౩. గహపతివగ్గో

౧. పఠమఉగ్గసుత్తవణ్ణనా

౨౧. తతియస్స పఠమే పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీదీతి తస్స కిర ఘరే పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం పఞ్చ ఆసనసతాని నిచ్చం పఞ్ఞత్తానేవ హోన్తి, తేసు అఞ్ఞతరస్మిం ఆసనే నిసీది. తం సుణాహీతి తే సుణాహి, తం వా అట్ఠవిధం అచ్ఛరియధమ్మం సుణాహి. చిత్తం పసీదీతి ‘‘బుద్ధో ను ఖో న బుద్ధో ను ఖో’’తి వితక్కమత్తమ్పి న ఉప్పజ్జి, అయమేవ బుద్ధోతి చిత్తుప్పాదో పసన్నో అనావిలో అహోసి. సకాని వా ఞాతికులానీతి అత్తనో యాపనమత్తం ధనం గహేత్వా ఞాతిఘరాని గచ్ఛతు. కస్స వో దమ్మీతి కతరపురిసస్స తుమ్హే దదామి, ఆరోచేథ మే అత్తనో అధిప్పాయం. అప్పటివిభత్తాతి ‘‘ఏత్తకం దస్సామి ఏత్తకం న దస్సామి, ఇదం దస్సామి ఇదం న దస్సామీ’’తి చిత్తం ఉప్పాదేన్తేన హి పటివిభత్తా నామ హోతి, మయ్హం పన న ఏవం. అథ ఖో సఙ్ఘికా వియ గణసన్తకా వియ చ సీలవన్తేహి సద్ధిం సాధారణాయేవ. సక్కచ్చంయేవ పయిరుపాసామీతి సహత్థా ఉపట్ఠహామి, చిత్తీకారేన ఉపసఙ్కమామి.

అనచ్ఛరియం ఖో పన మం, భన్తేతి, భన్తే, యం మం దేవతా ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవం ఆరోచేన్తి, ఇదం న అచ్ఛరియం. యం పనాహం తతోనిదానం చిత్తస్స ఉణ్ణతిం నాభిజానామి, తం ఏవ అచ్ఛరియన్తి వదతి. సాధు సాధు, భిక్ఖూతి ఏత్థ కిఞ్చాపి భిక్ఖుం ఆమన్తేతి, ఉపాసకస్సేవ పన వేయ్యాకరణసమ్పహంసనే ఏస సాధుకారోతి వేదితబ్బో.

౨. దుతియఉగ్గసుత్తవణ్ణనా

౨౨. దుతియే నాగవనేతి తస్స కిర సేట్ఠినో నాగవనం నామ ఉయ్యానం, సో తత్థ పురేభత్తం గన్ధమాలాదీని గాహాపేత్వా ఉయ్యానకీళికం కీళితుకామో గన్త్వా పరిచారియమానో భగవన్తం అద్దస. సహ దస్సనేనేవస్స పురిమనయేనేవ చిత్తం పసీది, సురాపానేన చ ఉప్పన్నమన్దో తఙ్ఖణంయేవ పహీయి. తం సన్ధాయేవమాహ. ఓణోజేసిన్తి ఉదకం హత్థే పాతేత్వా అదాసిం. అసుకోతి అముకో. సమచిత్తోవ దేమీతి ‘‘ఇమస్స థోకం, ఇమస్స బహుక’’న్తి ఏవం చిత్తనానత్తం న కరోమి, దేయ్యధమ్మం పన ఏకసదిసం కరోమీతి దస్సేతి. ఆరోచేన్తీతి ఆకాసే ఠత్వా ఆరోచేన్తి. నత్థి తం సంయోజనన్తి ఇమినా ఉపాసకో అత్తనో అనాగామిఫలం బ్యాకరోతి.

