౧. పఠమపణ్ణాసకం

౧. మేత్తావగ్గో

౧. మేత్తాసుత్తవణ్ణనా

౧. అట్ఠకనిపాతస్స పఠమే ఆసేవితాయాతి ఆదరేన సేవితాయ. భావితాయాతి వడ్ఢితాయ. బహులీకతాయాతి పునప్పునం కతాయ. యానికతాయాతి యుత్తయానసదిసకతాయ. వత్థుకతాయాతి పతిట్ఠానట్ఠేన వత్థు వియ కతాయ. అనుట్ఠితాయాతి పచ్చుపట్ఠితాయ. పరిచితాయాతి సమన్తతో చితాయ ఉపచితాయ. సుసమారద్ధాయాతి సుట్ఠు సమారద్ధాయ సుకతాయ. ఆనిసంసాతి గుణా. సుఖం సుపతీతిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం ఏకాదసకనిపాతే వక్ఖామ.

అప్పమాణన్తి ఫరణవసేన అప్పమాణం. తనూ సంయోజనా హోన్తి, పస్సతో ఉపధిక్ఖయన్తి మేత్తాపదట్ఠానాయ విపస్సనాయ అనుక్కమేన ఉపధిక్ఖయసఙ్ఖాతం అరహత్తం పత్తస్స దస సంయోజనా పహీయన్తీతి అత్థో. అథ వా తనూ సంయోజనా హోన్తీతి పటిఘఞ్చేవ పటిఘసమ్పయుత్తసంయోజనా చ తనుకా హోన్తి. పస్సతో ఉపధిక్ఖయన్తి తేసంయేవ కిలేసూపధీనం ఖయసఙ్ఖాతం మేత్తం అధిగమవసేన పస్సన్తస్స. కుసలీ తేన హోతీతి తేన మేత్తాయనేన కుసలో హోతి. సత్తసణ్డన్తి సత్తసఙ్ఖాతేన సణ్డేన సమన్నాగతం, సత్తభరితన్తి అత్థో. విజేత్వాతి అదణ్డేన అసత్థేన ధమ్మేనేవ విజినిత్వా. రాజిసయోతి ఇసిసదిసా ధమ్మికరాజానో. యజమానాతి దానాని దదమానా. అనుపరియగాతి విచరింసు.

అస్సమేధన్తిఆదీసు పోరాణకరాజకాలే కిర సస్సమేధం, పురిసమేధం, సమ్మాపాసం, వాచాపేయ్యన్తి చత్తారి సఙ్గహవత్థూని అహేసుం, యేహి రాజానో లోకం సఙ్గణ్హింసు. తత్థ నిప్ఫన్నసస్సతో దసమభాగగ్గహణం సస్సమేధం నామ, సస్ససమ్పాదనే మేధావితాతి అత్థో. మహాయోధానం ఛమాసికం భత్తవేతనానుప్పదానం పురిసమేధం నామ, పురిససఙ్గణ్హనే మేధావితాతి అత్థో. దలిద్దమనుస్సానం హత్థతో లేఖం గహేత్వా తీణి వస్సాని వినా వడ్ఢియా సహస్సద్విసహస్సమత్తధనానుప్పదానం సమ్మాపాసం నామ. తఞ్హి సమ్మా మనుస్సే పాసేతి హదయే బన్ధిత్వా వియ ఠపేతి, తస్మా సమ్మాపాసన్తి వుచ్చతి. ‘‘తాత, మాతులా’’తిఆదినా నయేన పన సణ్హవాచాభణనం వాచాపేయ్యం నామ, పియవాచాతి అత్థో. ఏవం చతూహి సఙ్గహవత్థూహి సఙ్గహితం రట్ఠం ఇద్ధఞ్చేవ హోతి, ఫీతఞ్చ, బహుఅన్నపానం, ఖేమం, నిరబ్బుదం. మనుస్సా ముదా మోదమానా ఉరే పుత్తే నచ్చేన్తా అపారుతఘరా విహరన్తి. ఇదం ఘరద్వారేసు అగ్గళానం అభావతో నిరగ్గళన్తి వుచ్చతి. అయం పోరాణికా పవేణి.

అపరభాగే పన ఓక్కాకరాజకాలే బ్రాహ్మణా ఇమాని చత్తారి సఙ్గహవత్థూని ఇమఞ్చ రట్ఠసమ్పత్తిం పరివత్తేత్వా ఉద్ధంమూలకం కత్వా అస్సమేధం పురిసమేధన్తిఆదికే పఞ్చ యఞ్ఞే నామ అకంసు. తేసు అస్సమేత్థ మేధన్తి వధేన్తీతి అస్సమేధో. ద్వీహి పరియఞ్ఞేహి యజితబ్బస్స ఏకవీసతియూపస్స ఏకస్మిం పచ్ఛిమదివసేయేవ సత్తనవుతిపఞ్చపసుసతఘాతభింసనస్స ఠపేత్వా భూమిఞ్చ పురిసే చ అవసేససబ్బవిభవదక్ఖిణస్స యఞ్ఞస్సేతం అధివచనం. పురిసమేత్థ మేధన్తీతి పురిసమేధో. చతూహి పరియఞ్ఞేహి యజితబ్బస్స సద్ధిం భూమియా అస్సమేధే వుత్తవిభవదక్ఖిణస్స యఞ్ఞస్సేతం అధివచనం. సమ్మమేత్థ పాసన్తీతి సమ్మాపాసో. దివసే దివసే యుగచ్ఛిగ్గళే పవేసనదణ్డకసఙ్ఖాతం సమ్మం ఖిపిత్వా తస్స పతితోకాసే వేదిం కత్వా సంహారిమేహి యూపాదీహి సరస్సతీనదియా నిముగ్గోకాసతో పభుతి పటిలోమం గచ్ఛన్తేన యజితబ్బస్స సత్రయాగస్సేతం అధివచనం. వాజమేత్థ పివన్తీతి వాజపేయ్యో. ఏకేన పరియఞ్ఞేన సత్తరసహి పసూహి యజితబ్బస్స బేలువయూపస్స సత్తరసకదక్ఖిణస్స యఞ్ఞస్సేతం అధివచనం. నత్థి ఏత్థ అగ్గళాతి నిరగ్గళో. నవహి పరియఞ్ఞేహి యజితబ్బస్స సద్ధిం భూమియా చ పురిసేహి చ అస్సమేధే వుత్తవిభవదక్ఖిణస్స సబ్బమేధపరియాయనామస్స అస్సమేధవికప్పస్సేతం అధివచనం.

కలమ్పి తే నానుభవన్తి సోళసిన్తి తే సబ్బేపి మహాయాగా ఏకస్స మేత్తాచిత్తస్స విపాకమహన్తతాయ సోళసిం కలం న అగ్ఘన్తి, సోళసమం భాగం న పాపుణన్తీతి అత్థో. న జినాతీతి న అత్తనా పరస్స జానిం కరోతి. న జాపయేతి న పరేన పరస్స జానిం కారేతి. మేత్తంసోతి మేత్తాయమానచిత్తకోట్ఠాసో హుత్వా. సబ్బభూతానన్తి సబ్బసత్తేసు. వేరం తస్స న కేనచీతి తస్స కేనచి సద్ధిం అకుసలవేరం వా పుగ్గలవేరం వా నత్థి.

౨. పఞ్ఞాసుత్తవణ్ణనా

౨. దుతియే ఆదిబ్రహ్మచరియికాయాతి మగ్గబ్రహ్మచరియస్స ఆదిభూతాయ. పఞ్ఞాయాతి విపస్సనాయ. గరుట్ఠానియన్తి గారవుప్పత్తిపచ్చయభూతం గరుభావనీయం. తిబ్బన్తి బహలం. పరిపుచ్ఛతీతి అత్థపాళిఅనుసన్ధిపుబ్బాపరం పుచ్ఛతి. పరిపఞ్హతీతి పఞ్హం కరోతి, ఇదఞ్చిదఞ్చ పటిపుచ్ఛిస్సామీతి వితక్కేతి. ద్వయేనాతి దువిధేన. అనానాకథికోతి అనానత్తకథికో హోతి. అతిరచ్ఛానకథికోతి నానావిధం తిరచ్ఛానకథం న కథేతి. అరియం వా తుణ్హీభావన్తి అరియతుణ్హీభావో నామ చతుత్థజ్ఝానం, సేసకమ్మట్ఠానమనసికారోపి వట్టతి. జానం జానాతీతి జానితబ్బకం జానాతి. పస్సం పస్సతీతి పస్సితబ్బకం పస్సతి. పియత్తాయాతి పియభావత్థాయ. గరుత్తాయాతి గరుభావత్థాయ. భావనాయాతి భావనత్థాయ గుణసమ్భావనాయ వా. సామఞ్ఞాయాతి సమణధమ్మత్థాయ. ఏకీభావాయాతి నిరన్తరభావత్థాయ.

