చమేన సహ యోజితో. ఏవం యో యేన సద్ధిం యోగం గచ్ఛతి, యో చ న గచ్ఛతి సో వేదితబ్బోతి. ఇదం చతుత్థసఙ్గహే పాళివవత్థానం. ఇతో పరే పన పఞ్చవిధసఙ్గహాదయో సత్త సఙ్గహా అసమ్మిస్సా ఏవ. ఏవం సకలాయపి మాతికాయ పాళివవత్థానం వేదితబ్బం.