కామావచరకుసలం ద్వారకథా
కాయకమ్మద్వారకథా
ఇమస్స పనత్థస్స పకాసనత్థం ఇమస్మిం ఠానే మహాఅట్ఠకథాయం ద్వారకథా కథితా. తత్థ తీణి కమ్మాని, తీణి కమ్మద్వారాని, పఞ్చ విఞ్ఞాణాని, పఞ్చ విఞ్ఞాణద్వారాని, ఛ ఫస్సా, ఛ ఫస్సద్వారాని, అట్ఠ అసంవరా, అట్ఠ అసంవరద్వారాని, అట్ఠ సంవరా, అట్ఠ సంవరద్వారాని, దస కుసలకమ్మపథా, దస అకుసలకమ్మపథాతి, ఇదం ఏత్తకం ద్వారకథాయ మాతికాఠపనం నామ.
తత్థ కిఞ్చాపి తీణి కమ్మాని పఠమం వుత్తాని, తాని పన ఠపేత్వా ఆదితో తావ తీణి కమ్మద్వారాని భాజేత్వా దస్సితాని. కతమాని తీణి? కాయకమ్మద్వారం, వచీకమ్మద్వారం, మనోకమ్మద్వారన్తి.
తత్థ చతుబ్బిధో కాయో – ఉపాదిన్నకో, ఆహారసముట్ఠానో, ఉతుసముట్ఠానో, చిత్తసముట్ఠానోతి. తత్థ చక్ఖాయతనాదీని జీవితిన్ద్రియపరియన్తాని అట్ఠ కమ్మసముట్ఠానరూపానిపి, కమ్మసముట్ఠానానేవ చతస్సో ధాతుయో వణ్ణో గన్ధో రసో ఓజాతి అట్ఠ ఉపాదిన్నకకాయో నామ. తానేవ అట్ఠ ఆహారజాని ఆహారసముట్ఠానికకాయో నామ. అట్ఠ ఉతుజాని ఉతుసముట్ఠానికకాయో నామ. అట్ఠ చిత్తజాని చిత్తసముట్ఠానికకాయో నామ.
తేసు కాయకమ్మద్వారన్తి నేవ ఉపాదిన్నకకాయస్స నామం న ఇతరేసం. చిత్తసముట్ఠానేసు పన అట్ఠసు రూపేసు ఏకా విఞ్ఞత్తి అత్థి, ఇదం కాయకమ్మద్వారం నామ. యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘కతమం తం రూపం కాయవిఞ్ఞత్తి? యా కుసలచిత్తస్స వా, అకుసలచిత్తస్స వా, అబ్యాకతచిత్తస్స వా, అభిక్కమన్తస్స వా పటిక్కమన్తస్స వా, ఆలోకేన్తస్స వా విలోకేన్తస్స వా, సమిఞ్జేన్తస్స వా పసారేన్తస్స వా, కాయస్స థమ్భనా సన్థమ్భనా సన్థమ్భితత్తం, విఞ్ఞత్తి విఞ్ఞాపనా విఞ్ఞాపితత్తం, ఇదం తం రూపం కాయవిఞ్ఞత్తీ’’తి (ధ. స. ౭౨౦). ‘అభిక్కమిస్సామి పటిక్కమిస్సామీ’తి హి చిత్తం ఉప్పజ్జమానం రూపం సముట్ఠాపేతి. తత్థ యా పథవీధాతు ఆపోధాతు తేజోధాతు వాయోధాతు తన్నిస్సితో వణ్ణో గన్ధో రసో ఓజాతి ఇమేసం అట్ఠన్నం రూపకలాపానం అబ్భన్తరే చిత్తసముట్ఠానా వాయోధాతు, సా అత్తనా సహజాతం రూపకాయం సన్థమ్భేతి సన్ధారేతి చాలేతి అభిక్కమాపేతి పటిక్కమాపేతి.
తత్థ ఏకావజ్జనవీథియం సత్తసు జవనేసు పఠమచిత్తసముట్ఠితా వాయోధాతు అత్తనా సహజాతం రూపకాయం సన్థమ్భేతుం సన్ధారేతుం సక్కోతి, అపరాపరం పన చాలేతుం న సక్కోతి. దుతియాదీసుపి ఏసేవ నయో. సత్తమచిత్తేన పన సముట్ఠితా వాయోధాతు హేట్ఠా ఛహి చిత్తేహి సముట్ఠితం వాయోధాతుం ఉపత్థమ్భనపచ్చయం లభిత్వా అత్తనా సహజాతం రూపకాయం సన్థమ్భేతుం సన్ధారేతుం చాలేతుం అభిక్కమాపేతుం పటిక్కమాపేతుం ఆలోకాపేతుం విలోకాపేతుం సమ్మిఞ్జాపేతుం పసారాపేతుం సక్కోతి. తేన గమనం నామ జాయతి, ఆగమనం నామ జాయతి, గమనాగమనం నామ జాయతి. ‘యోజనం గతో దసయోజనం గతో’తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జాపేతి.
యథా హి సత్తహి యుగేహి ఆకడ్ఢితబ్బే సకటే పఠమయుగే యుత్తగోణా యుగం తావ సన్థమ్భేతుం సన్ధారేతుం సక్కోన్తి, చక్కం పన నపవట్టేన్తి; దుతియాదీసుపి ఏసేవ నయో; సత్తమయుగే పన గోణే యోజేత్వా యదా ఛేకో సారథి ధురే నిసీదిత్వా యోత్తాని ఆదాయ సబ్బపురిమతో పట్ఠాయ పతోదలట్ఠియా గోణే ఆకోటేతి, తదా సబ్బేవ ఏకబలా హుత్వా ధురఞ్చ సన్ధారేన్తి చక్కాని చ పవట్టేన్తి. ‘సకటం గహేత్వా దసయోజనం వీసతియోజనం గతా’తి వత్తబ్బతం ఆపాదేన్తి – ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బం.
తత్థ యో చిత్తసముట్ఠానికకాయో న సో విఞ్ఞత్తి, చిత్తసముట్ఠానాయ పన వాయోధాతుయా సహజాతం రూపకాయం సన్థమ్భేతుం సన్ధారేతుం చాలేతుం పచ్చయో భవితుం సమత్థో ఏకో ఆకారవికారో అత్థి, అయం విఞ్ఞత్తి నామ. సా అట్ఠ రూపాని వియ న చిత్తసముట్ఠానా. యథా పన అనిచ్చాదిభేదానం ధమ్మానం జరామరణత్తా, ‘‘జరామరణం, భిక్ఖవే, అనిచ్చం సఙ్ఖత’’న్తిఆది (సం. ని. ౨.౨౦) వుత్తం, ఏవం చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం విఞ్ఞత్తితాయ సాపి చిత్తసముట్ఠానా నామ హోతి.
విఞ్ఞాపనత్తా పనేసా విఞ్ఞత్తీతి వుచ్చతి. కిం విఞ్ఞాపేతీతి? ఏకం కాయికకరణం. చక్ఖుపథస్మిఞ్హి ఠితో హత్థం వా పాదం వా ఉక్ఖిపతి, సీసం వా భముకం వా చాలేతి, అయం హత్థాదీనం ఆకారో చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యో హోతి. విఞ్ఞత్తి పన న చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా మనోవిఞ్ఞేయ్యా ఏవ. చక్ఖునా హి హత్థవికారాదివసేన విప్ఫన్దమానం వణ్ణారమ్మణమేవ పస్సతి. విఞ్ఞత్తిం పన మనోద్వారికచిత్తేన చిన్తేత్వా ‘ఇదఞ్చిదఞ్చ ఏస కారేతి మఞ్ఞే’తి జానాతి.
యథా హి అరఞ్ఞే నిదాఘసమయే ఉదకట్ఠానే మనుస్సా ‘ఇమాయ సఞ్ఞాయ ఇధ ఉదకస్స అత్థిభావం జానిస్సన్తీ’తి రుక్ఖగ్గే తాలపణ్ణాదీని బన్ధాపేన్తి, సురాపానద్వారే ధజం ఉస్సాపేన్తి, ఉచ్చం వా పన రుక్ఖం వాతో పహరిత్వా చాలేతి, అన్తోఉదకే మచ్ఛే చలన్తే ఉపరి బుబ్బుళకాని ఉట్ఠహన్తి, మహోఘస్స గతమగ్గపరియన్తే తిణపణ్ణకసటం ఉస్సారితం హోతి. తత్థ తాలపణ్ణధజసాఖాచలనబుబ్బుళకతిణపణ్ణకసటే దిస్వా యథా చక్ఖునా అదిట్ఠమ్పి ‘ఏత్థ ఉదకం భవిస్సతి, సురా భవిస్సతి, అయం రుక్ఖో వాతేన పహతో భవిస్సతి, అన్తోఉదకే మచ్ఛో భవిస్సతి, ఏత్తకం ఠానం అజ్ఝోత్థరిత్వా ఓఘో గతో భవిస్సతీ’తి మనోవిఞ్ఞాణేన జానాతి, ఏవమేవ విఞ్ఞత్తిపి న చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా మనోవిఞ్ఞేయ్యావ. చక్ఖునా హి హత్థవికారాదివసేన విప్ఫన్దమానం వణ్ణారమ్మణమేవ పస్సతి. విఞ్ఞత్తిం పన మనోద్వారికచిత్తేన చిన్తేత్వా ‘ఇదఞ్చిదఞ్చ ఏస కారేతి మఞ్ఞే’తి జానాతి.
న కేవలఞ్చేసా విఞ్ఞాపనతోవ విఞ్ఞత్తి నామ. విఞ్ఞేయ్యతోపి పన విఞ్ఞత్తియేవ నామ. అయఞ్హి పరేసం అన్తమసో తిరచ్ఛానగతానమ్పి పాకటా హోతి. తత్థ తత్థ సన్నిపతితా హి సోణసిఙ్గాలకాకగోణాదయో దణ్డం వా లేడ్డుం వా గహేత్వా పహరణాకారే దస్సితే ‘అయం నో పహరితుకామో’తి ఞత్వా యేన వా తేన వా పలాయన్తి. పాకారకుట్టాదిఅన్తరికస్స పన పరస్స అపాకటకాలోపి అత్థి. కిఞ్చాపి తస్మిం ఖణే అపాకటా సమ్ముఖీభూతానం పన పాకటత్తా విఞ్ఞత్తియేవ నామ హోతి.
చిత్తసముట్ఠానికే పన కాయే చలన్తే తిసముట్ఠానికో చలతి న చలతీతి? సోపి తథేవ చలతి. తంగతికో తదనువత్తకోవ హోతి. యథా హి ఉదకే గచ్ఛన్తే ఉదకే పతితాని సుక్ఖదణ్డకతిణపణ్ణాదీనిపి ఉదకగతికానేవ భవన్తి, తస్మిం గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తి, తిట్ఠన్తే తిట్ఠన్తి – ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బం. ఏవమేసా చిత్తసముట్ఠానేసు రూపేసు విఞ్ఞత్తి కాయకమ్మద్వారం నామాతి వేదితబ్బా.
యా పన తస్మిం ద్వారే సిద్ధా చేతనా యాయ పాణం హనతి, అదిన్నం ఆదియతి, మిచ్ఛాచారం చరతి, పాణాతిపాతాదీహి విరమతి, ఇదం కాయకమ్మం నామ. ఏవం పరవాదిమ్హి సతి కాయో ద్వారం, తమ్హి ద్వారే సిద్ధా చేతనా కాయకమ్మం ‘కుసలం వా అకుసలం వా’తి ఠపేతబ్బం. పరవాదిమ్హి పన అసతి ‘అబ్యాకతం వా’తి తికం పూరేత్వావ ఠపేతబ్బం. తత్థ యథా నగరద్వారం కతట్ఠానేయేవ తిట్ఠతి, అఙ్గులమత్తమ్పి అపరాపరం న సఙ్కమతి, తేన తేన పన ద్వారేన మహాజనో సఞ్చరతి, ఏవమేవ ద్వారే ద్వారం న సఞ్చరతి, కమ్మం పన తస్మిం తస్మిం ద్వారే ఉప్పజ్జనతో చరతి. తేనాహు పోరాణా –
ద్వారే చరన్తి కమ్మాని, న ద్వారా ద్వారచారినో;
తస్మా ద్వారేహి కమ్మాని, అఞ్ఞమఞ్ఞం వవత్థితాతి.