౩. పఠమహత్థకసుత్తవణ్ణనా

౨౩. తతియే హత్థకో ఆళవకోతి భగవతా ఆళవకయక్ఖస్స హత్థతో హత్థేహి సమ్పటిచ్ఛితత్తా హత్థకోతి లద్ధనామో రాజకుమారో. సీలవాతి పఞ్చసీలదససీలేన సీలవా. చాగవాతి చాగసమ్పన్నో. కచ్చిత్థ, భన్తేతి, భన్తే, కచ్చి ఏత్థ భగవతో బ్యాకరణట్ఠానే. అప్పిచ్ఛోతి అధిగమప్పిచ్ఛతాయ అప్పిచ్ఛో.

౪. దుతియహత్థకసుత్తవణ్ణనా

౨౪. చతుత్థే పఞ్చమత్తేహి ఉపాసకసతేహీతి సోతాపన్నసకదాగామీనంయేవ అరియసావకఉపాసకానం పఞ్చహి సతేహి పరివుతో భుత్తపాతరాసో గన్ధమాలవిలేపేనచుణ్ణాని గహేత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి. సఙ్గహవత్థూనీతి సఙ్గణ్హనకారణాని. తేహాహన్తి తేహి అహం. తం దానేన సఙ్గణ్హామీతి నఙ్గలబలిబద్దభత్తబీజాదీని చేవ గన్ధమాలమూలాదీని చ దత్వా సఙ్గణ్హామి. పేయ్యవజ్జేనాతి అమ్మ, తాత, భాతర, భగినీతిఆదికేన కణ్ణసుఖేన ముదుకేన పియవచనేన సఙ్గణ్హామి. అత్థచరియాయాతి ‘‘ఇమస్స దానేన వా పియవచనేన వా కిచ్చం నత్థి, అత్థచరియాయ సఙ్గణ్హితబ్బయుత్తకో అయ’’న్తి ఞత్వా ఉప్పన్నకిచ్చనిత్థరణసఙ్ఖాతాయ అత్థచరియాయ సఙ్గణ్హామి. సమానత్తతాయాతి ‘‘ఇమస్స దానాదీహి కిచ్చం నత్థి, సమానత్తతాయ సఙ్గణ్హితబ్బో అయ’’న్తి ఏకతో ఖాదనపివననిసజ్జాదీహి అత్తనా సమానం కత్వా సఙ్గణ్హామి. దలిద్దస్స ఖో నో తథా సోతబ్బం మఞ్ఞన్తీతి దలిద్దస్స కిఞ్చి దాతుం వా కాతుం వా అసక్కోన్తస్స, యథా దలిద్దస్స నో తథా సోతబ్బం మఞ్ఞన్తి, మమ పన సోతబ్బం మఞ్ఞన్తి, దిన్నోవాదే తిట్ఠన్తి, న మే అనుసాసనిం అతిక్కమితబ్బం మఞ్ఞన్తి. యోని ఖో త్యాయన్తి ఉపాయో ఖో తే అయం. ఇమేసు పన ద్వీసుపి సుత్తేసు సత్థారా సీలచాగపఞ్ఞా మిస్సకా కథితాతి వేదితబ్బా.

౫-౬. మహానామసుత్తాదివణ్ణనా

౨౫-౨౬. పఞ్చమే అత్థూపపరిక్ఖితా హోతీతి అత్థానత్థం కారణాకారణం ఉపపరిక్ఖితా హోతి. ఛట్ఠే సద్ధాసీలచాగా మిస్సకా కథితా.

౭. పఠమబలసుత్తవణ్ణనా

౨౭. సత్తమే ఉజ్ఝత్తిబలాతి ఉజ్ఝానబలా. బాలానఞ్హి ‘‘యం అసుకో ఇదఞ్చిదఞ్చ ఆహ, మం సో ఆహ, న అఞ్ఞ’’న్తి ఏవం ఉజ్ఝానమేవ బలం. నిజ్ఝత్తిబలాతి ‘‘న ఇదం ఏవం, ఏవం నామేత’’న్తి అత్థానత్థనిజ్ఝాపనంయేవ బలం. పటిసఙ్ఖానబలాతి పచ్చవేక్ఖణబలా. ఖన్తిబలాతి అధివాసనబలా.