౩-౪. అప్పియసుత్తద్వయవణ్ణనా

౩-౪. తతియే అప్పియపసంసీతి అప్పియజనస్స పసంసకో వణ్ణభాణీ. పియగరహీతి పియజనస్స నిన్దకో గరహకో. చతుత్థే అనవఞ్ఞత్తికామోతి ‘‘అహో వత మం అఞ్ఞేన అవజానేయ్యు’’న్తి అనవజాననకామో. అకాలఞ్ఞూతి కథాకాలం న జానాతి, అకాలే కథేతి. అసుచీతి అసుచీహి కాయకమ్మాదీహి సమన్నాగతో.

౫. పఠమలోకధమ్మసుత్తవణ్ణనా

౫. పఞ్చమే లోకస్స ధమ్మాతి లోకధమ్మా. ఏతేహి ముత్తా నామ నత్థి, బుద్ధానమ్పి హోన్తి. తేనేవాహ – లోకం అనుపరివత్తన్తీతి అనుబన్ధన్తి నప్పజహన్తి, లోకతో న నివత్తన్తీతి అత్థో. లోకో చ అట్ఠ లోకధమ్మే అనుపరివత్తతీతి అయఞ్చ లోకో ఏతే అనుబన్ధతి న పజహతి, తేహి ధమ్మేహి న నివత్తతీతి అత్థో.

లాభో అలాభోతి లాభే ఆగతే అలాభో ఆగతోయేవాతి వేదితబ్బో. అయసాదీసుపి ఏసేవ నయో. అవేక్ఖతి విపరిణామధమ్మేతి ‘‘విపరిణామధమ్మా ఇమే’’తి ఏవం అవేక్ఖతి. విధూపితాతి విధమితా విద్ధంసితా. పదఞ్చ ఞత్వాతి నిబ్బానపదం జానిత్వా. సమ్మప్పజానాతి భవస్స పారగూతి భవస్స పారం గతో నిప్ఫత్తిం మత్థకం పత్తో, నిబ్బానపదం ఞత్వావ తం పారం గతభావం సమ్మప్పజానాతీతి. ఇమస్మిం సుత్తే వట్టవివట్టం కథితం.

౬. దుతియలోకధమ్మసుత్తవణ్ణనా

౬. ఛట్ఠే కో విసేసోతి కిం విసేసకారణం. కో అధిప్పయాసోతి కో అధికప్పయోగో. పరియాదాయాతి గహేత్వా పరినిట్ఠపేత్వా. ఇధాపి వట్టవివట్టమేవ కథితం.

౭. దేవదత్తవిపత్తిసుత్తవణ్ణనా

౭. సత్తమే అచిరపక్కన్తేతి సఙ్ఘం భిన్దిత్వా న చిరపక్కన్తే. ఆరబ్భాతి ఆగమ్మ పటిచ్చ సన్ధాయ. అత్తవిపత్తిన్తి అత్తనో విపత్తిం విపన్నాకారం. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. అభిభుయ్యాతి అభిభవిత్వా మద్దిత్వా.

౮. ఉత్తరవిపత్తిసుత్తవణ్ణనా

౮. అట్ఠమే వటజాలికాయన్తి ఏవంనామకే విహారే. సో కిర వటవనే నివిట్ఠత్తా వటజాలికాతి సఙ్ఖం గతో. పాతురహోసీతి ఇమమత్థం దేవరఞ్ఞో ఆరోచేస్సామీతి గన్త్వా పాకటో అహోసి. ఆదిబ్రహ్మచరియకోతి సిక్ఖత్తయసఙ్గహస్స సకలసాసనబ్రహ్మచరియస్స ఆదిభూతో.

౯. నన్దసుత్తవణ్ణనా

౯. నవమే కులపుత్తోతి జాతికులపుత్తో. బలవాతి థామసమ్పన్నో. పాసాదికోతి రూపసమ్పత్తియా పసాదజనకో. తిబ్బరాగోతి బహలరాగో. కిమఞ్ఞత్రాతిఆదీసు అయమత్థో – కిం అఞ్ఞేన కారణేన కథితేన, అయం నన్దో ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో భోజనే మత్తఞ్ఞూ జాగరియమనుయుత్తో సతిసమ్పజఞ్ఞేన సమన్నాగతో, యేహి నన్దో సక్కోతి పరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం చరితుం. సచే ఇమేహి కారణేహి సమన్నాగతో నాభవిస్స, న సక్కుణేయ్యాతి. ఇతిహ తత్థాతి ఏవం తత్థ. ఇమస్మిం సుత్తే వట్టమేవ కథితం.

౧౦. కారణ్డవసుత్తవణ్ణనా

౧౦. దసమే అఞ్ఞేనాఞ్ఞం పటిచరతీతి అఞ్ఞేన కారణేన వచనేన వా అఞ్ఞం కారణం వచనం వా పటిచ్ఛాదేతి. బహిద్ధా కథం అపనామేతీతి బాహిరతో అఞ్ఞం ఆగన్తుకకథం ఓతారేతి. అపనేయ్యేసోతి అపనేయ్యో నీహరితబ్బో ఏస. సమణదూసీతి సమణదూసకో. సమణపలాపోతి వీహీసు వీహిపలాపో వియ నిస్సారతాయ సమణేసు సమణపలాపో. సమణకారణ్డవోతి సమణకచవరో. బహిద్ధా నాసేన్తీతి బహి నీహరన్తి. యవకరణేతి యవఖేత్తే. ఫుణమానస్సాతి ఉచ్చే ఠానే ఠత్వా మహావాతే ఓపునియమానస్స. అపసమ్మజ్జన్తీతి సారధఞ్ఞానం ఏకతో దుబ్బలధఞ్ఞానం ఏకతో కరణత్థం పునప్పునం అపసమ్మజ్జన్తి, అపసమ్మజ్జనిసఙ్ఖాతేన వాతగ్గాహినా సుప్పేన వా వత్థేన వా నీహరన్తి. దద్దరన్తి దద్దరసద్దం.

సంవాసాయన్తి సంవాసేన అయం. విజానాథాతి జానేయ్యాథ. సన్తవాచోతి సణ్హవాచో. జనవతీతి జనమజ్ఝే. రహో కరోతి కరణన్తి కరణం వుచ్చతి పాపకమ్మం, తం రహో పటిచ్ఛన్నో హుత్వా కరోతి. సంసప్పీ చ ముసావాదీతి సంసప్పిత్వా ముసావాదీ, ముసా భణన్తో సంసప్పతి ఫన్దతీతి అత్థో. ఇమస్మిం సుత్తే వట్టమేవ కథేత్వా గాథాసు వట్టవివట్టం కథితన్తి.

మేత్తావగ్గో పఠమో.