తత్థ కమ్మేనాపి ద్వారం నామం లభతి, ద్వారేనాపి కమ్మం. యథా హి విఞ్ఞాణాదీనం ఉప్పజ్జనట్ఠానాని విఞ్ఞాణద్వారం ఫస్సద్వారం అసంవరద్వారం సంవరద్వారన్తి నామం లభన్తి, ఏవం కాయకమ్మస్స ఉప్పజ్జనట్ఠానం కాయకమ్మద్వారన్తి నామం లభతి. వచీమనోకమ్మద్వారేసుపి ఏసేవ నయో. యథా పన తస్మిం తస్మిం రుక్ఖే అధివత్థా దేవతా సిమ్బలిదేవతా పలాసదేవతా పుచిమన్దదేవతా ఫన్దనదేవతాతి తేన తేన రుక్ఖేన నామం లభతి, ఏవమేవ కాయద్వారేన కతం కమ్మమ్పి కాయకమ్మన్తి ద్వారేన నామం లభతి. వచీకమ్మమనోకమ్మేసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ అఞ్ఞో కాయో, అఞ్ఞం కమ్మం, కాయేన పన కతత్తా తం కాయకమ్మన్తి వుచ్చతి. తేనాహు అట్ఠకథాచరియా –
కాయేన చే కతం కమ్మం, కాయకమ్మన్తి వుచ్చతి;
కాయో చ కాయకమ్మఞ్చ, అఞ్ఞమఞ్ఞం వవత్థితా.
సూచియా చే కతం కమ్మం, సూచికమ్మన్తి వుచ్చతి;
సూచి చ సూచికమ్మఞ్చ, అఞ్ఞమఞ్ఞం వవత్థితా.
వాసియా చే కతం కమ్మం, వాసికమ్మన్తి వుచ్చతి;
వాసి చ వాసికమ్మఞ్చ, అఞ్ఞమఞ్ఞం వవత్థితా.
పురిసేన చే కతం కమ్మం, పురిసకమ్మన్తి వుచ్చతి;
పురిసో చ పురిసకమ్మఞ్చ, అఞ్ఞమఞ్ఞం వవత్థితా.
ఏవమేవం.
కాయేన చే కతం కమ్మం, కాయకమ్మన్తి వుచ్చతి;
కాయో చ కాయకమ్మఞ్చ, అఞ్ఞమఞ్ఞం వవత్థితాతి.
ఏవం సన్తే నేవ ద్వారవవత్థానం యుజ్జతి, న కమ్మవవత్థానం. కథం? కాయవిఞ్ఞత్తియఞ్హి ‘‘ద్వారే చరన్తి కమ్మానీ’’తి వచనతో వచీకమ్మమ్పి పవత్తతి, తేనస్సా కాయకమ్మద్వారన్తి వవత్థానం న యుత్తం. కాయకమ్మఞ్చ వచీవిఞ్ఞత్తియమ్పి పవత్తతి, తేనస్స కాయకమ్మన్తి వవత్థానం న యుజ్జతీ’తి. ‘నో న యుజ్జతి. కస్మా? యేభుయ్యవుత్తితాయ చేవ తబ్బహులవుత్తితాయ చ. కాయకమ్మమేవ హి యేభుయ్యేన కాయవిఞ్ఞత్తియం పవత్తతి న ఇతరాని, తస్మా కాయకమ్మస్స యేభుయ్యేన పవత్తితో తస్సా కాయకమ్మద్వారభావో సిద్ధో. బ్రాహ్మణగామఅమ్బవననాగవనాదీనం బ్రాహ్మణగామాదిభావో వియాతి ద్వారవవత్థానం యుజ్జతి. కాయకమ్మం పన కాయద్వారమ్హియేవ బహులం పవత్తతి అప్పం వచీద్వారే. తస్మా కాయద్వారే బహులం పవత్తితో ఏతస్స కాయకమ్మభావో సిద్ధో, వనచరకథుల్లకుమారికాదిగోచరానం వనచరకాదిభావో వియాతి. ఏవం కమ్మవవత్థానమ్పి యుజ్జతీ’తి.
కాయకమ్మద్వారకథా నిట్ఠితా.
వచీకమ్మద్వారకథా
వచీకమ్మద్వారకథాయం పన చేతనావిరతిసద్దవసేన తివిధా వాచా నామ. తత్థ ‘‘చతూహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతా వాచా సుభాసితా హోతి నో దుబ్భాసితా, అనవజ్జా చ అననువజ్జా చ విఞ్ఞూన’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౧౩); అయం చేతనావాచా నామ. యా ‘‘చతూహి వచీదుచ్చరితేహి ఆరతి విరతి…పే… అయం వుచ్చతి సమ్మావాచా’’తి (విభ. ౨౦౬), అయం విరతివాచా నామ. ‘‘వాచా గిరా బ్యప్పథో ఉదీరణం ఘోసో ఘోసకమ్మం వాచా వచీభేదో’’తి (ధ. స. ౮౫౦), అయం సద్దవాచా నామ. తాసు వచీకమ్మద్వారన్తి నేవ చేతనాయ నామం న విరతియా. సహసద్దా పన ఏకా విఞ్ఞత్తి అత్థి, ఇదం వచీకమ్మద్వారం నామ. యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘కతమం తం రూపం వచీవిఞ్ఞత్తి? యా కుసలచిత్తస్స వా అకుసలచిత్తస్స వా అబ్యాకతచిత్తస్స వా వాచా గిరా బ్యప్పథో ఉదీరణం ఘోసో ఘోసకమ్మం వాచా వచీభేదో, అయం వుచ్చతి వాచా. యా తాయ వాచాయ విఞ్ఞత్తి విఞ్ఞాపనా విఞ్ఞాపితత్తం, ఇదం తం రూపం వచీవిఞ్ఞత్తీ’’తి (ధ. స. ౬౩౬).
‘ఇదం వక్ఖామి ఏతం వక్ఖామీ’తి హి వితక్కయతో వితక్కవిప్ఫారసద్దో నామ ఉప్పజ్జతి. అయం న సోతవిఞ్ఞేయ్యో మనోవిఞ్ఞేయ్యోతి మహాఅట్ఠకథాయం ఆగతో. ఆగమట్ఠకథాసు పన ‘వితక్కవిప్ఫారసద్ద’న్తి వితక్కవిప్ఫారవసేన ఉప్పన్నం విప్పలపన్తానం సుత్తప్పమత్తాదీనం సద్దం; ‘సుత్వా’తి తం సుత్వా, యం వితక్కయతో తస్స సో సద్దో ఉప్పన్నో; తస్స వసేన ‘ఏవమ్పి తే మనో, ఇత్థమ్పి తే మనో’తి ఆదిసతీతి వత్వా వత్థూనిపి కథితాని. పట్ఠానేపి ‘‘చిత్తసముట్ఠానం సద్దాయతనం సోతవిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఆగతం. తస్మా వినా విఞ్ఞత్తిఘట్టనాయ ఉప్పజ్జమానో అసోతవిఞ్ఞేయ్యో వితక్కవిప్ఫారసద్దో నామ నత్థి. ‘ఇదం వక్ఖామి ఏతం వక్ఖామీ’తి ఉప్పజ్జమానం పన చిత్తం పథవీధాతు ఆపోధాతు తేజోధాతు వాయోధాతు వణ్ణో గన్ధో రసో ఓజాతి అట్ఠ రూపాని సముట్ఠాపేతి. తేసం అబ్భన్తరే చిత్తసముట్ఠానా పథవీధాతు ఉపాదిన్నకం ఘట్టయమానావ ఉప్పజ్జతి. తేన ధాతుసఙ్ఘట్టనేన సహేవ సద్దో ఉప్పజ్జతీతి. అయం చిత్తసముట్ఠానసద్దో నామ. అయం న విఞ్ఞత్తి. తస్సా పన చిత్తసముట్ఠానాయ పథవీధాతుయా ఉపాదిన్నకఘట్టనస్స పచ్చయభూతో ఏకో ఆకారవికారో అత్థి, అయం వచీవిఞ్ఞత్తి నామ. ఇతో పరం సా అట్ఠ రూపాని వియ న చిత్తసముట్ఠానాతిఆది సబ్బం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.
ఇధాపి హి ‘తిస్స, దత్త, మిత్తా’తి పక్కోసన్తస్స సద్దం సుత్వా విఞ్ఞత్తిం మనోద్వారికచిత్తేన చిన్తేత్వా ‘ఇదఞ్చిదఞ్చ ఏస కారేతి మఞ్ఞే’తి జానాతి. కాయవిఞ్ఞత్తి వియ చ అయమ్పి తిరచ్ఛానగతానమ్పి పాకటా హోతి. ‘ఏహి, యాహీ’తి హి సద్దం సుత్వా తిరచ్ఛానగతాపి ‘ఇదం నామేస కారేతి మఞ్ఞే’తి ఞత్వా ఆగచ్ఛన్తి చేవ గచ్ఛన్తి చ. తిసముట్ఠానికకాయం చాలేతి న చాలేతీతి, అయం పన వారో ఇధ న లబ్భతి. పురిమచిత్తసముట్ఠానాయ ఉపత్థమ్భనకిచ్చమ్పి నత్థి. యా పన తస్మిం వచీద్వారే సిద్ధా చేతనా, యాయ ముసా కథేతి, పేసుఞ్ఞం కథేతి, ఫరుసం కథేతి, సమ్ఫం పలపతి, ముసావాదాదీహి విరమతి, ఇదం వచీకమ్మం నామ. ఇతో పరం సబ్బం కమ్మవవత్థానఞ్చ ద్వారవవత్థానఞ్చ హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి.
వచీకమ్మద్వారకథా నిట్ఠితా.
మనోకమ్మద్వారకథా
మనోకమ్మద్వారకథాయం పన కామావచరాదివసేన చతుబ్బిధో మనో మనో నామ. తత్థ కామావచరో చతుపఞ్ఞాసవిధో హోతి, రూపావచరో పన్నరసవిధో, అరూపావచరో ద్వాదసవిధో, లోకుత్తరో అట్ఠవిధోతి సబ్బోపి ఏకూననవుతివిధో హోతి. తత్థ అయం నామ మనో మనోద్వారం న హోతీతి న వత్తబ్బో. యథా హి అయం నామ చేతనా కమ్మం న హోతీతి న వత్తబ్బా, అన్తమసో పఞ్చవిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తాపి హి చేతనా మహాపకరణే కమ్మన్త్వేవ నిద్దిట్ఠా, ఏవమేవ అయం నామ మనో మనోద్వారం న హోతీతి న వత్తబ్బో.
ఏత్థాహ – కమ్మం నామేతం కిం కరోతీతి? ఆయూహతి, అభిసఙ్ఖరోతి, పిణ్డం కరోతి, చేతేతి, కప్పేతి, పకప్పేతీతి. ఏవం సన్తే పఞ్చవిఞ్ఞాణచేతనా కిం ఆయూహతి, అభిసఙ్ఖరోతి, పిణ్డం కరోతి, చేతేతి, కప్పేతి, పకప్పేతీతి?. సహజాతధమ్మే. సాపి హి సహజాతే సమ్పయుత్తక్ఖన్ధే ఆయూహతి అభిసఙ్ఖరోతి పిణ్డం కరోతి చేతేతి కప్పేతి పకప్పేతీతి. కిం వా ఇమినా వాదేన? సబ్బసఙ్గాహికవసేన హేతం వుత్తం. ఇదం పనేత్థ సన్నిట్ఠానం – తేభూమకకుసలాకుసలో ఏకూనతింసవిధో మనో మనోకమ్మద్వారం నామ. యా పన తస్మిం మనోద్వారే సిద్ధా చేతనా యాయ అభిజ్ఝాబ్యాపాదమిచ్ఛాదస్సనాని చేవ అనభిజ్ఝాఅబ్యాపాదసమ్మాదస్సనాని చ గణ్హాతి, ఇదం మనోకమ్మం నామ. ఇతో పరం సబ్బం కమ్మవవత్థానఞ్చ ద్వారవవత్థానఞ్చ హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి. ఇమాని తీణి కమ్మద్వారాని నామ.