౮. దుతియబలసుత్తవణ్ణనా

౨౮. అట్ఠమే బలానీతి ఞాణబలాని. ఆసవానం ఖయం పటిజానాతీతి అరహత్తం పటిజానాతి. అనిచ్చతోతి హుత్వా అభావాకారేన. యథాభూతన్తి యథాసభావతో. సమ్మప్పఞ్ఞాయాతి సహవిపస్సనాయ మగ్గపఞ్ఞాయ. అఙ్గారకాసూపమాతి సన్తాపనట్ఠేన అఙ్గారకాసుయా ఉపమితా ఇమే కామాతి. వివేకనిన్నన్తి ఫలసమాపత్తివసేన నిబ్బాననిన్నం. వివేకట్ఠన్తి కిలేసేహి వజ్జితం దూరీభూతం వా. నేక్ఖమ్మాభిరతన్తి పబ్బజ్జాభిరతం. బ్యన్తిభూతన్తి విగతన్తభూతం ఏకదేసేనాపి అనల్లీనం విసంయుత్తం విసంసట్ఠం. ఆసవట్ఠానియేహీతి సమ్పయోగవసేన ఆసవానం కారణభూతేహి, కిలేసధమ్మేహీతి అత్థో. అథ వా బ్యన్తిభూతన్తి విగతవాయన్తి అత్థో. కుతో? సబ్బసో ఆసవట్ఠానియేహి ధమ్మేహి, సబ్బేహి తేభూమకధమ్మేహీతి అత్థో. ఇమస్మిం సుత్తే అరియమగ్గో లోకియలోకుత్తరో కథితో.

౯. అక్ఖణసుత్తవణ్ణనా

౨౯. నవమే ఖణే కిచ్చాని కరోతీతి ఖణకిచ్చో, ఓకాసం లభిత్వావ కిచ్చాని కరోతీతి అత్థో. ధమ్మోతి చతుసచ్చధమ్మో. ఓపసమికోతి కిలేసూపసమావహో. పరినిబ్బాయికోతి కిలేసపరినిబ్బానకరో. చతుమగ్గఞాణసఙ్ఖాతం సమ్బోధిం గచ్ఛతి సమ్పాపుణాతీతి సమ్బోధగామీ. దీఘాయుకం దేవనికాయన్తి ఇదం అసఞ్ఞం దేవనికాయం సన్ధాయ వుత్తం. అవిఞ్ఞాతారేసూతి అతివియ అవిఞ్ఞూసు.

సుప్పవేదితేతి సుకథితే. అన్తరాయికాతి అన్తరాయకరా. ఖణో వే మా ఉపచ్చగాతి అయం లద్ధో ఖణో మా అతిక్కమి. ఇధ చేవ నం విరాధేతీతి సచే కోచి పమత్తచారీ ఇధ ఇమం ఖణం లభిత్వాపి సద్ధమ్మస్స నియామతం అరియమగ్గం విరాధేతి న సమ్పాదేతి. అతీతత్థోతి హాపితత్థో. చిరత్తం అనుతపిస్సతీతి చిరరత్తం సోచిస్సతి. యథా హి ‘‘అసుకట్ఠానే భణ్డం సముప్పన్న’’న్తి సుత్వా ఏకో వాణిజో న గచ్ఛేయ్య, అఞ్ఞే గన్త్వా గణ్హేయ్యుం, తేసం తం అట్ఠగుణమ్పి దసగుణమ్పి భవేయ్య. అథ ఇతరో ‘‘మమ అత్థో అతిక్కన్తో’’తి అనుతపేయ్య, ఏవం యో ఇధ ఖణం లభిత్వా అప్పటిపజ్జన్తో సద్ధమ్మస్స నియామతం విరాధేతి, సో అయం వాణిజోవ అతీతత్థో చిరం అనుతపిస్సతి సోచిస్సతి. కిఞ్చ భియ్యో అవిజ్జానివుతోతి తథా. పచ్చవిదున్తి పటివిజ్ఝింసు. సంవరాతి సీలసంవరా. మారధేయ్యపరానుగేతి మారధేయ్యసఙ్ఖాతం సంసారం అనుగతే. పారఙ్గతాతి నిబ్బానం గతా. యే పత్తా ఆసవక్ఖయన్తి యే అరహత్తం పత్తా. ఏవమిధ గాథాసు వట్టవివట్టం కథితం.