౨. మహావగ్గో

౧. వేరఞ్జసుత్తవణ్ణనా

౧౧. దుతియస్స పఠమే అభివాదేతీతి ఏవమాదీని న సమణో గోతమోతి ఏత్థ వుత్తనకారేన యోజేత్వా ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో ‘‘న వన్దతి నాసనా వుట్ఠాతి, నాపి ‘ఇధ భోన్తో నిసీదన్తూ’తి ఏవం ఆసనేన వా నిమన్తేతీ’’తి. ఏత్థ హి వా-సద్దో విభావనే నామ అత్థే ‘‘రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తిఆదీసు వియ. ఏవం వత్వా అథ అత్తనో అభివాదనాదీని అకరోన్తం భగవన్తం దిస్వా ఆహ – తయిదం, భో గోతమ, తథేవాతి. యం తం మయా సుతం, తం తథేవ, తం సవనఞ్చ మే దస్సనఞ్చ సంసన్దతి సమేతి, అత్థతో ఏకీభావం గచ్ఛతి. న హి భవం గోతమో…పే… ఆసనేన వా నిమన్తేతీతి. ఏవం అత్తనా సుతం దిట్ఠేన నిగమేత్వా నిన్దన్తో ఆహ – తయిదం, భో గోతమ, న సమ్పన్నమేవాతి తం అభివాదనాదీనం అకరణం అయుత్తమేవాతి.

అథస్స భగవా అత్తుక్కంసనపరవమ్భనదోసం అనుపగమ్మ కరుణాసీతలేన హదయేన తం అఞ్ఞాణం విధమిత్వా యుత్తభావం దస్సేతుకామో నాహం తం బ్రాహ్మణాతిఆదిమాహ. తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – అహం, బ్రాహ్మణ, అప్పటిహతేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణచక్ఖునా ఓలోకేన్తోపి తం పుగ్గలం ఏతస్మిం సదేవకాదిభేదే లోకే న పస్సామి, యమహం అభివాదేయ్యం వా పచ్చుట్ఠేయ్యం వా ఆసనేన వా నిమన్తేయ్యం. అనచ్ఛరియం వా ఏతం, స్వాహం అజ్జ సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో ఏవరూపం నిపచ్చాకారారహం పుగ్గలం న పస్సామి. అపిచ ఖో యదాపాహం సమ్పతిజాతోవ ఉత్తరేన ముఖో సత్తపదవీతిహారేన గన్త్వా సకలం దససహస్సిలోకధాతుం ఓలోకేసిం, తదాపి ఏతస్మిం సదేవకాదిభేదే లోకే తం పుగ్గలం న పస్సామి, యమహం ఏవరూపం నిపచ్చకారం కరేయ్యం. అథ ఖో మం సోళసకప్పసహస్సాయుకో ఖీణాసవమహాబ్రహ్మాపి అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా ‘‘త్వం లోకే మహాపురిసో, త్వం సదేవకస్స లోకస్స అగ్గో చ జేట్ఠో చ సేట్ఠో చ, నత్థి తయా ఉత్తరితరో’’తి సఞ్జాతసోమనస్సో పతిమానేసి. తదాపి చాహం అత్తనా ఉత్తరితరం అపస్సన్తో ఆసభిం వాచం నిచ్ఛారేసిం – ‘‘అగ్గోహమస్మి లోకస్స, జేట్ఠోహమస్మి లోకస్స, సేట్ఠోహమస్మి లోకస్సా’’తి. ఏవం సమ్పతిజాతస్సాపి మయ్హం అభివాదనాదిరహో పుగ్గలో నత్థి, స్వాహం ఇదాని సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో కం అభివాదేయ్యం. తస్మా త్వం, బ్రాహ్మణ, మా తథాగతా ఏవరూపం పరమనిపచ్చకారం పత్థయి. యఞ్హి, బ్రాహ్మణ, తథాగతో అభివాదేయ్య వా…పే… ఆసనేన వా నిమన్తేయ్య, ముద్ధాపి తస్స పుగ్గలస్స రత్తిపరియోసానే పరిపాకసిథిలబన్ధనం వణ్టా ముత్తతాలఫలం వియ గీవతో ఛిజ్జిత్వా సహసావ భూమియం నిపతేయ్య.

ఏవం వుత్తేపి బ్రాహ్మణో దుప్పఞ్ఞతాయ తథాగతస్స లోకజేట్ఠభావం అసల్లక్ఖేన్తో కేవలం తం వచనం అసహమానో ఆహ – అరసరూపో భవం గోతమోతి. అయం కిరస్స అధిప్పాయో – యం లోకే అభివాదనపచ్చుట్ఠానఅఞ్జలికమ్మసామీచికమ్మం ‘‘సామగ్గిరసో’’తి వుచ్చతి, తం భోతో గోతమస్స నత్థి. తస్మా అరసరూపో భవం గోతమో, అరసజాతికో అరససభావోతి. అథస్స భగవా చిత్తముదుభావజననత్థం ఉజువిపచ్చనీకభావం పరిహరన్తో అఞ్ఞథా తస్స వచనస్స అత్థం అత్తని సన్దస్సేన్తో అత్థి ఖ్వేస, బ్రాహ్మణ, పరియాయోతిఆదిమాహ.

తత్థ అత్థి ఖ్వేసాతి అత్థి ఖో ఏస. పరియాయోతి కారణం. ఇదం వుత్తం హోతి – అత్థి ఖో, బ్రాహ్మణ, ఏతం కారణం, యేన కారణేన మం ‘‘అరసరూపో భవం గోతమో’’తి వదమానో పుగ్గలో సమ్మా వదేయ్య, అవితథవాదీతి సఙ్ఖం గచ్ఛేయ్య. కతమో పన సోతి? యే తే, బ్రాహ్మణ, రూపరసా…పే… ఫోట్ఠబ్బరసా, తే తథాగతస్స పహీనాతి. కిం వుత్తం హోతి? యే తే జాతివసేన వా ఉపపత్తివసేన వా సేట్ఠసమ్మతానమ్పి పుథుజ్జనానం రూపారమ్మణాదీని అస్సాదేన్తానం అభినన్దన్తానం రజ్జన్తానం ఉప్పజ్జన్తి కామసుఖస్సాదసఙ్ఖాతా రూపరసా, సద్దరసా, గన్ధరసా, రసరసా, ఫోట్ఠబ్బరసా, యే ఇమం లోకం గీవాయ బన్ధిత్వా వియ ఆవిఞ్ఛన్తి, వత్థారమ్మణాదిసామగ్గియఞ్చ ఉప్పన్నత్తా సామగ్గిరసాతి వుచ్చన్తి. తే సబ్బేపి తథాగతస్స పహీనా. ‘‘మయ్హం పహీనా’’తి వత్తబ్బేపి మమాకారేన అత్తానం అనుక్ఖిపన్తో ధమ్మం దేసేతి, దేసనావిలాసో వా ఏస తథాగతస్స.

తత్థ పహీనాతి చిత్తసన్తానతో విగతా, పజహితా వా. ఏతస్మిం పనత్థే కరణే సామివచనం దట్ఠబ్బం. అరియమగ్గసత్థేన ఉచ్ఛిన్నం తణ్హావిజ్జామయం మూలం ఏతేసన్తి ఉచ్ఛిన్నమూలా. తాలవత్థు వియ నేసం వత్థు కతన్తి తాలావత్థుకతా. యథా హి తాలరుక్ఖం సమూలం ఉద్ధరిత్వా తస్స వత్థుమత్తే తస్మిం పదేసే కతే న పున తస్స తాలస్స ఉప్పత్తి పఞ్ఞాయతి, ఏవం అరియమగ్గసత్థేన సమూలే రూపాదిరసే ఉద్ధరిత్వా తేసం పుబ్బే ఉప్పన్నపుబ్బభావేన వత్థుమత్తే చిత్తసన్తానే కతే సబ్బేపి తే తాలావత్థుకతాతి వుచ్చన్తి. అవిరుళ్హిధమ్మత్తా వా మత్థకచ్ఛిన్నతాలో వియ కతాతి తాలావత్థుకతా. యస్మా పన ఏవం తాలావత్థుకతా అనభావంకతా హోన్తి, యథా నేసం పచ్ఛాభావో న హోతి, తథా కతా హోన్తి. తస్మా ఆహ – అనభావంకతాతి. ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మాతి అనాగతే అనుప్పజ్జనకసభావా.