మనోకమ్మద్వారకథా నిట్ఠితా.
కమ్మకథా
ఇదాని యాని తీణి కమ్మాని ఠపేత్వా ఇమాని కమ్మద్వారాని దస్సితాని, తాని ఆదిం కత్వా అవసేసస్స ద్వారకథాయ మాతికాఠపనస్స విత్థారకథా హోతి. తీణి హి కమ్మాని – కాయకమ్మం వచీకమ్మం మనోకమ్మన్తి. కిం పనేతం కమ్మం నామాతి? చేతనా చేవ, ఏకచ్చే చ చేతనాసమ్పయుత్తకా ధమ్మా. తత్థ చేతనాయ కమ్మభావే ఇమాని సుత్తాని –
‘‘చేతనాహం, భిక్ఖవే, కమ్మం వదామి, చేతయిత్వా కమ్మం కరోతి కాయేన వాచాయ మనసా’’ (అ. ని. ౬.౬౩; కథా. ౫౩౯). ‘‘కాయే వా హి, ఆనన్ద, సతి కాయసఞ్చేతనాహేతు ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం, వాచాయ వా, ఆనన్ద, సతి వచీసఞ్చేతనాహేతు ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం; మనే వా, ఆనన్ద, సతి మనోసఞ్చేతనాహేతు ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం’’ (సం. ని. ౨.౨౫; అ. ని. ౪.౧౭౧). ‘‘తివిధా, భిక్ఖవే, కాయసఞ్చేతనా అకుసలం కాయకమ్మం దుక్ఖుద్రయం, దుక్ఖవిపాకం; చతుబ్బిధా, భిక్ఖవే, వచీసఞ్చేతనా…పే… తివిధా, భిక్ఖవే, మనోసఞ్చేతనా అకుసలం మనోకమ్మం దుక్ఖుద్రయం దుక్ఖవిపాకం తివిధా, భిక్ఖవే, కాయసఞ్చేతనా కుసలం కాయకమ్మం సుఖుద్రయం సుఖవిపాకం చతుబ్బిధా, భిక్ఖవే, వచీసఞ్చేతనా…పే… తివిధా, భిక్ఖవే, మనోసఞ్చేతనా, కుసలం మనోకమ్మం సుఖుద్రయం సుఖవిపాకం’’ (కథా. ౫౩౯; అ. ని. ౧౦.౨౧౭ థోకం విసదిసం). ‘‘సచాయం, ఆనన్ద, సమిద్ధి మోఘపురిసో పాటలిపుత్తస్స పరిబ్బాజకస్స ఏవం పుట్ఠో ఏవం బ్యాకరేయ్య – సఞ్చేతనియం, ఆవుసో పాటలిపుత్త, కమ్మం కత్వా కాయేన వాచాయ మనసా, సుఖవేదనీయం సుఖం సో వేదయతి…పే… అదుక్ఖమసుఖవేదనీయం అదుక్ఖమసుఖం సో వేదయతీతి; ఏవం బ్యాకరమానో ఖో, ఆనన్ద, సమిద్ధి మోఘపురిసో పాటలిపుత్తస్స పరిబ్బాజకస్స సమ్మా బ్యాకరమానో బ్యాకరేయ్యా’’తి (మ. ని. ౩.౩౦౦; కథా. ౫౩౯).
ఇమాని తావ చేతనాయ కమ్మభావే సుత్తాని. చేతనాసమ్పయుత్తధమ్మానం పన కమ్మభావో కమ్మచతుక్కేన దీపితో. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, కమ్మాని మయా సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదితాని. కతమాని చత్తారి? అత్థి, భిక్ఖవే, కమ్మం కణ్హం కణ్హవిపాకం, అత్థి, భిక్ఖవే, కమ్మం సుక్కం సుక్కవిపాకం, అత్థి, భిక్ఖవే, కమ్మం కణ్హసుక్కం కణ్హసుక్కవిపాకం, అత్థి, భిక్ఖవే, కమ్మం అకణ్హం అసుక్కం అకణ్హఅసుక్కవిపాకం కమ్మక్ఖయాయ సంవత్తతి (అ. ని. ౪.౨౩౨-౨౩౩).… కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, కమ్మం అకణ్హం అసుక్కం అకణ్హఅసుక్కవిపాకం కమ్మక్ఖయాయ సంవత్తతి? యదిదం సత్త బోజ్ఝఙ్గా – సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో, ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, కమ్మం అకణ్హం అసుక్కం అకణ్హఅసుక్కవిపాకం కమ్మక్ఖయాయ సంవత్తతి (అ. ని. ౪.౨౩౮).… కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, కమ్మం అకణ్హం అసుక్కం అకణ్హఅసుక్కవిపాకం కమ్మక్ఖయాయ సంవత్తతి? అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో – సేయ్యథిదం, సమ్మాదిట్ఠి …పే… సమ్మాసమాధి. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, కమ్మం అకణ్హం అసుక్కం అకణ్హఅసుక్కవిపాకం కమ్మక్ఖయాయ సంవత్తతీ’’తి (అ. ని. ౪.౨౩౭).
ఏవం ఇమే బోజ్ఝఙ్గమగ్గఙ్గప్పభేదతో పన్నరస ధమ్మా కమ్మచతుక్కేన దీపితా. అభిజ్ఝా, బ్యాపాదో, మిచ్ఛాదిట్ఠి, అనభిజ్ఝా, అబ్యాపాదో, సమ్మాదిట్ఠీతి ఇమేహి పన ఛహి సద్ధిం ఏకవీసతి చేతనాసమ్పయుత్తకా ధమ్మా వేదితబ్బా.
తత్థ లోకుత్తరమగ్గో భజాపియమానో కాయకమ్మాదీని తీణి కమ్మాని భజతి. యఞ్హి కాయేన దుస్సీల్యం అజ్ఝాచరతి, తమ్హా సంవరో కాయికోతి వేదితబ్బో. యం వాచాయ దుస్సీల్యం అజ్ఝాచరతి, తమ్హా సంవరో వాచసికోతి వేదితబ్బో. ఇతి సమ్మాకమ్మన్తో కాయకమ్మం, సమ్మావాచా వచీకమ్మం. ఏతస్మిం ద్వయే గహితే సమ్మాఆజీవో తప్పక్ఖికత్తా గహితోవ హోతి. యం పన మనేన దుస్సీల్యం అజ్ఝాచరతి, తమ్హా సంవరో మానసికోతి వేదితబ్బో. సో దిట్ఠిసఙ్కప్పవాయామసతిసమాధివసేన పఞ్చవిధో హోతి. అయం పఞ్చవిధోపి మనోకమ్మం నామ. ఏవం లోకుత్తరమగ్గో భజాపియమానో తీణి కమ్మాని భజతి.
ఇమస్మిం ఠానే ద్వారసంసన్దనం నామ హోతి. కాయవచీద్వారేసు హి చోపనం పత్వా కమ్మపథం అప్పత్తమ్పి అత్థి, మనోద్వారే చ సముదాచారం పత్వా కమ్మపథం అప్పత్తమ్పి అత్థి; తం గహేత్వా తంతంద్వారపక్ఖికమేవ అకంసు.
తత్రాయం నయో – యో ‘మిగవం గమిస్సామీ’తి ధనుం సజ్జేతి, జియం వట్టేతి, సత్తిం నిసేతి, భత్తం భుఞ్జతి, వత్థం పరిదహతి, ఏత్తావతా కాయద్వారే చోపనం పత్తం హోతి. సో అరఞ్ఞే దివసం చరిత్వా అన్తమసో ససబిళారమత్తమ్పి న లభతి, ఇదం అకుసలం కాయకమ్మం నామ హోతి న హోతీతి? న హోతి. కస్మా? కమ్మపథం అప్పత్తతాయ. కేవలం పన కాయదుచ్చరితం నామ హోతీతి వేదితబ్బం. మచ్ఛగ్గహణాదీ సుపయోగేసుపి ఏసేవ నయో.
వచీద్వారేపి ‘మిగవం గమిస్సామి’ ‘వేగేన ధనుఆదీని సజ్జేథా’తి ఆణాపేత్వా పురిమనయేనేవ అరఞ్ఞే కిఞ్చి అలభన్తస్స కిఞ్చాపి వచీద్వారే చోపనం పత్తం, కమ్మపథం అప్పత్తతాయ పన కాయకమ్మం న హోతి. కేవలం వచీదుచ్చరితం నామ హోతీతి వేదితబ్బం.
మనోద్వారే పన వధకచేతనాయ ఉప్పన్నమత్తాయ ఏవ కమ్మపథభేదోవ హోతి. సో చ ఖో బ్యాపాదవసేన న పాణాతిపాతవసేన. అకుసలఞ్హి కాయకమ్మం కాయవచీద్వారేసు సముట్ఠాతి, న మనోద్వారే; తథా అకుసలం వచీకమ్మం. అకుసలం మనోకమ్మం పన తీసుపి ద్వారేసు సముట్ఠాతి; తథా కుసలాని కాయవచీమనోకమ్మాని.
కథం? సహత్థా హి పాణం హనన్తస్స అదిన్నం ఆదియన్తస్స మిచ్ఛాచారం చరన్తస్స కమ్మం కాయకమ్మమేవ హోతి. ద్వారమ్పి కాయద్వారమేవ హోతి. ఏవం తావ అకుసలం కాయకమ్మం కాయద్వారే సముట్ఠాతి. తేహి పన చిత్తేహి సహజాతా అభిజ్ఝాబ్యాపాదమిచ్ఛాదిట్ఠియో చేతనాపక్ఖికా వా భవన్తి, అబ్బోహారికా వా. ‘గచ్ఛ ఇత్థన్నామం జీవితా వోరోపేహి, ఇత్థన్నామం భణ్డం అవహరా’తి ఆణాపేన్తస్స పన కమ్మం కాయకమ్మం హోతి, ద్వారం పన వచీద్వారం. ఏవం అకుసలం కాయకమ్మం వచీద్వారే సముట్ఠాతి. తేహి పన చిత్తేహి సహజాతా అభిజ్ఝాబ్యాపాదమిచ్ఛాదిట్ఠియో చేతనాపక్ఖికా వా భవన్తి అబ్బోహారికా వా. ఏత్తకా ఆచరియానం సమానత్థకథా నామ.
వితణ్డవాదీ పనాహ – ‘అకుసలం కాయకమ్మం మనోద్వారేపి సముట్ఠాతీ’తి. సో ‘తయో సఙ్గహే ఆరుళ్హం సుత్తం ఆహరాహీ’తి వుత్తో ఇదం కులుమ్బసుత్తం నామ ఆహరి –
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో అఞ్ఞిస్సా కుచ్ఛిగతం గబ్భం పాపకేన మనసా అనుపేక్ఖకో హోతి – ‘అహో వతాయం కుచ్ఛిగతో గబ్భో న సోత్థినా అభినిక్ఖమేయ్యా’తి. ఏవం, భిక్ఖవే, కులుమ్బస్స ఉపఘాతో హోతీ’’తి.
ఇదం సుత్తం ఆహరిత్వా ఆహ – ‘ఏవం చిన్తితమత్తేయేవ మనసా కుచ్ఛిగతో గబ్భో ఫేణపిణ్డో వియ విలీయతి. ఏత్థ కుతో కాయఙ్గచోపనం వా వాచఙ్గచోపనం వా? మనోద్వారస్మింయేవ పన ఇదం అకుసలం కాయకమ్మం సముట్ఠాతీ’తి.