౧౦. అనురుద్ధమహావితక్కసుత్తవణ్ణనా

౩౦. దసమే చేతీసూతి చేతినామకానం రాజూనం నివాసట్ఠానత్తా ఏవంలద్ధవోహారే రట్ఠే. పాచీనవంసదాయేతి దసబలస్స వసనట్ఠానతో పాచీనదిసాయ ఠితే వంసదాయే నీలోభాసేహి వేళూహి సఞ్ఛన్నే అరఞ్ఞే. ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాదీతి థేరో కిర పబ్బజిత్వా పఠమఅన్తోవస్సమ్హియేవ సమాపత్తిలాభీ హుత్వా సహస్సలోకధాతుదస్సనసమత్థం దిబ్బచక్ఖుఞాణం ఉప్పాదేసి. సో సారిపుత్తత్థేరస్స సన్తికం గన్త్వా ఏవమాహ – ‘‘ఇధాహం, ఆవుసో సారిపుత్త, దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సహస్సలోకం ఓలోకేమి. ఆరద్ధం ఖో పన మే వీరియం అసల్లీనం, ఉపట్ఠితా సతి అసమ్ముట్ఠా, పస్సద్ధో కాయో అసారద్ధో, సమాహితం చిత్తం ఏకగ్గం. అథ చ పన మే అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం న విముచ్చతీ’’తి. అథ నం థేరో ఆహ – ‘‘యం ఖో తే, ఆవుసో అనురుద్ధ, ఏవం హోతి ‘అహం దిబ్బేన చక్ఖునా…పే… ఓలోకేమీ’తి, ఇదం తే మానస్మిం. యమ్పి తే, ఆవుసో, అనురుద్ధ ఏవం హోతి ‘ఆరద్ధం ఖో పన మే వీరియం…పే… ఏకగ్గ’న్తి, ఇదం తే ఉద్ధచ్చస్మిం. యమ్పి తే, ఆవుసో అనురుద్ధ, ఏవం హోతి ‘అథ చ పన మే అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం న విముచ్చతీ’తి, ఇదం తే కుక్కుచ్చస్మిం. సాధు వతాయస్మా అనురుద్ధో ఇమే తయో ధమ్మే పహాయ ఇమే తయో ధమ్మే అమనసికరిత్వా అమతాయ ధాతుయా చిత్తం ఉపసంహరతూ’’తి ఏవమస్స థేరో కమ్మట్ఠానం కథేసి. సో కమ్మట్ఠానం గహేత్వా సత్థారం ఆపుచ్ఛిత్వా చేతిరట్ఠం గన్త్వా సమణధమ్మం కరోన్తో అట్ఠమాసం చఙ్కమేన వీతినామేసి. సో పధానవేగనిమ్మథితత్తా కిలన్తకాయో ఏకస్స వేళుగుమ్బస్స హేట్ఠా నిసీది. అథస్సాయం ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది, ఏస మహాపురిసవితక్కో ఉప్పజ్జీతి అత్థో.

అప్పిచ్ఛస్సాతి ఏత్థ పచ్చయప్పిచ్ఛో, అధిగమప్పిచ్ఛో, పరియత్తిఅప్పిచ్ఛో, ధుతఙ్గప్పిచ్ఛోతి చత్తారో అప్పిచ్ఛా. తత్థ పచ్చయప్పిచ్ఛో బహుం దేన్తే అప్పం గణ్హాతి, అప్పం దేన్తే అప్పతరం గణ్హాతి, న అనవసేసగ్గాహీ హోతి. అధిగమప్పిచ్ఛో మజ్ఝన్తికత్థేరో వియ అత్తనో అధిగమం అఞ్ఞేసం జానితుం న దేతి. పరియత్తిఅప్పిచ్ఛో తేపిటకోపి సమానో న బహుస్సుతభావం జానాపేతుకామో హోతి సాకేతతిస్సత్థేరో వియ. ధుతఙ్గప్పిచ్ఛో ధుతఙ్గపరిహరణభావం అఞ్ఞేసం జానితుం న దేతి ద్వేభాతికత్థేరేసు జేట్ఠత్థేరో వియ. వత్థు విసుద్ధిమగ్గే కథితం. అయం ధమ్మోతి ఏవం సన్తగుణనిగుహనేన చ పటిగ్గహణే మత్తఞ్ఞుతాయ చ అప్పిచ్ఛస్స పుగ్గలస్స అయం నవలోకుత్తరధమ్మో సమ్పజ్జతి, నో మహిచ్ఛస్స. ఏవం సబ్బత్థ యోజేతబ్బం.