నో చ ఖో యం త్వం సన్ధాయ వదేసీతి యఞ్చ ఖో త్వం సన్ధాయ వదేసి, సో పరియాయో న హోతి. నను చ ఏవం వుత్తే యో బ్రాహ్మణేన వుత్తో సామగ్గిరసో, తస్స అత్తని విజ్జమానతా అనుఞ్ఞాతా హోతీతి? న హోతి. యో హి నం సామగ్గిరసం కాతుం భబ్బో హుత్వా న కరోతి, సో తదభావేన అరసరూపోతి వత్తబ్బతం అరహతి. భగవా పన అభబ్బోవ ఏతం కాతుం, తేనస్స కారణే అభబ్బతం పకాసేన్తో ఆహ – ‘‘నో చ ఖో యం త్వం సన్ధాయ వదేసీ’’తి. యం పరియాయం సన్ధాయ త్వం మం ‘‘అరసరూపో’’తి వదేసి, సో అమ్హేసు నేవ వత్తబ్బోతి.

ఏవం బ్రాహ్మణో అత్తనా అధిప్పేతం అరసరూపతం ఆరోపేతుం అసక్కోన్తో అథాపరం నిబ్భోగో భవన్తిఆదిమాహ. సబ్బపరియాయేసు చేత్థ వుత్తనయేనేవ యోజనాక్కమం విదిత్వా సన్ధాయభాసితమత్థం ఏవం వేదితబ్బం – బ్రాహ్మణో తదేవ వయోవుద్ధానం అభివాదనాదికమ్మం లోకే ‘‘సామగ్గిపరిభోగో’’తి మఞ్ఞమానో తదభావేన చ భగవన్తం ‘‘నిబ్భోగో’’తిఆదిమాహ. భగవా చ య్వాయం రూపాదీసు సత్తానం ఛన్దరాగపరిభోగో, తదభావం అత్తని సమ్పస్సమానో అపరం పరియాయమనుజాని.

పున బ్రాహ్మణో యం లోకే వయోవుద్ధానం అభివాదనాదికులసముదాచారకమ్మం లోకియా కరోన్తి, తస్స అకిరియం సమ్పస్సమానో భగవన్తం అకిరియవాదోతి ఆహ. భగవా పన యస్మా కాయదుచ్చరితాదీనం అకిరియం వదతి, తస్మా తం అకిరియవాదితం అత్తని సమ్పస్సమానో అపరం పరియాయమనుజాని. తత్థ ఠపేత్వా కాయదుచ్చరితాదీని అవసేసా అకుసలా ధమ్మా అనేకవిహితా పాపకా అకుసలా ధమ్మాతి వేదితబ్బా.

పున బ్రాహ్మణో తదేవ అభివాదనాదికమ్మం భగవతి అపస్సన్తో ‘‘ఇమం ఆగమ్మ అయం లోకతన్తి లోకపవేణీ ఉచ్ఛిజ్జతీ’’తి మఞ్ఞమానో భగవన్తం ఉచ్ఛేదవాదోతి ఆహ. భగవా పన యస్మా పఞ్చకామగుణికరాగస్స చేవ అకుసలచిత్తద్వయసమ్పయుత్తస్స చ దోసస్స అనాగామిమగ్గేన ఉచ్ఛేదం వదతి, సబ్బాకుసలసమ్భవస్స పన మోహస్స అరహత్తమగ్గేన ఉచ్ఛేదం వదతి, ఠపేత్వా తే తయో అవసేసానం పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం యథానురూపం చతూహి మగ్గేహి ఉచ్ఛేదం వదతి, తస్మా తం ఉచ్ఛేదవాదం అత్తని సమ్పస్సమానో అపరం పరియాయమనుజాని.

పున బ్రాహ్మణో ‘‘జిగుచ్ఛతి మఞ్ఞే సమణో గోతమో ఇదం వయోవుద్ధానం అభివాదనాదికులసముదాచారకమ్మం, తేన తం న కరోతీ’’తి మఞ్ఞమానో భగవన్తం జేగుచ్ఛీతి ఆహ. భగవా పన యస్మా జిగుచ్ఛతి కాయదుచ్చరితాదీహి, యాని కాయవచీమనోదుచ్చరితాని చేవ యావ చ అకుసలానం లామకధమ్మానం సమాపత్తి సమాపజ్జనా సమఙ్గిభావో, తం సబ్బమ్పి గూథం వియ మణ్డనకజాతికో పురిసో జిగుచ్ఛతి హిరీయతి, తస్మా తం జేగుచ్ఛితం అత్తని సమ్పస్సమానో అపరం పరియాయమనుజాని. తత్థ కాయదుచ్చరితేనాతిఆది కరణవచనం ఉపయోగత్థే దట్ఠబ్బం.

పున బ్రాహ్మణో తదేవ అభివాదనాదికమ్మం భగవతి అపస్సన్తో ‘‘అయం ఇదం లోకజేట్ఠకకమ్మం వినేతి వినాసేతి, అథ వా యస్మా ఏతం సామీచికమ్మం న కరోతి, తస్మా అయం వినేతబ్బో నిగ్గణ్హితబ్బో’’తి మఞ్ఞమానో భగవన్తం వేనయికోతి ఆహ. తత్రాయం పదత్థో – వినయతీతి వినయో, వినాసేతీతి వుత్తం హోతి. వినయో ఏవ వేనయికో. వినయం వా అరహతీతి వేనయికో, నిగ్గహం అరహతీతి వుత్తం హోతి. భగవా పన యస్మా రాగాదీనం వినయాయ వూపసమాయ ధమ్మం దేసేతి, తస్మా వేనయికో హోతి. అయమేవ చేత్థ పదత్థో – వినయాయ ధమ్మం దేసేతీతి వేనయికో. విచిత్రా హి తద్ధితవుత్తి. స్వాయం తం వేనయికభావం అత్తని సమ్పస్సమానో అపరం పరియాయమనుజాని.

పున బ్రాహ్మణో యస్మా అభివాదనాదీని సామీచికమ్మాని కరోన్తా వయోవుద్ధే తోసేన్తి హాసేన్తి, అకరోన్తా పన తాపేన్తి విహేసేన్తి దోమనస్సం నేసం ఉప్పాదేన్తి, భగవా చ తాని న కరోతి, తస్మా ‘‘అయం వయోవుద్ధే తపతీ’’తి మఞ్ఞమానో సప్పురిసాచారవిరహితత్తా వా ‘‘కపణపురిసో అయ’’న్తి మఞ్ఞమానో భగవన్తం తపస్సీతి ఆహ. తత్రాయం పదత్థో – తపతీతి తపో, రోసేతి విహేసేతీతి అత్థో. సామీచికమ్మాకరణస్సేతం అధివచనం. తపో అస్స అత్థీతి తపస్సీ. దుతియే అత్థవికప్పే బ్యఞ్జనాని అవిచారేత్వా లోకే కపణపురిసో తపస్సీతి వుచ్చతి. భగవా పన యే అకుసలా ధమ్మా లోకం తపనతో తపనీయాని వుచ్చన్తి, తేసం పహీనత్తా యస్మా తపస్సీతి సఙ్ఖం గతో. తస్మా తం తపస్సితం అత్తని సమ్పస్సమానో అపరం పరియాయమనుజాని. తత్రాయం వచనత్థో – తపన్తీతి తపా, అకుసలధమ్మానమేతం అధివచనం. తే తపే అస్సి నిరస్సి పహాసి విద్ధంసీతి తపస్సీ.