తమేనం ‘తవ సుత్తస్స అత్థం తులయిస్సామా’తి వత్వా ఏవం తులయింసు – ‘త్వం ఇద్ధియా పరూపఘాతం వదేసి. ఇద్ధి నామ చేసా – అధిట్ఠానిద్ధి, వికుబ్బనిద్ధి, మనోమయిద్ధి, ఞాణవిప్ఫారిద్ధి, సమాధివిప్ఫారిద్ధి, అరియిద్ధి, కమ్మవిపాకజిద్ధి, పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి, విజ్జామయిద్ధి, తత్థ తత్థ సమ్మాపయోగపచ్చయా ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధీతి దసవిధా (పటి. మ. ౩.౧౦). తత్థ కతరం ఇద్ధిం వదేసీ’తి? ‘భావనామయ’న్తి. ‘కిం పన భావనామయిద్ధియా పరూపఘాతకమ్మం హోతీ’తి? ‘ఆమ, ఏకచ్చే ఆచరియా ఏకవారం హోతీ’తి; వదన్తి యథా హి పరం పహరితుకామేన ఉదకభరితే ఘటే ఖిత్తే ఘటోపి భిజ్జతి, ఉదకమ్పి నస్సతి, ఏవమేవ భావనామయిద్ధియా ఏకవారం పరూపఘాతకమ్మం హోతి. తతో పట్ఠాయ పన సా నస్సతీతి. అథ నం ‘భావనామయిద్ధియా నేవ ఏకవారం న ద్వే వారే పరూపఘాతకమ్మం హోతీ’తి వత్వా తం సఞ్ఞత్తిం ఆగచ్ఛన్తం పుచ్ఛింసు – ‘భావనామయిద్ధి కిం కుసలా, అకుసలా, అబ్యాకతా? సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా, దుక్ఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా, అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా? సవితక్కసవిచారా, అవితక్కవిచారమత్తా, అవితక్కఅవిచారా? కామావచరా, రూపావచరా, అరూపావచరా’తి?
ఇమం పన పఞ్హం యో జానాతి సో ఏవం వక్ఖతి – ‘భావనామయిద్ధి కుసలా వా హోతి, అబ్యాకతా వా; అదుక్ఖమసుఖవేదనీయా ఏవ, అవితక్కఅవిచారా ఏవ, రూపావచరా ఏవా’తి. సో వత్తబ్బో – ‘పాణాతిపాతచేతనా కుసలాదీసు కతరం కోట్ఠాసం భజతీ’తి? జానన్తో వక్ఖతి – ‘పాణాతిపాతచేతనా అకుసలా ఏవ, దుక్ఖవేదనీయా ఏవ, సవితక్కసవిచారా ఏవ కామావచరా ఏవా’తి. ‘ఏవం సన్తే తవ పఞ్హో నేవ కుసలత్తికేన సమేతి, న వేదనాత్తికేన, న వితక్కత్తికేన, న భూమన్తరేనా’తి.
‘కిం పన ఏవం మహన్తం సుత్తం నిరత్థక’న్తి? ‘నో నిరత్థకం; త్వం పనస్స అత్థం న జానాసి. ‘‘ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో’’తి ఏత్థ హి నేవ భావనామయిద్ధి అధిప్పేతా, ఆథబ్బణిద్ధి పన అధిప్పేతా. సా హి ఏత్థ లబ్భమానా లబ్భతి. సా పన కాయవచీద్వారాని ముఞ్చిత్వా కాతుం న సక్కా. ఆథబ్బణిద్ధికా హి సత్తాహం అలోణకం భుఞ్జిత్వా దబ్బే అత్థరిత్వా పథవియం సయమానా తపం చరిత్వా సత్తమే దివసే సుసానభూమిం సజ్జేత్వా సత్తమే పదే ఠత్వా హత్థం వట్టేత్వా వట్టేత్వా ముఖేన విజ్జం పరిజప్పన్తి. అథ నేసం కమ్మం సమిజ్ఝతి. ఏవం అయమ్పి ఇద్ధి కాయవచీద్వారాని ముఞ్చిత్వా కాతుం న సక్కాతి. ‘న కాయకమ్మం మనోద్వారే సముట్ఠాతీ’తి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం.
హత్థముద్దాయ పన ముసావాదాదీని కథేన్తస్స కమ్మం వచీకమ్మం, ద్వారం పన కాయద్వారం హోతి. ఏవం అకుసలం వచీకమ్మమ్పి కాయద్వారే సముట్ఠాతి. తేహి పన చిత్తేహి సహజాతా అభిజ్ఝాబ్యాపాదమిచ్ఛాదిట్ఠియో చేతనాపక్ఖికా వా భవన్తి, అబ్బోహారికా వా. వచీభేదం పన కత్వా ముసావాదాదీని కథేన్తస్స కమ్మమ్పి వచీకమ్మం ద్వారమ్పి వచీద్వారమేవ. ఏవం అకుసలం వచీకమ్మం వచీద్వారే సముట్ఠాతి. తేహి పన చిత్తేహి సహజాతా అభిజ్ఝాబ్యాపాదమిచ్ఛాదిట్ఠియో చేతనాపక్ఖికా వా భవన్తి అబ్బోహారికా వా. ఏత్తకా ఆచరియానం సమానత్థకథా నామ.
వితణ్డవాదీ పనాహ – ‘అకుసలం వచీకమ్మం మనోద్వారేపి సముట్ఠాతీ’తి. సో ‘తయో సఙ్గహే ఆరుళ్హం సుత్తం ఆహరాహీ’తి వుత్తో ఇదం ఉపోసథక్ఖన్ధకతో సుత్తం ఆహరి –
‘‘యో పన భిక్ఖు యావతతియం అనుస్సావియమానే సరమానో సన్తిం ఆపత్తిం నావికరేయ్య సమ్పజానముసావాదస్స హోతీ’’తి (మహావ. ౧౩౪).
ఇదం సుత్తం ఆహరిత్వా ఆహ – ‘ఏవం ఆపత్తిం అనావికరోన్తో తుణ్హీభూతోవ అఞ్ఞం ఆపత్తిం ఆపజ్జతి, ఏత్థ కుతో కాయఙ్గచోపనం వా వాచఙ్గచోపనం వా? మనోద్వారస్మింయేవ పన ఇదం అకుసలం వచీకమ్మం సముట్ఠాతీ’తి.
సో వత్తబ్బో – ‘కిం పనేతం సుత్తం నేయ్యత్థం ఉదాహు నీతత్థ’న్తి? ‘నీతత్థమేవ మయ్హం సుత్త’న్తి. సో ‘మా ఏవం అవచ, తులయిస్సామస్స అత్థ’న్తి వత్వా ఏవం పుచ్ఛితబ్బో – ‘సమ్పజానముసావాదే కిం హోతీ’తి? జానన్తో ‘సమ్పజానముసావాదే దుక్కటం హోతీ’తి వక్ఖతి. తతో వత్తబ్బో ‘వినయస్స ద్వే మూలాని – కాయో చ వాచా చ; సమ్మాసమ్బుద్ధేన హి సబ్బాపత్తియో ఇమేసుయేవ ద్వీసు ద్వారేసు పఞ్ఞత్తా, మనోద్వారే ఆపత్తిపఞ్ఞపనం నామ నత్థి. త్వం అతివియ వినయే పకతఞ్ఞూ, యో సత్థారా అపఞ్ఞత్తే ఠానే ఆపత్తిం పఞ్ఞపేసి, సమ్మాసమ్బుద్ధం అబ్భాచిక్ఖసి, జినచక్కం పహరసీ’తిఆదివచనేహి నిగ్గణ్హిత్వా ఉత్తరి పఞ్హం పుచ్ఛితబ్బో – ‘సమ్పజానముసావాదో కిరియతో సముట్ఠాతి ఉదాహు అకిరియతో’తి? జానన్తో ‘కిరియతో’తి వక్ఖతి. తతో వత్తబ్బో – ‘అనావికరోన్తో కతరం కిరియం కరోతీ’తి? అద్ధా హి కిరియం అపస్సన్తో విఘాతం ఆపజ్జిస్సతి. తతో ఇమస్స సుత్తస్స అత్థేన సఞ్ఞాపేతబ్బో. అయఞ్హేత్థ అత్థో – య్వాయం ‘సమ్పజానముసావాదో హోతీ’తి వుత్తో, సో ఆపత్తితో కిం హోతి? ‘కతరాపత్తి హోతీ’తి అత్థో. ‘దుక్కటాపత్తి హోతి’. సా చ ఖో న ముసావాదలక్ఖణేన, భగవతో పన వచనేన వచీద్వారే అకిరియసముట్ఠానా ఆపత్తి హోతీతి వేదితబ్బా. వుత్తమ్పి చేతం –
‘‘అనాలపన్తో మనుజేన కేనచి,
వాచాగిరం నో చ పరే భణేయ్య;
ఆపజ్జేయ్య వాచసికం న కాయికం,
పఞ్హా మేసా కుసలేహి చిన్తితా’’తి. (పటి. ౪౭౯);
ఏవం అకుసలం వచీకమ్మం న మనోద్వారే సముట్ఠాతీతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం.
యదా పన అభిజ్ఝాసహగతేన చేతసా కాయఙ్గం చోపేన్తో హత్థగ్గాహాదీని కరోతి, బ్యాపాదసహగతేన చేతసా దణ్డపరామాసాదీని, మిచ్ఛాదిట్ఠిసహగతేన చేతసా ‘ఖన్దసివాదయో సేట్ఠా’తి తేసం అభివాదనఅఞ్జలికమ్మభూతపీఠకపరిభణ్డాదీని కరోతి, తదా కమ్మం మనోకమ్మం హోతి, ద్వారం పన కాయద్వారం. ఏవం అకుసలం మనోకమ్మం కాయద్వారే సముట్ఠాతి. చేతనా పనేత్థ అబ్బోహారికా.
యదా పన అభిజ్ఝాసహగతేన చేతసా వాచఙ్గం చోపేన్తో ‘అహో వత యం పరస్స, తం మమస్సా’తి పరవిత్తూపకరణం అభిజ్ఝాయతి, బ్యాపాదసహగతేన చేతసా ‘ఇమే సత్తా హఞ్ఞన్తు వా, బజ్ఝన్తు వా, ఉచ్ఛిజ్జన్తు వా, మా వా అహేసు’న్తి వదతి, మిచ్ఛాదిట్ఠిసహగతేన చేతసా ‘నత్థి దిన్నం, నత్థి యిట్ఠ’న్తిఆదీని వదతి, తదా కమ్మం మనోకమ్మం హోతి, ద్వారం పన వచీద్వారం. ఏవం అకుసలం మనోకమ్మం వచీద్వారే సముట్ఠాతి. చేతనా పనేత్థ అబ్బోహారికా.
యదా పన కాయఙ్గవాచఙ్గాని అచోపేత్వా రహో నిసిన్నో అభిజ్ఝాబ్యాపాదమిచ్ఛాదిట్ఠిసహగతాని చిత్తాని ఉప్పాదేతి, తదా కమ్మం మనోకమ్మం, ద్వారమ్పి మనోద్వారమేవ. ఏవం అకుసలం మనోకమ్మం మనోద్వారే సముట్ఠాతి. ఇమస్మిం పన ఠానే చేతనాపి చేతనాసమ్పయుత్తకా ధమ్మాపి మనోద్వారేయేవ సముట్ఠహన్తి. ఏవం అకుసలం మనోకమ్మం తీసుపి ద్వారేసు సముట్ఠాతీతి వేదితబ్బం.
యం పన వుత్తం ‘తథా కుసలాని కాయవచీమనోకమ్మానీ’తి, తత్రాయం నయో – యదా హి కేనచి కారణేన వత్తుం అసక్కోన్తో ‘పాణాతిపాతా అదిన్నాదానా కామేసుమిచ్ఛాచారా పటివిరమామీ’తి ఇమాని సిక్ఖాపదాని హత్థముద్దాయ గణ్హాతి, తదా కమ్మం కాయకమ్మం ద్వారమ్పి కాయద్వారమేవ. ఏవం కుసలం కాయకమ్మం కాయద్వారే సముట్ఠాతి. తేహి చిత్తేహి సహగతా అనభిజ్ఝాదయో చేతనాపక్ఖికా వా హోన్తి, అబ్బోహారికా వా.