సన్తుట్ఠస్సాతి చతూసు పచ్చయేసు తీహి సన్తోసేహి సన్తుట్ఠస్స. పవివిత్తస్సాతి కాయచిత్తఉపధివివేకేహి వివిత్తస్స. తత్థ కాయవివేకో నామ గణసఙ్గణికం వినోదేత్వా ఆరమ్భవత్థువసేన ఏకీభావో. ఏకీభావమత్తేనేవ కమ్మం న నిప్ఫజ్జతీతి కసిణపరికమ్మం కత్వా అట్ఠ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేతి, అయం చిత్తవివేకో నామ. సమాపత్తిమత్తేనేవ కమ్మం న నిప్ఫజ్జతీతి ఝానం పాదకం కత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణాతి, అయం సబ్బాకారతో ఉపధివివేకో నామ. తేనాహ భగవా – ‘‘కాయవివేకో చ వివేకట్ఠకాయానం నేక్ఖమ్మాభిరతానం, చిత్తవివేకో చ పరిసుద్ధచిత్తానం పరమవోదానప్పత్తానం, ఉపధివివేకో చ నిరుపధీనం పుగ్గలానం విసఙ్ఖారగతాన’’న్తి (మహాని. ౭, ౪౯).

సఙ్గణికారామస్సాతి గణసఙ్గణికాయ చేవ కిలేససఙ్గణికాయ చ రతస్స. ఆరద్ధవీరియస్సాతి కాయికచేతసికవీరియవసేన ఆరద్ధవీరియస్స. ఉపట్ఠితస్సతిస్సాతి చతుసతిపట్ఠానవసేన ఉపట్ఠితస్సతిస్స. సమాహితస్సాతి ఏకగ్గచిత్తస్స. పఞ్ఞవతోతి కమ్మస్సకతపఞ్ఞాయ పఞ్ఞవతో.

సాధు సాధూతి థేరస్స వితక్కం సమ్పహంసేన్తో ఏవమాహ. ఇమం అట్ఠమన్తి సత్త నిధీ లద్ధపురిసస్స అట్ఠమం దేన్తో వియ, సత్త మణిరతనాని, సత్త హత్థిరతనాని, సత్త అస్సరతనాని లద్ధపురిసస్స అట్ఠమం దేన్తో వియ సత్త మహాపురిసవితక్కే వితక్కేత్వా ఠితస్స అట్ఠమం ఆచిక్ఖన్తో ఏవమాహ. నిప్పపఞ్చారామస్సాతి తణ్హామానదిట్ఠిపపఞ్చరహితత్తా నిప్పపఞ్చసఙ్ఖాతే నిబ్బానపదే అభిరతస్స. ఇతరం తస్సేవ వేవచనం. పపఞ్చారామస్సాతి యథావుత్తేసు పపఞ్చేసు అభిరతస్స. ఇతరం తస్సేవ వేవచనం.