పున బ్రాహ్మణో తం అభివాదనాదికమ్మం దేవలోకగబ్భసమ్పత్తియా దేవలోకపటిసన్ధిపటిలాభాయ సంవత్తతీతి మఞ్ఞమానో భగవతి చస్స అభావం దిస్వా భగవన్తం అపగబ్భోతి ఆహ. కోధవసేన వా భగవతో మాతుకుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిగ్గహణే దోసం దస్సేన్తోపి ఏవమాహ. తత్రాయం వచనత్థో – గబ్భతో అపగతోతి అపగబ్భో, అభబ్బో దేవలోకూపపత్తిం పాపుణితున్తి అధిప్పాయో. హీనో వా గబ్భో అస్సాతి అపగబ్భో. దేవలోకగబ్భపరిబాహిరత్తా ఆయతిం హీనగబ్భపటిలాభభాగీతి. హీనో వాస్స మాతుకుచ్ఛిస్మిం గబ్భవాసో అహోసీతి అధిప్పాయో. భగవతో పన యస్మా ఆయతిం గబ్భసేయ్యా అపగతా, తస్మా సో తం అపగబ్భతం అత్తని సమ్పస్సమానో అపరం పరియాయమనుజాని. తత్ర చ యస్స ఖో, బ్రాహ్మణ, ఆయతిం గబ్భసేయ్యా పునబ్భవాభినిబ్బత్తి పహీనాతి ఏతేసం పదానం ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో – ‘‘బ్రాహ్మణ, యస్స పుగ్గలస్స అనాగతే గబ్భసేయ్యా పునబ్భవే చ అభినిబ్బత్తి అనుత్తరేన మగ్గేన విహతకారణత్తా పహీనా. గబ్భసేయ్యాగహణేన చేత్థ జలాబుజయోని గహితా, పునబ్భవాభినిబ్బత్తిగ్గహణేన ఇతరా తిస్సో’’పి.

అపిచ గబ్భస్స సేయ్యా గబ్భసేయ్యా. పునబ్భవో ఏవ అభినిబ్బత్తి పునబ్భవాభినిబ్బత్తీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. యథా చ విఞ్ఞాణట్ఠితీతి వుత్తేపి న విఞ్ఞాణతో అఞ్ఞా ఠితి అత్థి, ఏవమిధాపి న గబ్భతో అఞ్ఞా సేయ్యా వేదితబ్బా. అభినిబ్బత్తి చ నామ యస్మా పునబ్భవభూతాపి అపునబ్భవభూతాపి అత్థి, ఇధ చ పునబ్భవభూతా అధిప్పేతా, తస్మా వుత్తం – ‘‘పునబ్భవో ఏవ అభినిబ్బత్తి పునబ్భవాభినిబ్బత్తీ’’తి.

ఏవం ఆగతకాలతో పట్ఠాయ అరసరూపతాదీహి అట్ఠహి అక్కోసవత్థూహి అక్కోసన్తమ్పి బ్రాహ్మణం భగవా ధమ్మిస్సరో ధమ్మరాజా ధమ్మసామీ తథాగతో అనుకమ్పాయ సీతలేనేవ చక్ఖునా బ్రాహ్మణం ఓలేకేన్తో యం ధమ్మధాతుం పటివిజ్ఝిత్వా దేసనావిలాసప్పత్తా నామ హోతి, తస్సా ధమ్మధాతుయా సుప్పటివిద్ధత్తా విగతవలాహకే నభే పుణ్ణచన్దో వియ చ సరదకాలే సూరియో వియ చ బ్రాహ్మణస్స హదయన్ధకారం విధమేన్తో తానియేవ అక్కోసవత్థూని తేన తేన పరియాయేన అఞ్ఞథా దస్సేత్వా పునపి అత్తనో కరుణావిప్ఫారం అట్ఠహి లోకధమ్మేహి అకమ్పియభావేన పటిలద్ధతాదిగుణలక్ఖణం పథవిసమచిత్తతం అకుప్పధమ్మతఞ్చ పకాసేన్తో ‘‘అయం బ్రాహ్మణో కేవలం పలితసిరఖణ్డదన్తవలిత్తచతాదీహి అత్తనో వుద్ధభావం సల్లక్ఖేతి, నో చ ఖో జానాతి అత్తానం జాతియా అనుగతం జరాయ అనుసటం బ్యాధినో అధిభూతం మరణేన అబ్భాహతం అజ్జ మరిత్వా పున స్వేవ ఉత్తానసేయ్యదారకభావగమనీయం. మహన్తేన ఖో పన ఉస్సాహేన మమ సన్తికం ఆగతో, తదస్స ఆగమనం సాత్థకం హోతూ’’తి చిన్తేత్వా ఇమస్మిం లోకే అత్తనో అప్పటిసమం పురేజాతభావం దస్సేన్తో సేయ్యథాపి, బ్రాహ్మణాతిఆదినా నయేన బ్రాహ్మణస్స ధమ్మదేసనం వడ్ఢేసి.

తత్థ సేయ్యథాపీతిఆదీనం హేట్ఠా వుతనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. అయం పన విసేసో – హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ హి తే కుక్కుటపోతకా పక్ఖే విధునన్తా తంఖణానురూపం విరవన్తా నిక్ఖమన్తి. ఏవం నిక్ఖమన్తానఞ్చ తేసం యో పఠమతరం నిక్ఖమతి, సో జేట్ఠోతి వుచ్చతి. తస్మా భగవా తాయ ఉపమాయ అత్తనో జేట్ఠభావం సాధేతుకామో బ్రాహ్మణం పుచ్ఛతి – యో ను ఖో తేసం కుక్కుటచ్ఛాపోతకానం…పే… కిన్తి స్వాస్స వచనీయోతి. తత్థ కుక్కుటచ్ఛాపకానన్తి కుక్కుటపోతకానం. కిన్తి స్వాస్స వచనీయోతి సో కిన్తి వచనీయో అస్స, కిం వత్తబ్బో భవేయ్య జేట్ఠో వా కనిట్ఠో వాతి.

‘‘జేట్ఠో’’తిస్స, భో గోతమ, వచనీయోతి, భో గోతమ, సో జేట్ఠో ఇతి అస్స వచనీయో. కస్మాతి చే? సో హి నేసం జేట్ఠోతి, యస్మా సో నేసం వుద్ధతరోతి అత్థో. అథస్స భగవా ఓపమ్మం సమ్పటిపాదేన్తో ఏవమేవ ఖోతి ఆహ, యథా సో కుక్కుటపోతకో, ఏవం అహమ్పి. అవిజ్జాగతాయ పజాయాతి అవిజ్జా వుచ్చతి అఞ్ఞాణం, తత్థ గతాయ. పజాయాతి సత్తధివచనమేతం, అవిజ్జాకోసస్స అన్తో పవిట్ఠేసు సత్తేసూపి వుత్తం హోతి. అణ్డభూతాయాతి అణ్డే భూతాయ పజాతాయ సఞ్జాతాయ. యథా హి అణ్డే నిబ్బత్తా ఏకచ్చే సత్తా అణ్డభూతాతి వుచ్చన్తి, ఏవమయం సబ్బాపి పజా అవిజ్జణ్డకోసే నిబ్బత్తత్తా అణ్డభూతాతి వుచ్చతి. పరియోనద్ధాయాతి తేన అవిజ్జణ్డకోసేన సమన్తతో ఓనద్ధాయ బద్ధాయ వేఠితాయ. అవిజ్జణ్డకోసం పదాలేత్వాతి తం అవిజ్జామయం అణ్డకోసం భిన్దిత్వా. ఏకోవ లోకేతి సకలేపి లోకసన్నివాసే అహమేవ ఏకో అదుతియో. అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధోతి ఉత్తరరహితం సబ్బసేట్ఠం సమ్మా సామఞ్చ బోధిం, అథ వా పసత్థం సున్దరఞ్చ బోధిం. అరహత్తమగ్గఞాణస్సేతం నామం, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్సాపి నామమేవ. ఉభయమ్పి వట్టతి. అఞ్ఞేసం అరహత్తమగ్గో అనుత్తరా బోధి హోతి, న హోతీతి? న హోతి. కస్మా? అసబ్బగుణదాయకత్తా. తేసఞ్హి కస్సచి అరహత్తమగ్గో అరహత్తఫలమేవ దేతి, కస్సచి తిస్సో విజ్జా, కస్సచి ఛ అభిఞ్ఞా, కస్సచి చతస్సో పటిసమ్భిదా, కస్సచి సావకపారమిఞాణం. పచ్చేకబుద్ధానమ్పి పచ్చేకబోధిఞాణమేవ దేతి, బుద్ధానం పన సబ్బగుణసమ్పత్తిం దేతి అభిసేకో వియ రఞ్ఞో సబ్బలోకిస్సరభావం. తస్మా అఞ్ఞస్స కస్సచిపి అనుత్తరా బోధి న హోతీతి. అభిసమ్బుద్ధోతి అబ్భఞ్ఞాసిం పటివిజ్ఝిం, పత్తోమ్హి అధిగతోమ్హీతి వుత్తం హోతి.