యదా పన తానేవ సిక్ఖాపదాని వచీభేదం కత్వా గణ్హాతి, తదా కమ్మం కాయకమ్మం, ద్వారం పన వచీద్వారం హోతి. ఏవం కుసలం కాయకమ్మం వచీద్వారే సముట్ఠాతి. తేహి చిత్తేహి సహగతా అనభిజ్ఝాదయో చేతనాపక్ఖికా వా హోన్తి, అబ్బోహారికా వా.
యదా పన తేసు సిక్ఖాపదేసు దియ్యమానేసు కాయఙ్గవాచఙ్గాని అచోపేత్వా మనసావ ‘పాణాతిపాతా అదిన్నాదానా కామేసుమిచ్ఛాచారా పటివిరమామీ’తి గణ్హాతి, తదా కమ్మం కాయకమ్మం, ద్వారం పన మనోద్వారం హోతి. ఏవం కుసలం కాయకమ్మం మనోద్వారే సముట్ఠాతి. తేహి చిత్తేహి సహగతా అనభిజ్ఝాదయో చేతనాపక్ఖికా వా హోన్తి, అబ్బోహారికా వా.
‘ముసావాదా వేరమణీ’ఆదీని పన చత్తారి సిక్ఖాపదాని వుత్తనయేనేవ కాయాదీహి గణ్హన్తస్స కుసలం వచీకమ్మం తీసు ద్వారేసు సముట్ఠాతీతి వేదితబ్బం. ఇధాపి అనభిజ్ఝాదయో చేతనాపక్ఖికా వా హోన్తి, అబ్బోహారికా వా.
అనభిజ్ఝాదిసహగతేహి పన చిత్తేహి కాయఙ్గం చోపేత్వా చేతియఙ్గణసమ్మజ్జనగన్ధమాలాదిపూజనచేతియవన్దనాదీని కరోన్తస్స కమ్మం మనోకమ్మం హోతి, ద్వారం పన కాయద్వారం. ఏవం కుసలం మనోకమ్మం కాయద్వారే సముట్ఠాతి. చేతనా పనేత్థ అబ్బోహారికా. అనభిజ్ఝాసహగతేన చిత్తేన వాచఙ్గం చోపేత్వా ‘అహో వత యం పరస్స విత్తూపకరణం న తం మమస్సా’తి అనభిజ్ఝాయతో అబ్యాపాదసహగతేన చిత్తేన ‘సబ్బే సత్తా అవేరా అబ్యాబజ్ఝా అనీఘా సుఖీ అత్తానం పరిహరన్తూ’తి వదన్తస్స సమ్మాదిట్ఠిసహగతేన చిత్తేన ‘అత్థి దిన్న’న్తిఆదీని ఉదాహరన్తస్స కమ్మం మనోకమ్మం హోతి, ద్వారం పన వచీద్వారం. ఏవం కుసలం మనోకమ్మం వచీద్వారే సముట్ఠాతి. చేతనా పనేత్థ అబ్బోహారికా. కాయఙ్గవాచఙ్గాని పన అచోపేత్వా రహో నిసిన్నస్స మనసావ అనభిజ్ఝాదిసహగతాని చిత్తాని ఉప్పాదేన్తస్స కమ్మం మనోకమ్మం, ద్వారమ్పి మనోద్వారమేవ. ఏవం కుసలం మనోకమ్మం మనోద్వారే సముట్ఠాతి. ఇమస్మిం పన ఠానే చేతనాపి చేతనాసమ్పయుత్తకా ధమ్మాపి మనోద్వారేయేవ సముట్ఠహన్తి.
తత్థ ఆణత్తిసముట్ఠితేసు పాణాతిపాతఅదిన్నాదానేసు కమ్మమ్పి కాయకమ్మం ద్వారమ్పి కమ్మవసేనేవ కాయద్వారన్తి వదన్తో కమ్మం రక్ఖతి, ద్వారం భిన్దతి నామ. హత్థముద్దాయ సముట్ఠితేసు ముసావాదాదీసు ద్వారమ్పి కాయద్వారం, కమ్మమ్పి ద్వారవసేనేవ కాయకమ్మన్తి వదన్తో ద్వారం రక్ఖతి కమ్మం భిన్దతి నామ. తస్మా ‘కమ్మం రక్ఖామీ’తి ద్వారం న భిన్దితబ్బం, ‘ద్వారం రక్ఖామీ’తి కమ్మం న భిన్దితబ్బం. యథావుత్తేనేవ పన నయేన కమ్మఞ్చ ద్వారఞ్చ వేదితబ్బం. ఏవం కథేన్తో హి నేవ కమ్మం న ద్వారం భిన్దతీతి.
కమ్మకథా నిట్ఠితా.
ఇదాని ‘పఞ్చ విఞ్ఞాణాని పఞ్చవిఞ్ఞాణద్వారానీ’తిఆదీసు చక్ఖువిఞ్ఞాణం సోతవిఞ్ఞాణం ఘానవిఞ్ఞాణం జివ్హావిఞ్ఞాణం కాయవిఞ్ఞాణన్తి ఇమాని పఞ్చ విఞ్ఞాణాని నామ. చక్ఖువిఞ్ఞాణద్వారం సోత… ఘాన… జివ్హా… కాయవిఞ్ఞాణద్వారన్తి ఇమాని పఞ్చ విఞ్ఞాణద్వారాని నామ. ఇమేసం పఞ్చన్నం ద్వారానం వసేన ఉప్పన్నా చేతనా నేవ కాయకమ్మం హోతి, న వచీకమ్మం, మనోకమ్మమేవ హోతీతి వేదితబ్బా. చక్ఖుసమ్ఫస్సో సోత… ఘాన… జివ్హా… కాయ… మనోసమ్ఫస్సోతి ఇమే పన ఛ సమ్ఫస్సా నామ. చక్ఖుసమ్ఫస్సద్వారం సోత… ఘాన… జివ్హా… కాయ… మనోసమ్ఫస్సద్వారన్తి ఇమాని ఛ సమ్ఫస్సద్వారాని నామ.
చక్ఖుఅసంవరో సోత… ఘాన… జివ్హా… పసాదకాయ… చోపనకాయఅసంవరో వాచాఅసంవరో మనోఅసంవరోతి – ఇమే అట్ఠ అసంవరా నామ. తే అత్థతో ‘దుస్సీల్యం ముట్ఠస్సచ్చం అఞ్ఞాణం అక్ఖన్తి కోసజ్జ’న్తి ఇమే పఞ్చ ధమ్మా హోన్తి. తేసు ఏకధమ్మోపి పఞ్చద్వారే వోట్ఠబ్బనపరియోసానేసు చిత్తేసు నుప్పజ్జతి, జవనక్ఖణేయేవ ఉప్పజ్జతి. జవనే ఉప్పన్నోపి పఞ్చద్వారే అసంవరోతి వుచ్చతి.
చక్ఖువిఞ్ఞాణసహజాతో హి ఫస్సో చక్ఖుసమ్ఫస్సో నామ, చేతనా మనోకమ్మం నామ, తం చిత్తం మనోకమ్మద్వారం నామ. ఏత్థ పఞ్చవిధో అసంవరో నత్థి. సమ్పటిచ్ఛనసహజాతో ఫస్సో మనోసమ్ఫస్సో నామ, చేతనా మనోకమ్మం నామ, తం చిత్తం మనోకమ్మద్వారం నామ. ఏత్థాపి అసంవరో నత్థి. సన్తీరణవోట్ఠబ్బనేసుపి ఏసేవ నయో. జవనసహజాతో పన ఫస్సో మనోసమ్ఫస్సో నామ, చేతనా మనోకమ్మం నామ, తం చిత్తం మనోకమ్మద్వారం నామ. ఏత్థ అసంవరో చక్ఖుఅసంవరో నామ హోతి. సోతఘానజివ్హాపసాదకాయద్వారేసుపి ఏసేవ నయో. యదా పన రూపాదీసు అఞ్ఞతరారమ్మణం మనోద్వారికజవనం వినా వచీద్వారేన సుద్ధం కాయద్వారసఙ్ఖాతం చోపనం పాపయమానం ఉప్పజ్జతి, తదా తేన చిత్తేన సహజాతో ఫస్సో మనోసమ్ఫస్సో నామ, చేతనా కాయకమ్మం నామ, తం పన చిత్తం అబ్బోహారికం, చోపనస్స ఉప్పన్నత్తా మనోద్వారన్తి సఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతి. ఏత్థ అసంవరో చోపనకాయఅసంవరో నామ. యదా తాదిసంయేవ జవనం వినా కాయద్వారేన సుద్ధం వచీద్వారసఙ్ఖాతం చోపనం పాపయమానం ఉప్పజ్జతి, తదా తేన చిత్తేన సహజాతో ఫస్సో మనోసమ్ఫస్సో నామ, చేతనా వచీకమ్మం నామ, తం పన చిత్తం అబ్బోహారికం, చోపనస్స ఉప్పన్నత్తా మనోద్వారన్తి సఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతి. ఏత్థ అసంవరో వాచాఅసంవరో నామ. యదా పన తాదిసం జవనచిత్తం వినా కాయవచీద్వారేహి సుద్ధం మనోద్వారమేవ హుత్వా ఉప్పజ్జతి, తదా తేన చిత్తేన సహజాతో ఫస్సో మనోసమ్ఫస్సో నామ, చేతనా మనోకమ్మం నామ, తం పన చిత్తం మనోకమ్మద్వారం నామ. ఏత్థ అసంవరో మనోఅసంవరో నామ. ఇతి ఇమేసం అట్ఠన్నం అసంవరానం వసేన చక్ఖుఅసంవరద్వారం, సోత… ఘాన… జివ్హా… పసాదకాయ… చోపనకాయ… వాచా… మనోఅసంవరద్వారన్తి ఇమాని అట్ఠ అసంవరద్వారాని వేదితబ్బాని.
చక్ఖుసంవరో సోత… ఘాన… జివ్హా… పసాదకాయ… చోపనకాయ… వాచా… మనోసంవరోతి ఇమే పన అట్ఠ సంవరా నామ. తే అత్థతో ‘సీలం సతి ఞాణం ఖన్తి వీరియ’న్తి ఇమే పఞ్చ ధమ్మా హోన్తి. తేసుపి ఏకధమ్మోపి పఞ్చద్వారే వోట్ఠబ్బనపరియోసానేసు చిత్తేసు నుప్పజ్జతి. జవనక్ఖణేయేవ ఉప్పజ్జతి. జవనే ఉప్పన్నోపి పఞ్చద్వారే సంవరోతి వుచ్చతి. తస్స సబ్బస్సాపి చక్ఖువిఞ్ఞాణసహజాతో హి ఫస్సో చక్ఖుసమ్ఫస్సోతిఆదినా అసంవరే వుత్తనయేనేవ ఉప్పత్తి వేదితబ్బా. ఇతి ఇమేసం అట్ఠన్నం సంవరానం వసేన చక్ఖుసంవరద్వారం…పే… మనోసంవరద్వారన్తి ఇమాని అట్ఠ సంవరద్వారాని వేదితబ్బాని.
అకుసలకమ్మపథకథా
పాణాతిపాతో, అదిన్నాదానం, కామేసుమిచ్ఛాచారో, ముసావాదో, పిసుణవాచా, ఫరుసవాచా, సమ్ఫప్పలాపో, అభిజ్ఝా, బ్యాపాదో, మిచ్ఛాదిట్ఠీతి ఇమే పన దస అకుసలకమ్మపథా నామ.
తత్థ పాణస్స అతిపాతో పాణాతిపాతో నామ; పాణవధో, పాణఘాతోతి వుత్తం హోతి. పాణోతి చేత్థ వోహారతో సత్తో, పరమత్థతో జీవితిన్ద్రియం. తస్మిం పన పాణే పాణసఞ్ఞినో జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదకఉపక్కమసముట్ఠాపికా కాయవచీద్వారానం అఞ్ఞతరద్వారప్పవత్తా వధకచేతనా పాణాతిపాతో. సో గుణవిరహితేసు తిరచ్ఛానగతాదీసు పాణేసు ఖుద్దకే పాణే అప్పసావజ్జో, మహాసరీరే మహాసావజ్జో. కస్మా? పయోగమహన్తతాయ. పయోగసమత్తేపి వత్థుమహన్తతాయ. గుణవన్తేసు మనుస్సాదీసు అప్పగుణే అప్పసావజ్జో, మహాగుణే మహాసావజ్జో. సరీరగుణానం పన సమభావే సతి కిలేసానం ఉపక్కమానఞ్చ ముదుతాయ అప్పసావజ్జో, తిబ్బతాయ మహాసావజ్జోతి వేదితబ్బో.