యతోతి యదా. తతోతి తదా. నానారత్తానన్తి నిలపీతలోహితోదాతవణ్ణేహి నానారజనేహి రత్తానం. పంసుకూలన్తి తేవీసతియా ఖేత్తేసు ఠితపంసుకూలచీవరం. ఖాయిస్సతీతి యథా తస్స పుబ్బణ్హసమయాదీసు యస్మిం సమయే యం ఇచ్ఛతి, తస్మిం సమయే తం పారుపన్తస్స సో దుస్సకరణ్డకో మనాపో హుత్వా ఖాయతి, ఏవం తుయ్హమ్పి చీవరసన్తోసమహాఅరియవంసేన తుట్ఠస్స విహరతో పంసుకూలచీవరం ఖాయిస్సతి ఉపట్ఠహిస్సతి. రతియాతి రతిఅత్థాయ. అపరితస్సాయాతి తణ్హాదిట్ఠిపరితస్సనాహి అపరితస్సనత్థాయ. ఫాసువిహారాయాతి సుఖవిహారత్థాయ. ఓక్కమనాయ నిబ్బానస్సాతి అమతం నిబ్బానం ఓతరణత్థాయ.

పిణ్డియాలోపభోజనన్తి గామనిగమరాజధానీసు జఙ్ఘాబలం నిస్సాయ ఘరపటిపాటియా చరన్తేన లద్ధపిణ్డియాలోపభోజనం. ఖాయిస్సతీతి తస్స గహపతినో నానగ్గరసభోజనం వియ ఉపట్ఠహిస్సతి. సన్తుట్ఠస్స విహరతోతి పిణ్డపాతసన్తోసమహాఅరియవంసేన సన్తుట్ఠస్స విహరతో. రుక్ఖమూలసేనాసనం ఖాయిస్సతీతి తస్స గహపతినో తేభూమకపాసాదే గన్ధకుసుమవాససుగన్ధం కూటాగారం వియ రుక్ఖమూలం ఉపట్ఠహిస్సతి. సన్తుట్ఠస్సాతి సేనాసనసన్తోసమహాఅరియవంసేన సన్తుట్ఠస్స. తిణసన్థారకోతి తిణేహి వా పణ్ణేహి వా భూమియం వా ఫలకపాసాణతలాని వా అఞ్ఞతరస్మిం సన్థతసన్థతో. పూతిముత్తన్తి యంకిఞ్చి ముత్తం. తఙ్ఖణే గహితమ్పి పూతిముత్తమేవ వుచ్చతి దుగ్గన్ధత్తా. సన్తుట్ఠస్స విహరతోతి గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారసన్తోసేన సన్తుట్ఠస్స విహరతో.

ఇతి భగవా చతూసు ఠానేసు అరహత్తం పక్ఖిపన్తో కమ్మట్ఠానం కథేత్వా ‘‘కతరసేనాసనే ను ఖో వసన్తస్స కమ్మట్ఠానం సప్పాయం భవిస్సతీ’’తి ఆవజ్జేన్తో ‘‘తస్మిఞ్ఞేవ వసన్తస్సా’’తి ఞత్వా తేన హి త్వం, అనురుద్ధాతిఆదిమాహ. పవివిత్తస్స విహరతోతి తీహి వివేకేహి వివిత్తస్స విహరన్తస్స. ఉయ్యోజనికపటిసంయుత్తన్తి ఉయ్యోజనికేహేవ వచనేహి పటిసంయుత్తం, తేసం ఉపట్ఠానగమనకంయేవాతి అత్థో. పపఞ్చనిరోధేతి నిబ్బానపదే. పక్ఖన్దతీతి ఆరమ్మణకరణవసేన పక్ఖన్దతి. పసీదతీతిఆదీసుపి ఆరమ్మణవసేనేవ పసీదనసన్తిట్ఠనముచ్చనా వేదితబ్బా. ఇతి భగవా చేతిరట్ఠే పాచీనవంసదాయే ఆయస్మతో అనురుద్ధస్స కథితే అట్ఠ మహాపురిసవితక్కే పున భేసకళావనమహావిహారే నిసీదిత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స విత్థారేన కథేసి.

మనోమయేనాతి మనేన నిబ్బత్తితకాయోపి మనోమయోతి వుచ్చతి మనేన గతకాయోపి, ఇధ మనేన గతకాయం సన్ధాయేవమాహ. యథా మే అహు సఙ్కప్పోతి యథా మయ్హం వితక్కో అహోసి, తతో ఉత్తరి అట్ఠమం మహాపురిసవితక్కం దస్సేన్తో తతో ఉత్తరిం దేసయి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

గహపతివగ్గో తతియో.