ఇదాని యదేతం భగవతా ‘‘ఏవమేవ ఖో’’తిఆదినా నయేన వుత్తం ఓపమ్మసమ్పటిపాదనం, తం ఏవం అత్థేన సంసన్దిత్వా వేదితబ్బం – యథా హి తస్సా కుక్కుటియా అత్తనో అణ్డేసు అధిసయనాదితివిధకిరియాకరణం, ఏవం బోధిపల్లఙ్కే నిసిన్నస్స బోధిసత్తభూతస్స భగవతో అత్తనో సన్తానే అనిచ్చం, దుక్ఖం, అనత్తాతి తివిధానుపస్సనాకరణం. కుక్కుటియా తివిధకిరియాసమ్పాదనేన అణ్డానం అపూతిభావో వియ బోధిసత్తభూతస్స భగవతో తివిధానుపస్సనాసమ్పాదనేన విపస్సనాఞాణస్స అపరిహాని. కుక్కుటియా తివిధకిరియాకరణేన అణ్డానం అల్లసినేహపరియాదానం వియ బోధిసత్తభూతస్స భగవతో తివిధానుపస్సనాసమ్పాదనేన భవత్తయానుగతనికన్తిసినేహపరియాదానం. కుక్కుటియా తివిధకిరియాకరణేన అణ్డకపాలానం తనుభావో వియ బోధిసత్తభూతస్స భగవతో తివిధానుపస్సనాసమ్పాదనేన అవిజ్జణ్డకోసస్స తనుభావో, కుక్కుటియా తివిధకిరియాకరణేన కుక్కుటపోతకస్స పాదనఖతుణ్డకానం థద్ధఖరభావో వియ బోధిసత్తభూతస్స భగవతో తివిధానుపస్సనాసమ్పాదనేన విపస్సనాఞాణస్స తిక్ఖఖరవిప్పసన్నసూరభావో. కుక్కుటియా తివిధకిరియాకరణేన కుక్కుటపోతకస్స పరిణామకాలో వియ బోధిసత్తభూతస్స భగవతో తివిధానుపస్సనాసమ్పాదనేన విపస్సనాఞాణస్స పరిణామకాలో వడ్ఢికాలో గబ్భగ్గహణకాలో. కుక్కుటియా తివిధకిరియాకరణేన కుక్కుటపోతకస్స పాదనఖసిఖాయ వా ముఖతుణ్డకేన వా అణ్డకోసం పదాలేత్వా పక్ఖే పప్ఫోటేత్వా సోత్థినా అభినిబ్భిదాకాలో వియ భగవతో తివిధానుపస్సనాసమ్పాదనేన విపస్సనాఞాణగబ్భం గణ్హాపేత్వా అనుపుబ్బాధిగతేన అరహత్తమగ్గేన అవిజ్జణ్డకోసం పదాలేత్వా అభిఞ్ఞాపక్ఖే పప్ఫోటేత్వా సోత్థినా సకలబుద్ధగుణసచ్ఛికతకాలో వేదితబ్బో.

అహఞ్హి, బ్రాహ్మణ, జేట్ఠో సేట్ఠో లోకస్సాతి, బ్రాహ్మణ, యథా తేసం కుక్కుటపోతకానం పఠమతరం అణ్డకోసం పదాలేత్వా అభినిబ్బత్తో కుక్కుటపోతకో జేట్ఠో హోతి, ఏవం అవిజ్జాగతాయ పజాయ తం అవిజ్జణ్డకోసం పదాలేత్వా పఠమతరం అరియాయ జాతియా జాతత్తా అహఞ్హి జేట్ఠో వుద్ధతమోతి సఙ్ఖం గతో, సబ్బగుణేహి పన అప్పటిసమత్తా సేట్ఠోతి.

ఏవం భగవా అత్తనో అనుత్తరం జేట్ఠసేట్ఠభావం బ్రాహ్మణస్స పకాసేత్వా ఇదాని యాయ పటిపదాయ తం అధిగతో, తం పటిపదం పుబ్బభాగతో పభుతి దస్సేతుం ఆరద్ధం ఖో పన మే, బ్రాహ్మణాతిఆదిమాహ. తత్థ ఆరద్ధం ఖో పన మే, బ్రాహ్మణ, వీరియం అహోసీతి, బ్రాహ్మణ, న మయా అయం అనుత్తరో జేట్ఠసేట్ఠభావో కుసీతేన ముట్ఠస్సతినా సారద్ధకాయేన విక్ఖిత్తచితేన అధిగతో, అపిచ ఖో తదధిగమాయ ఆరద్ధం ఖో పన మే వీరియం అహోసి. బోధిమణ్డే నిసిన్నేన మయా చతుసమ్మప్పధానభేదం వీరియం ఆరద్ధం అహోసి, పగ్గహితం అసిథిలప్పవత్తితం. ఆరద్ధత్తాయేవ చ మే తం అసల్లీనం అహోసి. న కేవలఞ్చ వీరియమేవ, సతిపి మే ఆరమ్మణాభిముఖభావేన ఉపట్ఠితా అహోసి, ఉపట్ఠితత్తాయేవ చ అసమ్ముట్ఠా. పస్సద్ధో కాయో అసారద్ధోతి కాయచిత్తప్పస్సద్ధివసేన కాయోపి మే పస్సద్ధో అహోసి. తత్థ యస్మా నామకాయే పస్సద్ధే రూపకాయోపి పస్సద్ధోయేవ హోతి, తస్మా ‘‘నామకాయో రూపకాయో’’తి అవిసేసేత్వావ ‘‘పస్సద్ధో కాయో’’తి వుత్తం. అసారద్ధోతి సో చ ఖో పస్సద్ధత్తాయేవ అసారద్ధో, విగతదరథోతి వుత్తం హోతి. సమాహితం చిత్తం ఏకగ్గన్తి చిత్తమ్పి మే సమ్మా ఆహితం సుట్ఠు ఠపితం అప్పితం వియ అహోసి, సమాహితత్తా ఏవ చ ఏకగ్గం అచలం నిప్ఫన్దనన్తి. ఏత్తావతా ఝానస్స పుబ్బభాగపటిపదా కథితా హోతి.

ఇదాని ఇమాయ పటిపదాయ అధిగతం పఠమజ్ఝానం ఆదిం కత్వా విజ్జాత్తయపరియోసానం విసేసం దస్సేన్తో సో ఖో అహన్తిఆదిమాహ. తత్థ యం యావ వినిచ్ఛయనయేన వత్తబ్బం సియా, తం విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౬౯) వుత్తమేవ.

అయం ఖో మే, బ్రాహ్మణాతిఆదీసు పన విజ్జాతి విదితకరణట్ఠేన విజ్జా. కిం విదితం కరోతి? పుబ్బేనివాసం. అవిజ్జాతి తస్సేవ పుబ్బేనివాసస్స అవిదితకరణట్ఠేన తప్పటిచ్ఛాదకమోహో. తమోతి స్వేవ మోహో తప్పటిచ్ఛాదకట్ఠేన తమో నామ. ఆలోకోతి సా ఏవ విజ్జా ఓభాసకరణట్ఠేన ఆలోకోతి. ఏత్థ చ విజ్జా అధిగతాతి అత్థో, సేసం పసంసావచనం. యోజనా పనేత్థ – అయం ఖో మే విజ్జా అధిగతా, తస్స మే అధిగతవిజ్జస్స అవిజ్జా విహతా, వినట్ఠాతి అత్థో. కస్మా? యస్మా విజ్జా ఉప్పన్నా. ఏస నయో ఇతరస్మిమ్పి పదద్వయే. యథా తన్తి ఏత్థ తన్తి నిపాతమత్తం. సతియా అవిప్పవాసేన అప్పమత్తస్స వీరియాతాపేన ఆతాపినో కాయే చ జీవితే చ అనపేక్ఖాతాయ పహితత్తస్స పేసితత్తస్సాతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో అవిజ్జా విహఞ్ఞేయ్య, విజ్జా ఉప్పజ్జేయ్య తమో విహఞ్ఞేయ్య, ఆలోకో ఉప్పజ్జేయ్య, ఏవమేవ మమ అవిజ్జా విహతా, విజ్జా ఉప్పన్నా, తమో విహతో, ఆలోకో ఉప్పన్నో. ఏతస్స మే పధానానుయోగస్స అనురూపమేవ ఫలం లద్ధన్తి.