తస్స పఞ్చ సమ్భారా హోన్తి – పాణో, పాణసఞ్ఞితా, వధకచిత్తం, ఉపక్కమో, తేన మరణన్తి. ఛ పయోగా – సాహత్థికో, ఆణత్తికో, నిస్సగ్గియో, థావరో, విజ్జామయో, ఇద్ధిమయోతి. ఇమస్మిం పనత్థే విత్థారియమానే అతిపపఞ్చో హోతి. తస్మా తం న విత్థారయామ. అఞ్ఞఞ్చ ఏవరూపం అత్థికేహి పన సమన్తపాసాదికం వినయట్ఠకథం (పారా. అట్ఠ. ౨.౧౭౨) ఓలోకేత్వా గహేతబ్బం.
అదిన్నస్స ఆదానం ‘అదిన్నాదానం’; పరస్సహరణం, థేయ్యం, చోరికాతి వుత్తం హోతి. తత్థ అదిన్నన్తి పరపరిగ్గహితం, యత్థ పరో యథాకామకారితం ఆపజ్జన్తో అదణ్డారహో అనుపవజ్జో చ హోతి. తస్మిం పరపరిగ్గహితే పరపరిగ్గహితసఞ్ఞినో తదాదాయకఉపక్కమసముట్ఠాపికా థేయ్యచేతనా అదిన్నాదానం. తం హీనే పరసన్తకే అప్పసావజ్జం, పణీతే మహాసావజ్జం. కస్మా? వత్థుపణీతతాయ. వత్థుసమత్తే సతి గుణాధికానం సన్తకే వత్థుస్మిం మహాసావజ్జం. తంతంగుణాధికం ఉపాదాయ తతో తతో హీనగుణస్స సన్తకే వత్థుస్మిం అప్పసావజ్జం.
తస్స పఞ్చ సమ్భారా హోన్తి – పరపరిగ్గహితం, పరపరిగ్గహితసఞ్ఞితా, థేయ్యచిత్తం, ఉపక్కమో, తేన హరణన్తి. ఛ పయోగా – సాహత్థికాదయోవ. తే చ ఖో యథానురూపం థేయ్యావహారో, పసయ్హావహారో, పటిచ్ఛన్నావహారో, పరికప్పావహారో, కుసావహారోతి ఇమేసం పఞ్చన్నం అవహారానం వసేన పవత్తన్తి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారో పన సమన్తపాసాదికాయం (పారా. అట్ఠ. ౧.౧౩౮) వుత్తో.
‘కామేసు మిచ్ఛాచారో’తి ఏత్థ పన ‘కామేసూ’తి మేథునసమాచారేసు; ‘మిచ్ఛాచారో’తి ఏకన్తనిన్దితో లామకాచారో. లక్ఖణతో పన అసద్ధమ్మాధిప్పాయేన కాయద్వారప్పవత్తా అగమనీయట్ఠానవీతిక్కమచేతనా కామేసుమిచ్ఛాచారో.
తత్థ అగమనీయట్ఠానం నామ – పురిసానం తావ మాతురక్ఖితా, పితురక్ఖితా, మాతాపితురక్ఖితా, భాతురక్ఖితా, భగినిరక్ఖితా, ఞాతిరక్ఖితా, గోత్తరక్ఖితా, ధమ్మరక్ఖితా, సారక్ఖా, సపరిదణ్డాతి మాతురక్ఖితాదయో దస; ధనక్కీతా, ఛన్దవాసినీ, భోగవాసినీ, పటవాసినీ, ఓదపత్తకినీ, ఓభటచుమ్బటా, దాసీ చ భరియా, కమ్మకారీ చ భరియా, ధజాహటా, ముహుత్తికాతి ఏతా ధనక్కీతాదయో దసాతి వీసతి ఇత్థియో. ఇత్థీసు పన ద్విన్నం సారక్ఖసపరిదణ్డానం, దసన్నఞ్చ ధనక్కీతాదీనన్తి ద్వాదసన్నం ఇత్థీనం అఞ్ఞే పురిసా ఇదం అగమనీయట్ఠానం నామ.
సో పనేస మిచ్ఛాచారో సీలాదిగుణరహితే అగమనీయట్ఠానే అప్పసావజ్జో, సీలాదిగుణసమ్పన్నే మహాసావజ్జో. తస్స చత్తారో సమ్భారా – అగమనీయవత్థు, తస్మిం సేవనచిత్తం, సేవనప్పయోగో, మగ్గేనమగ్గప్పటిపత్తిఅధివాసనన్తి. ఏకో పయోగో సాహత్థికో ఏవ.
‘ముసా’తి విసంవాదనపురేక్ఖారస్స అత్థభఞ్జకో వచీపయోగో, కాయపయోగో వా. విసంవాదనాధిప్పాయేన పనస్స పరవిసంవాదకకాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా చేతనా ముసావాదో. అపరో నయో – ‘ముసా’తి అభూతం అతచ్ఛం వత్థు. ‘వాదో’తి తస్స భూతతో తచ్ఛతో విఞ్ఞాపనం. లక్ఖణతో పన అతథం వత్థుం తథతో పరం విఞ్ఞాపేతుకామస్స తథావిఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపికా చేతనా ముసావాదో. సో యమత్థం భఞ్జతి తస్స అప్పతాయ అప్పసావజ్జో, మహన్తతాయ మహాసావజ్జో. అపిచ గహట్ఠానం అత్తనో సన్తకం అదాతుకామతాయ ‘నత్థీ’తిఆదినయప్పవత్తో అప్పసావజ్జో. సక్ఖినా హుత్వా అత్థభఞ్జనత్థం వుత్తో మహాసావజ్జో. పబ్బజితానం అప్పకమ్పి తేలం వా సప్పిం వా లభిత్వా హసాధిప్పాయేన ‘అజ్జ గామే తేలం నదీ మఞ్ఞే సన్దతీ’తి పూరణకథానయేన పవత్తో అప్పసావజ్జో. అదిట్ఠంయేవ పన దిట్ఠన్తిఆదినా నయేన వదన్తానం మహాసావజ్జో.
తస్స చత్తారో సమ్భారా హోన్తి – అతథం వత్థు, విసంవాదనచిత్తం, తజ్జో వాయామో, పరస్స తదత్థవిజాననన్తి. ఏకో పయోగో – సాహత్థికోవ. సో చ కాయేన వా కాయప్పటిబద్ధేన వా వాచాయ వా పరవిసంవాదకకిరియాకరణే దట్ఠబ్బో. తాయ చే కిరియాయ పరో తమత్థం జానాతి, అయం కిరియసముట్ఠాపికచేతనాక్ఖణేయేవ ముసావాదకమ్మునా బజ్ఝతి. యస్మా పన యథా కాయకాయప్పటిబద్ధవాచాహి పరం విసంవాదేతి, తథా ఇమస్స ‘ఇమం భణాహీ’తి ఆణాపేన్తోపి, పణ్ణం లిఖిత్వా పురతో నిస్సజ్జన్తోపి, ‘అయమత్థో ఏవం దట్ఠబ్బో’తి కుట్టాదీసు లిఖిత్వా ఠపేన్తోపి; తస్మా ఏత్థ ఆణత్తికనిస్సగ్గియథావరాపి పయోగా యుజ్జన్తి. అట్ఠకథాసు పన అనాగతత్తా వీమంసిత్వా గహేతబ్బా.
‘పిసుణవాచా’తిఆదీసు యాయ వాచాయ యస్స తం వాచం భాసతి తస్స హదయే అత్తనో పియభావం పరస్స చ సుఞ్ఞభావం కరోతి, సా పిసుణవాచా. యాయ పన అత్తానమ్పి పరమ్పి ఫరుసం కరోతి, యా వాచా సయమ్పి ఫరుసా నేవ కణ్ణసుఖా, న హదయఙ్గమా, అయం ‘ఫరుసవాచా’. యేన సమ్ఫం పలపతి, నిరత్థకం, సో ‘సమ్ఫప్పలాపో’. తేసం మూలభూతా చేతనాపి పిసుణవాచాదినామమేవ లభతి. సా ఏవ చ ఇధ అధిప్పేతాతి.
తత్థ సంకిలిట్ఠచిత్తస్స పరేసం వా భేదాయ అత్తనో పియకమ్యతాయ వా కాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా చేతనా పిసుణవాచా నామ. సా యస్స భేదం కరోతి తస్స అప్పగుణతాయ అప్పసావజ్జా, మహాగుణతాయ మహాసావజ్జా.
తస్సా చత్తారో సమ్భారా – ‘భిన్దితబ్బో పరో’ ఇతి ‘ఇమే నానా భవిస్స’న్తి వినా భవిస్సన్తీతి భేదపురేక్ఖారతా వా, ‘ఇతి అహం పియో భవిస్సామి విస్సాసికో’తి పియకమ్యతా వా, తజ్జో వాయామో, తస్స తదత్థవిజాననన్తి. పరే పన అభిన్నే కమ్మపథభేదో నత్థి, భిన్నే ఏవ హోతి.
పరస్స మమ్మచ్ఛేదకకాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా ఏకన్తఫరుసచేతనా ‘ఫరుసవాచా’. తస్సా ఆవిభావత్థమిదం వత్థు – ఏకో కిర దారకో మాతు వచనం అనాదియిత్వా అరఞ్ఞం గచ్ఛతి. తం మాతా నివత్తేతుం అసక్కోన్తీ ‘చణ్డా తం మహింసీ అనుబన్ధతూ’తి అక్కోసి. అథస్స తథేవ అరఞ్ఞే మహింసీ ఉట్ఠాసి. దారకో ‘యం మమ మాతా ముఖేన కథేసి తం మా హోతు, యం చిత్తేన చిన్తేసి తం హోతూ’తి సచ్చకిరియం అకాసి. మహింసీ తత్థేవ బద్ధా వియ అట్ఠాసి. ఏవం మమ్మచ్ఛేదకోపి పయోగో చిత్తసణ్హతాయ ఫరుసవాచా న హోతి. మాతాపితరో హి కదాచి పుత్తకే ఏవమ్పి వదన్తి – ‘చోరా వో ఖణ్డాఖణ్డికం కరోన్తూ’తి, ఉప్పలపత్తమ్పి చ నేసం ఉపరి పతన్తం న ఇచ్ఛన్తి. ఆచరియుపజ్ఝాయా చ కదాచి నిస్సితకే ఏవం వదన్తి – ‘కిం ఇమే అహిరికా అనోత్తప్పినో చరన్తి, నిద్ధమథ నే’తి; అథ చ నేసం ఆగమాధిగమసమ్పత్తిం ఇచ్ఛన్తి. యథా చ చిత్తసణ్హతాయ ఫరుసవాచా న హోతి, ఏవం వచనసణ్హతాయ అఫరుసవాచాపి న హోతి. న హి మారాపేతుకామస్స ‘ఇమం సుఖం సయాపేథా’తి వచనం అఫరుసవాచా హోతి. చిత్తఫరుసతాయ పనేసా ఫరుసవాచావ. సా యం సన్ధాయ పవత్తితా తస్స అప్పగుణతాయ అప్పసావజ్జా, మహాగుణతాయ మహాసావజ్జా. తస్సా తయో సమ్భారా – అక్కోసితబ్బో పరో, కుపితచిత్తం, అక్కోసనన్తి.
అనత్థవిఞ్ఞాపికా కాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా అకుసలచేతనా ‘సమ్ఫప్పలాపో’. సో ఆసేవనమన్దతాయ అప్పసావజ్జో. ఆసేవనమహన్తతాయ మహాసావజ్జో. తస్స ద్వే సమ్భారా – భారతయుద్ధసీతాహరణాదినిరత్థకకథాపురేక్ఖారతా, తథారూపీకథాకథనఞ్చాతి. పరే పన తం కథం అగణ్హన్తే కమ్మపథభేదో నత్థి, పరేన సమ్ఫప్పలాపే గహితేయేవ హోతి.
అభిజ్ఝాయతీతి ‘అభిజ్ఝా’. పరభణ్డాభిముఖీ హుత్వా తన్నిన్నతాయ పవత్తతీతి అత్థో. సా ‘అహో తవ ఇదం మమస్సా’తి ఏవం పరభణ్డాభిజ్ఝాయనలక్ఖణా. అదిన్నాదానం వియ అప్పసావజ్జా మహాసావజ్జా చ. తస్సా ద్వే సమ్భారా – పరభణ్డం, అత్తనో పరిణామనఞ్చాతి. పరభణ్డవత్థుకే హి లోభే ఉప్పన్నేపి న తావ కమ్మపథభేదో హోతి యావ న ‘అహో వత ఇదం మమస్సా’తి అత్తనో పరిణామేతి.
హితసుఖం బ్యాపాదయతీతి ‘బ్యాపాదో’. సో పరవినాసాయ మనోపదోసలక్ఖణో. ఫరుసవాచా వియ అప్పసావజ్జో మహాసావజ్జో చ. తస్స ద్వే సమ్భారా – పరసత్తో చ, తస్స చ వినాసచిన్తాతి. పరసత్తవత్థుకే హి కోధే ఉప్పన్నేపి న తావ కమ్మపథభేదో హోతి యావ ‘అహో వతాయం ఉచ్ఛిజ్జేయ్య వినస్సేయ్యా’తి తస్స వినాసనం న చిన్తేసి.
యథాభుచ్చగహణాభావేన మిచ్ఛా పస్సతీతి ‘మిచ్ఛాదిట్ఠి’. సా ‘నత్థి దిన్న’న్తిఆదినా నయేన విపరీతదస్సనలక్ఖణా. సమ్ఫప్పలాపో వియ అప్పసావజ్జా మహాసావజ్జా చ. అపిచ అనియతా అప్పసావజ్జా, నియతా మహాసావజ్జా. తస్సా ద్వే సమ్భారా – వత్థునో చ గహితాకారవిపరీతతా, యథా చ తం గణ్హాతి తథాభావేన తస్సుపట్ఠానన్తి. తత్థ నత్థికాహేతుకఅకిరియదిట్ఠీహి ఏవ కమ్మపథభేదో హోతి, న అఞ్ఞదిట్ఠీహి.
ఇమేసం పన దసన్నం అకుసలకమ్మపథానం ధమ్మతో కోట్ఠాసతో ఆరమ్మణతో వేదనాతో మూలతో చాతి పఞ్చహాకారేహి వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో –
తత్థ ‘ధమ్మతో’తి ఏతేసు హి పటిపాటియా సత్త చేతనాధమ్మావ హోన్తి, అభిజ్ఝాదయో తయో చేతనాసమ్పయుత్తా.
‘కోట్ఠాసతో’తి పటిపాటియా సత్త, మిచ్ఛాదిట్ఠి చాతి ఇమే అట్ఠ కమ్మపథా ఏవ హోన్తి; నో మూలాని. అభిజ్ఝాబ్యాపాదా కమ్మపథా చేవ మూలాని చ. అభిజ్ఝా హి మూలం పత్వా ‘లోభో అకుసలమూలం’ హోతి, బ్యాపాదో ‘దోసో అకుసలమూలం’.
‘ఆరమ్మణతో’తి పాణాతిపాతో జీవితిన్ద్రియారమ్మణతో సఙ్ఖారారమ్మణో హోతి. అదిన్నాదానం సత్తారమ్మణం వా హోతి సఙ్ఖారారమ్మణం వా. మిచ్ఛాచారో ఫోట్ఠబ్బవసేన సఙ్ఖారారమ్మణో హోతి; సత్తారమ్మణోతిపి ఏకే. ముసావాదో సత్తారమ్మణో వా, సఙ్ఖారారమ్మణో వా. తథా పిసుణవాచా. ఫరుసవాచా సత్తారమ్మణావ. సమ్ఫప్పలాపో దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతవసేన సత్తారమ్మణో వా సఙ్ఖారారమ్మణో వా. తథా అభిజ్ఝా. బ్యాపాదో సత్తారమ్మణోవ. మిచ్ఛాదిట్ఠి తేభూమకధమ్మవసేన సఙ్ఖారారమ్మణావ.
‘వేదనాతో’తి పాణాతిపాతో దుక్ఖవేదనో హోతి. కిఞ్చాపి హి రాజానో చోరం దిస్వా హసమానాపి ‘గచ్ఛథ నం ఘాతేథా’తి వదన్తి, సన్నిట్ఠాపకచేతనా పన నేసం దుక్ఖసమ్పయుత్తావ హోతి. అదిన్నాదానం తివేదనం. తఞ్హి పరభణ్డం దిస్వా హట్ఠతుట్ఠస్స గణ్హతో సుఖవేదనం హోతి, భీతతసితస్స గణ్హతో దుక్ఖవేదనం. తథా విపాకనిస్సన్దఫలాని పచ్చవేక్ఖన్తస్స. గహణకాలే మజ్ఝత్తభావే ఠితస్స పన గణ్హతో అదుక్ఖమసుఖవేదనం హోతీతి. మిచ్ఛాచారో సుఖమజ్ఝత్తవసేన ద్వివేదనో. సన్నిట్ఠాపకచిత్తే పన మజ్ఝత్తవేదనో న హోతి. ముసావాదో అదిన్నాదానే వుత్తనయేనేవ తివేదనో; తథా పిసుణవాచా. ఫరుసవాచా దుక్ఖవేదనా. సమ్ఫప్పలాపో తివేదనో. పరేసు హి సాధుకారం దేన్తేసు చేలుక్ఖేపాదీని ఖిపన్తేసు హట్ఠతుట్ఠస్స సీతాహరణభారతయుద్ధాదీని కథనకాలే సో సుఖవేదనో హోతి. పఠమం దిన్నవేతనేన ఏకేన పచ్ఛా ఆగన్త్వా ‘ఆదితో పట్ఠాయ కథేహీ’తి వుత్తే ‘అననుసన్ధికం పకిణ్ణకకథం కథేస్సామి ను ఖో నో’తి దోమనస్సితస్స కథనకాలే దుక్ఖవేదనో హోతి, మజ్ఝత్తస్స కథయతో అదుక్ఖమసుఖవేదనో హోతి. అభిజ్ఝా సుఖమజ్ఝత్తవసేన ద్వివేదనా; తథా మిచ్ఛాదిట్ఠి. బ్యాపాదో దుక్ఖవేదనో.
‘మూలతో’తి పాణాతిపాతో దోసమోహవసేన ద్విమూలకో హోతి. అదిన్నాదానం దోసమోహవసేన వా లోభమోహవసేన వా. మిచ్ఛాచారో లోభమోహవసేన. ముసావాదో దోసమోహవసేన వా లోభమోహవసేన వా; తథా పిసుణవాచా సమ్ఫప్పలాపో చ. ఫరుసవాచా దోసమోహవసేన. అభిజ్ఝా మోహవసేన ఏకమూలా; తథా బ్యాపాదో. మిచ్ఛాదిట్ఠి లోభమోహవసేన ద్విమూలాతి.
అకుసలకమ్మపథకథా నిట్ఠితా.
కుసలకమ్మపథకథా
పాణాతిపాతాదీహి పన విరతియో అనభిజ్ఝాఅబ్యాపాదసమ్మాదిట్ఠియో చాతి ఇమే దస కుసలకమ్మపథా నామ. తత్థ పాణాతిపాతాదయో వుత్తత్థా ఏవ. పాణాతిపాతాదీహి ఏతాయ విరమన్తి, సయం వా విరమతి, విరమణమత్తమేవ వా ఏతన్తి విరతి. యా పాణాతిపాతా విరమన్తస్స ‘‘యా తస్మిం సమయే పాణాతిపాతా ఆరతి విరతీ’’తి (ధ. స. ౨౯౯-౩౦౧) ఏవం వుత్తా కుసలచిత్తసమ్పయుత్తా విరతి, సా పభేదతో తివిధా హోతి – సమ్పత్తవిరతి, సమాదానవిరతి, సముచ్ఛేదవిరతీతి.
తత్థ అసమాదిన్నసిక్ఖాపదానం అత్తనో జాతివయబాహుసచ్చాదీని పచ్చవేక్ఖిత్వా ‘అయుత్తం అమ్హాకం ఏవరూపం పాపం కాతు’న్తి సమ్పత్తం వత్థుం అవీతిక్కమన్తానం ఉప్పజ్జమానా విరతి ‘సమ్పత్తవిరతీ’తి వేదితబ్బా – సీహళదీపే చక్కనఉపాసకస్స వియ. తస్స కిర దహరకాలేయేవ మాతుయా రోగో ఉప్పజ్జి. వేజ్జేన చ ‘అల్లససమంసం లద్ధుం వట్టతీ’తి వుత్తం. తతో చక్కనస్స భాతా ‘గచ్ఛ, తాత, ఖేత్తం ఆహిణ్డాహీ’తి చక్కనం పేసేసి. సో తత్థ గతో. తస్మిఞ్చ సమయే ఏకో ససో తరుణసస్సం ఖాదితుం ఆగతో హోతి. సో తం దిస్వావ వేగేన ధావన్తో వల్లియా బద్ధో ‘కిరి కిరీ’తి సద్దమకాసి. చక్కనో తేన సద్దేన గన్త్వా తం గహేత్వా చిన్తేసి – ‘మాతు భేసజ్జం కరోమీ’తి. పున చిన్తేసి – ‘న మేతం పతిరూపం య్వాహం మాతు జీవితకారణా పరం జీవితా వోరోపేయ్య’న్తి. అథ నం ‘గచ్ఛ, అరఞ్ఞే ససేహి సద్ధిం తిణోదకం పరిభుఞ్జా’తి ముఞ్చి. భాతరా చ ‘కిం తాత ససో లద్ధో’తి పుచ్ఛితో తం పవత్తిం ఆచిక్ఖి. తతో నం భాతా పరిభాసి. సో మాతుసన్తికం గన్త్వా ‘యతో అహం జాతో నాభిజానామి సఞ్చిచ్చ పాణం జీవితా వోరోపేతా’తి సచ్చం వత్వా అట్ఠాసి. తావదేవస్స మాతా అరోగా అహోసి.
సమాదిన్నసిక్ఖాపదానం పన సిక్ఖాపదసమాదానే చ తతుత్తరిఞ్చ అత్తనో జీవితమ్పి పరిచ్చజిత్వా వత్థుం అవీతిక్కమన్తానం ఉప్పజ్జమానా విరతి ‘సమాదానవిరతీ’తి వేదితబ్బా. ఉత్తరవడ్ఢమానపబ్బతవాసీఉపాసకస్స వియ. సో కిర అమ్బరియవిహారవాసినో పిఙ్గలబుద్ధరక్ఖితత్థేరస్స సన్తికే సిక్ఖాపదాని గహేత్వా ఖేత్తం కసతి. అథస్స గోణో నట్ఠో. సో తం గవేసన్తో ఉత్తరవడ్ఢమానపబ్బతం ఆరుహి. తత్ర నం మహాసప్పో అగ్గహేసి. సో చిన్తేసి – ‘ఇమాయస్స తిఖిణవాసియా సీసం ఛిన్దామీ’తి. పున చిన్తేసి – ‘న మేతం పతిరూపం య్వాహం భావనీయస్స గరునో సన్తికే సిక్ఖాపదాని గహేత్వా భిన్దేయ్య’న్తి ఏవం యావతతియం చిన్తేత్వా ‘జీవితం పరిచ్చజామి, న సిక్ఖాపద’న్తి అంసే ఠపితం తిఖిణదణ్డవాసిం అరఞ్ఞే ఛడ్డేసి. తావదేవ నం మహావాళో ముఞ్చిత్వా అగమాసీతి.
అరియమగ్గసమ్పయుత్తా పన విరతి ‘సముచ్ఛేదవిరతీ’తి వేదితబ్బా, యస్సా ఉప్పత్తితో పభుతి ‘పాణం ఘాతేస్సామీ’తి అరియపుగ్గలానం చిత్తమ్పి నుప్పజ్జతీతి.