అయం ఖో మే, బ్రాహ్మణ, పఠమా అభినిబ్భిదా అహోసి కుక్కుటచ్ఛాపకస్సేవ అణ్డకోసమ్హాతి అయం ఖో మమ, బ్రాహ్మణ, పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణముఖతుణ్డకేన పుబ్బే నివుత్థఖన్ధప్పటిచ్ఛాదకం అవిజ్జణ్డకోసం పదాలేత్వా పఠమా అభినిబ్భిదా పఠమా నిక్ఖన్తి పఠమా అరియాజాతి అహోసి కుక్కుటచ్ఛాపకస్సేవ ముఖతుణ్డకేన వా పాదనఖసిఖాయ వా అణ్డకోసం పదాలేత్వా తమ్హా అణ్డకోసమ్హా అభినిబ్భిదా నిక్ఖన్తి కుక్కుటనికాయే పచ్చాజాతీతి. అయం తావ పుబ్బేనివాసకథాయం నయో.

చుతుపపాతకథాయ పన విజ్జాతి దిబ్బచక్ఖుఞాణవిజ్జా. అవిజ్జాతి చుతుపపాతప్పటిచ్ఛాదికా అవిజ్జా. యథా పన పుబ్బేనివాసకథాయం ‘‘పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణముఖతుణ్డకేన పుబ్బే నివుత్థక్ఖన్ధప్పటిచ్ఛాదకం అవిజ్జణ్డకోసం పదాలేత్వా’’తి వుత్తం, ఏవమిధ ‘‘చుతుపపాతఞాణముఖతుణ్డకేన చుతుపపాతప్పటిచ్ఛాదకం అవిజ్జణ్డకోసం పదాలేత్వా’’తి వత్తబ్బం.

యం పనేతం పచ్చవేక్ఖణఞాణపరిగ్గహితం ఆసవానం ఖయఞాణాధిగమం బ్రాహ్మణస్స దస్సేన్తో అయం ఖో మే, బ్రాహ్మణ, తతియా విజ్జాతిఆదిమాహ, తత్థ విజ్జాతి అరహత్తమగ్గవిజ్జా. అవిజ్జాతి చతుసచ్చప్పటిచ్ఛాదికా అవిజ్జా. అయం ఖో మే, బ్రాహ్మణ, తతియా అభినిబ్భిదా అహోసీతి ఏత్థ అయం ఖో మమ, బ్రాహ్మణ, ఆసవానం ఖయఞాణముఖతుణ్డకేన చతుసచ్చపటిచ్ఛాదకం అవిజ్జణ్డకోసం పదాలేత్వా తతియా అభినిబ్భిదా తతియా నిక్ఖన్తి తతియా అరియజాతి అహోసి కుక్కుటచ్ఛాపకస్సేవ ముఖతుణ్డకేన వా పాదనఖసిఖాయ వా అణ్డకోసం పదాలేత్వా తమ్హా అణ్డకోసమ్హా అభినిబ్భిదా నిక్ఖన్తి కుక్కుటనికాయే పచ్చాజాతీతి.

ఏత్తావతా కిం దస్సేసీతి? సో హి, బ్రాహ్మణ, కుక్కుటచ్ఛాపకో అణ్డకోసం పదాలేత్వా తతో నిక్ఖమన్తో సకిమేవ జాయతి, అహం పన పుబ్బేనివుత్థక్ఖన్ధప్పటిచ్ఛాదకం అవిజ్జణ్డకోసం భిన్దిత్వా పఠమం తావ పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణవిజ్జాయ జాతో. తతో సత్తానం చుతిపటిసన్ధిప్పటిచ్ఛాదకం అవిజ్జణ్డకోసం పదాలేత్వా దుతియం దిబ్బచక్ఖుఞాణవిజ్జాయ జాతో, పున చతుసచ్చప్పటిచ్ఛాదకం అవిజ్జణ్డకోసం పదాలేత్వా తతియం ఆసవానం ఖయఞాణవిజ్జాయ జాతో. ఏవం తీహి విజ్జాహి తిక్ఖత్తుం జాతోమ్హి. సా చ మే జాతి అరియా సుపరిసుద్ధాతి ఇదం దస్సేతి. ఏవందస్సేన్తో చ పుబ్బేనివాసఞాణేన అతీతంసఞాణం, దిబ్బచక్ఖునా పచ్చుప్పన్నానాగతంసఞాణం, ఆసవక్ఖయేన సకలలోకియలోకుత్తరగుణన్తి ఏవం తీహి విజ్జాహి సబ్బేపి సబ్బఞ్ఞుగుణే పకాసేత్వా అత్తనో అరియాయ జాతియా జేట్ఠసేట్ఠభావం బ్రాహ్మణస్స దస్సేసి.

ఏవం వుత్తే వేరఞ్జో బ్రాహ్మణోతి ఏవం భగవతా లోకానుకమ్పకేన బ్రాహ్మణం అనుకమ్పమానేన నిగుహితబ్బేపి అత్తనో అరియాయ జాతియా జేట్ఠసేట్ఠభావే విజ్జాత్తయపకాసికాయ ధమ్మదేసనాయ వుత్తే పీతివిప్ఫారపరిపుణ్ణగత్తచిత్తో వేరఞ్జో బ్రాహ్మణో తం భగవతో అరియాయ జాతియా జేట్ఠసేట్ఠభావం విదిత్వా ‘‘ఈదిసం నామాహం సబ్బలోకజేట్ఠం సబ్బగుణసమన్నాగతం సబ్బఞ్ఞుం ‘అఞ్ఞేసం అభివాదనాదికమ్మం న కరోతీ’తి అవచం, ధిరత్థు వత, భో, అఞ్ఞాణ’’న్తి అత్తానం గరహిత్వా ‘‘అయం దాని లోకే అరియాయ జాతియా పురేజాతట్ఠేన జేట్ఠో, సబ్బగుణేహి అప్పటిసమట్ఠేన సేట్ఠో’’తి నిట్ఠం గన్త్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – జేట్ఠో భవం గోతమో సేట్ఠో భవం గోతమోతి. ఏవఞ్చ పన వత్వా పున తం భగవతో ధమ్మదేసనం అబ్భనుమోదమానో అభిక్కన్తం భో గోతమాతిఆదిమాహ. తం వుత్తత్థమేవాతి.