ఇదాని యథా అకుసలానం ఏవం ఇమేసమ్పి కుసలకమ్మపథానం ధమ్మతో కోట్ఠాసతో ఆరమ్మణతో వేదనాతో మూలతోతి పఞ్చహాకారేహి వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో –
తత్థ ‘ధమ్మతో’తి ఏతేసు హి పటిపాటియా సత్త చేతనాపి వట్టన్తి, విరతియోపి; అన్తే తయో చేతనాసమ్పయుత్తావ.
‘కోట్ఠాసతో’తి పటిపాటియా సత్త కమ్మపథా ఏవ, నో మూలాని. అన్తే తయో కమ్మపథా చేవ మూలాని చ. అనభిజ్ఝా హి మూలం పత్వా ‘అలోభో కుసలమూలం’ హోతి. అబ్యాపాదో ‘అదోసో కుసలమూలం’, సమ్మాదిట్ఠి ‘అమోహో కుసలమూలం’.
‘ఆరమ్మణతో’తి పాణాతిపాతాదీనం ఆరమ్మణానేవ ఏతేసం ఆరమ్మణాని. వీతిక్కమితబ్బతోయేవ హి వేరమణీ నామ హోతి. యథా పన నిబ్బానారమ్మణో అరియమగ్గో కిలేసే పజహతి, ఏవం జీవితిన్ద్రియాదిఆరమ్మణాపేతే కమ్మపథా పాణాతిపాతాదీని దుస్సీల్యాని పజహన్తీతి వేదితబ్బా.
‘వేదనాతో’తి సబ్బే సుఖవేదనా వా హోన్తి మజ్ఝత్తవేదనా వా. కుసలం పత్వా హి దుక్ఖవేదనా నామ నత్థి.
‘మూలతో’తి పటిపాటియా సత్త కమ్మపథా ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తేన విరమన్తస్స అలోభఅదోసఅమోహవసేన తిమూలా హోన్తి; ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తేన విరమన్తస్స ద్విమూలా. అనభిజ్ఝా ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తేన విరమన్తస్స ద్విమూలా హోతి; ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తేన ఏకమూలా. అలోభో పన అత్తనావ అత్తనో మూలం న హోతి. అబ్యాపాదేపి ఏసేవ నయో. సమ్మాదిట్ఠి అలోభాదోసవసేన ద్విమూలావ హోతి. ఇమే దస కుసలకమ్మపథా నామ.
కమ్మపథసంసన్దనకథా
ఇదాని ఇమస్మిం ఠానే కమ్మపథసంసన్దనం నామ వేదితబ్బం. పఞ్చఫస్సద్వారవసేన హి ఉప్పన్నో అసంవరో అకుసలం మనోకమ్మమేవ హోతి. మనోఫస్సద్వారవసేన ఉప్పన్నో తీణిపి కమ్మాని హోన్తి – సో హి కాయద్వారే చోపనప్పత్తో అకుసలం కాయకమ్మం హోతి, వచీద్వారే అకుసలం వచీకమ్మం, ఉభయత్థ చోపనం అప్పత్తో అకుసలం మనోకమ్మం. పఞ్చఅసంవరద్వారవసేన ఉప్పన్నోపి అకుసలం మనోకమ్మమేవ హోతి. చోపనకాయఅసంవరద్వారవసేన ఉప్పన్నో అకుసలం కాయకమ్మమేవ హోతి, వాచాఅసంవరద్వారవసేన ఉప్పన్నో అకుసలం వచీకమ్మమేవ హోతి, మనోఅసంవరద్వారవసేన ఉప్పన్నో అకుసలం మనోకమ్మమేవ హోతి. తివిధం కాయదుచ్చరితం అకుసలం కాయకమ్మమేవ హోతి, చతుబ్బిధం వచీదుచ్చరితం అకుసలం వచీకమ్మమేవ హోతి, తివిధం మనోదుచ్చరితం అకుసలం మనోకమ్మమేవ హోతి.
పఞ్చఫస్సద్వారవసేన ఉప్పన్నో సంవరోపి కుసలం మనోకమ్మమేవ హోతి. మనోఫస్సద్వారవసేన ఉప్పన్నో పన అయమ్పి, అసంవరో వియ, తీణిపి కమ్మాని హోన్తి. పఞ్చసంవరద్వారవసేన ఉప్పన్నోపి కుసలం మనోకమ్మమేవ హోతి, చోపనకాయసంవరద్వారవసేన ఉప్పన్నో కుసలం కాయకమ్మమేవ హోతి, వాచాసంవరద్వారవసేన ఉప్పన్నో కుసలం వచీకమ్మమేవ హోతి, మనోసంవరద్వారవసేన ఉప్పన్నో కుసలం మనోకమ్మమేవ హోతి. తివిధం కాయసుచరితం కుసలం కాయకమ్మమేవ హోతి, చతుబ్బిధం వచీసుచరితం కుసలం వచీకమ్మమేవ హోతి, తివిధం మనోసుచరితం కుసలం మనోకమ్మమేవ హోతి.
అకుసలం కాయకమ్మం పఞ్చఫస్సద్వారవసేన నుప్పజ్జతి; మనోఫస్సద్వారవసేనేవ ఉప్పజ్జతి. తథా అకుసలం వచీకమ్మం. అకుసలం మనోకమ్మం పన ఛఫస్సద్వారవసేన ఉప్పజ్జతి; తం కాయవచీద్వారేసు చోపనం పత్తం అకుసలం కాయవచీకమ్మం హోతి, చోపనం అప్పత్తం అకుసలం మనోకమ్మమేవ. యథా చ పఞ్చఫస్సద్వారవసేన, ఏవం పఞ్చఅసంవరద్వారవసేనపి అకుసలం కాయకమ్మం నుప్పజ్జతి, చోపనకాయఅసంవరద్వారవసేన పన వాచాఅసంవరద్వారవసేన చ ఉప్పజ్జతి; మనోఅసంవరద్వారవసేన నుప్పజ్జతి. అకుసలం వచీకమ్మమ్పి పఞ్చఅసంవరద్వారవసేన నుప్పజ్జతి, చోపనకాయవాచాఅసంవరద్వారవసేన ఉప్పజ్జతి; మనోఅసంవరద్వారవసేన నుప్పజ్జతి. అకుసలం మనోకమ్మం అట్ఠఅసంవరద్వారవసేనపి ఉప్పజ్జతేవ. కుసలకాయకమ్మాదీసుపి ఏసేవ నయో.
అయం పన విసేసో – యథా అకుసలకాయకమ్మవచీకమ్మాని మనోఅసంవరద్వారవసేన నుప్పజ్జన్తి, న తథా ఏతాని. ఏతాని పన కాయఙ్గవాచఙ్గం అచోపేత్వా సిక్ఖాపదాని గణ్హన్తస్స మనోసంవరద్వారేపి ఉప్పజ్జన్తి ఏవ. తత్థ కామావచరం కుసలం చిత్తం తివిధకమ్మద్వారవసేన ఉప్పజ్జతి, పఞ్చవిఞ్ఞాణద్వారవసేన నుప్పజ్జతి; ‘యమిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం, సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా’తి ఇమినా పన నయేన ఛఫస్సద్వారవసేన ఉప్పజ్జతి; అట్ఠఅసంవరద్వారవసేన నుప్పజ్జతి, అట్ఠసంవరద్వారవసేన ఉప్పజ్జతి; దసఅకుసలకమ్మపథవసేన నుప్పజ్జతి, దసకుసలకమ్మపథవసేన ఉప్పజ్జతి; తస్మా ఇదమ్పి చిత్తం తివిధకమ్మద్వారవసేన వా ఉప్పన్నం హోతు, ఛఫస్సద్వారవసేన వా, అట్ఠసంవరద్వారవసేన వా దసకుసలకమ్మపథవసేన వా. ‘‘కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి…పే… రూపారమ్మణం వా…పే… ధమ్మారమ్మణం వా’’తి వుత్తే సబ్బం వుత్తమేవ హోతీతి.
ద్వారకథా నిట్ఠితా.
యం యం వా పనారబ్భాతి ఏత్థ అయం యోజనా – హేట్ఠా వుత్తేసు రూపారమ్మణాదీసు రూపారమ్మణం వా ఆరబ్భ, ఆరమ్మణం కత్వాతి అత్థో. సద్దారమ్మణం వా…పే… ధమ్మారమ్మణం వా ఆరబ్భ ఉప్పన్నం హోతి. ఏత్తావతా ఏతస్స చిత్తస్స ఏతేసు ఆరమ్మణేసు యంకిఞ్చి ఏకమేవ ఆరమ్మణం అనుఞ్ఞాతసదిసం హోతి. ఇదఞ్చ ఏకస్మిం సమయే ఏకస్స వా పుగ్గలస్స రూపారమ్మణం ఆరబ్భ ఉప్పన్నం పున అఞ్ఞస్మిం సమయే అఞ్ఞస్స వా పుగ్గలస్స సద్దాదీసుపి అఞ్ఞతరం ఆరమ్మణం ఆరబ్భ ఉప్పజ్జతి ఏవ. ఏవం ఉప్పజ్జమానస్స చస్స ఏకస్మిం భవే పఠమం రూపారమ్మణం ఆరబ్భ పవత్తి హోతి, పచ్ఛా సద్దారమ్మణన్తి అయమ్పి కమో నత్థి. రూపాదీసు చాపి పఠమం నీలారమ్మణం పచ్ఛా పీతారమ్మణన్తి అయమ్పి నియమో నత్థి. ఇతి ఇమం సబ్బారమ్మణతఞ్చేవ, కమాభావఞ్చ, కమాభావేపి చ నీలపీతాదీసు నియమాభావం దస్సేతుం ‘యం యం వా పనారబ్భా’తి ఆహ. ఇదం వుత్తం హోతి – ఇమేసు రూపాదీసు న యంకిఞ్చి ఏకమేవ, అథ ఖో యం యం వా పనారబ్భ ఉప్పన్నం హోతి. ఏవం ఉప్పజ్జమానమ్పి చ ‘పఠమం రూపారమ్మణం పచ్ఛా సద్దారమ్మణం ఆరబ్భా’తి ఏవమ్పి అనుప్పజ్జిత్వా యం యం వా పనారబ్భ ఉప్పన్నం హోతి; ‘పటిలోమతో వా అనులోమతో వా, ఏకన్తరికద్వన్తరికాదినయేన వా, రూపారమ్మణాదీసు యం వా తం వా ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పన్నం హోతీ’తి అత్థో. రూపారమ్మణేసుపి చ ‘పఠమం నీలారమ్మణం పచ్ఛా పీతారమ్మణ’న్తి ఇమినాపి నియమేన అనుప్పజ్జిత్వా, యం యం వా పనారబ్భ ‘నీలపీతకాదీసు రూపారమ్మణేసు యం వా తం వా రూపారమ్మణం ఆరబ్భ ఉప్పన్నం హోతీ’తి అత్థో. సద్దారమ్మణాదీసుపి ఏసేవ నయో. అయం తావ ఏకా యోజనా.
అయం పన అపరా – రూపం ఆరమ్మణం ఏతస్సాతి రూపారమ్మణం…పే… ధమ్మో ఆరమ్మణం ఏతస్సాతి ధమ్మారమ్మణం. ఇతి రూపారమ్మణం వా…పే… ధమ్మారమ్మణం వా చిత్తం ఉప్పన్నం హోతీతి వత్వా పున ‘యం యం వా పనారబ్భా’తి ఆహ. తస్సత్థో – ఏతేసు రూపాదీసు హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ యం వా తం వా పన ఆరబ్భ ఉప్పన్నం హోతీతి. మహాఅట్ఠకథాయం పన యేవాపనకే అభినవం నత్థి, హేట్ఠా గహితమేవ గహిత’న్తి వత్వా ‘రూపం వా ఆరబ్భ…పే… ధమ్మం వా ఆరబ్భ, ఇదం వా ఇదం వా ఆరబ్భాతి కథేతుం ఇదం వుత్త’న్తి ఏత్తకమేవ ఆగతం.