౨. సీహసుత్తవణ్ణనా

౧౨. దుతియే అభిఞ్ఞాతాతి ఞాతా పఞ్ఞాతా పాకటా. సన్థాగారేతి మహాజనస్స విస్సమనత్థాయ కతే అగారే. సా కిర సన్థాగారసాలా నగరమజ్ఝే అహోసి, చతూసు ఠానేసు ఠితానం పఞ్ఞాయతి, చతూహి దిసాహి ఆగతమనుస్సా పఠమం తత్థ విస్సమిత్వా పచ్ఛా అత్తనో అత్తనో ఫాసుకట్ఠానం గచ్ఛన్తి. రాజకులానం రజ్జకిచ్చసన్థరణత్థాయ కతం అగారన్తిపి వదన్తియేవ. తత్థ హి నిసీదిత్వా లిచ్ఛవిరాజానో రజ్జకిచ్చం సన్థరన్తి కరోన్తి విచారేన్తి. సన్నిసిన్నాతి తేసం నిసీదనత్థఞ్ఞేవ పఞ్ఞత్తేసు మహారహవరపచ్చత్థరణేసు సముస్సితసేతచ్ఛత్తేసు ఆసనేసు సన్నిసిన్నా. అనేకపరియాయేన బుద్ధస్స వణ్ణం భాసన్తీతి రాజకులే కిచ్చఞ్చేవ లోకత్థచరియఞ్చ విచారేత్వా అనేకేహి కారణేహి బుద్ధస్స వణ్ణం భాసన్తి కథేన్తి దీపేన్తి. పణ్డితా హి తే రాజానో సద్ధా పసన్నా సోతాపన్నాపి సకదాగామినోపి అనాగామినోపి అరియసావకా, తే సబ్బేపి లోకియజటం ఛిన్దిత్వా బుద్ధాదీనం తిణ్ణం రతనానం వణ్ణం భాసన్తి. తత్థ తివిధో బుద్ధవణ్ణో నామ చరియవణ్ణో, సరీరవణ్ణో, గుణవణ్ణోతి. తత్రిమే రాజానో చరియాయ వణ్ణం ఆరభింసు – ‘‘దుక్కరం వత కతం సమ్మాసమ్బుద్ధేన కప్పసతసహస్సాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖేయ్యాని దస పారమియో, దస ఉపపారమియో, దస పరమత్థపారమియోతి సమత్తింస పారమియో పూరేన్తేన, ఞాతత్థచరియం, లోకత్థచరియం, బుద్ధచరియం మత్థకం పాపేత్వా పఞ్చ మహాపరిచ్చాగే పరిచ్చజన్తేనా’’తి అడ్ఢచ్ఛక్కేహి జాతకసతేహి బుద్ధవణ్ణం కథేన్తా తుసితభవనం పాపేత్వా ఠపయింసు.

ధమ్మస్స వణ్ణం భాసన్తా పన ‘‘తేన భగవతా ధమ్మో దేసితో, నికాయతో పఞ్చ నికాయా, పిటకతో తీణి పిటకాని, అఙ్గతో నవ అఙ్గాని, ఖన్ధతో చతురాసీతిధమ్మక్ఖన్ధసహస్సానీ’’తి కోట్ఠాసవసేన ధమ్మగుణం కథయింసు.

సఙ్ఘస్స వణ్ణం భాసన్తా సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా ‘‘పటిలద్ధసద్ధా కులపుత్తా భోగక్ఖన్ధఞ్చేవ ఞాతిపరివట్టఞ్చ పహాయ సేతచ్ఛత్తం ఓపరజ్జం సేనాపతిసేట్ఠిభణ్డాగారికట్ఠానన్తరాదీని అగణేత్వా నిక్ఖమ్మ సత్థు వరసాసనే పబ్బజన్తి. సేతచ్ఛత్తం పహాయ పబ్బజితానం భద్దియరాజమహాకప్పినపుక్కుసాతిఆదీనం రాజపబ్బజితానంయేవ బుద్ధకాలే అసీతిసహస్సాని అహేసుం. అనేకకోటిసతం ధనం పహాయ పబ్బజితానం పన యసకులపుత్తసోణసేట్ఠిపుత్తరట్ఠపాలకులపుత్తాదీనం పరిచ్ఛేదో నత్థి. ఏవరూపా చ ఏవరూపా చ కులపుత్తా సత్థు సాసనే పబ్బజన్తీ’’తి పబ్బజ్జాసఙ్ఖేపవసేన సఙ్ఘగుణే కథయింసు.

సీహో సేనాపతీతి ఏవంనామకో సేనాయ అధిపతి. వేసాలియఞ్హి సత్త సహస్సాని సత్త సతాని సత్త చ రాజానో. తే సబ్బేపి సన్నిపతిత్వా సబ్బేసం మనం గహేత్వా ‘‘రట్ఠం విచారేతుం సమత్థం ఏకం విచినథా’’తి విచినన్తా సీహం రాజకుమారం దిస్వా ‘‘అయం సక్ఖిస్సతీ’’తి సన్నిట్ఠానం కత్వా తస్స రత్తమణివణ్ణం కమ్బలపరియోనద్ధం సేనాపతిచ్ఛత్తం అదంసు. తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘సీహో సేనాపతీ’’తి. నిగణ్ఠసావకోతి నిగణ్ఠస్స నాటపుత్తస్స పచ్చయదాయకో ఉపట్ఠాకో. జమ్బుదీపతలస్మిఞ్హి తయో జనా నిగణ్ఠానం అగ్గుపట్ఠాకా – నాళన్దాయం, ఉపాలి గహపతి, కపిలపురే వప్పో సక్కో, వేసాలియం అయం సీహో సేనాపతీతి. నిసిన్నో హోతీతి సేసరాజూనం పరిసాయ అన్తరన్తరే ఆసనాని పఞ్ఞాపయింసు, సీహస్స పన మజ్ఝే ఠానేతి తస్మిం పఞ్ఞత్తే మహారహే రాజాసనే నిసిన్నో హోతి. నిస్సంసయన్తి నిబ్బిచికిచ్ఛం అద్ధా ఏకంసేన, న హేతే యస్స వా తస్స వా అప్పేసక్ఖస్స ఏవం అనేకసతేహి కారణేహి వణ్ణం భాసన్తి.

యేన నిగణ్ఠో నాటపుత్తో తేనుపసఙ్కమీతి నిగణ్ఠో కిర నాటపుత్తో ‘‘సచాయం సీహో కస్సచిదేవ సమణస్స గోతమస్స వణ్ణం కథేన్తస్స సుత్వా సమణం గోతమం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమిస్సతి, మయ్హం పరిహాని భవిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా పఠమతరంయేవ సీహం సేనాపతిం ఏతదవోచ – ‘‘సేనాపతి ఇమస్మిం లోకే ‘అహం బుద్ధో అహం బుద్ధో’తి బహూ విచరన్తి. సచే త్వం కస్సచి దస్సనాయ ఉపసఙ్కమితుకామో అహోసి, మం పుచ్ఛేయ్యాసి. అహం తే యుత్తట్ఠానం పేసేస్సామి, అయుత్తట్ఠానతో నివారేస్సామీ’’తి. సో తం కథం అనుస్సరిత్వా ‘‘సచే మం పేసేస్సతి, గమిస్సామి. నో చే, న గమిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా యేన నిగణ్ఠో నాటపుత్తో, తేనుపసఙ్కమి.

అథస్స వచనం సుత్వా నిగణ్ఠో మహాపబ్బతేన వియ బలవసోకేన ఓత్థటో ‘‘యత్థ దానిస్సాహం గమనం న ఇచ్ఛామి, తత్థేవ గన్తుకామో జాతో, హతోహమస్మీ’’తి అనత్తమనో హుత్వా ‘‘పటిబాహనుపాయమస్స కరిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా కిం పన త్వన్తిఆదిమాహ. ఏవం వదన్తో విచరన్తం గోణం దణ్డేన పహరన్తో వియ జలమానం పదీపం నిబ్బాపేన్తో వియ భత్తభరితం పత్తం నిక్కుజ్జన్తో వియ చ సీహస్స ఉప్పన్నపీతిం వినాసేసి. గమియాభిసఙ్ఖారోతి హత్థియానాదీనం యోజాపనగన్ధమాలాదిగ్గహణవసేన పవత్తో పయోగో. సో పటిప్పస్సమ్భీతి సో వూపసన్తో.

దుతియమ్పి ఖోతి దుతియవారమ్పి. ఇమస్మిఞ్చ వారే బుద్ధస్స వణ్ణం భాసన్తా తుసితభవనతో పట్ఠాయ యావ మహాబోధిపల్లఙ్కా దసబలస్స హేట్ఠా పాదతలేహి ఉపరి కేసగ్గేహి పరిచ్ఛిన్దిత్వా ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణఅసీతిఅనుబ్యఞ్జనబ్యామప్పభానం వసేన సరీరవణ్ణం కథయింసు. ధమ్మస్స వణ్ణం భాసన్తా ‘‘ఏకపదేపి ఏకబ్యఞ్జనేపి అవఖలితం నామ నత్థీ’’తి సుకథితవసేనేవ ధమ్మగుణం కథయింసు. సఙ్ఘస్స వణ్ణం భాసన్తా ‘‘ఏవరూపం యససిరివిభవం పహాయ సత్థు సాసనే పబ్బజితా న కోసజ్జపకతికా హోన్తి, తేరససు పన ధుతఙ్గగుణేసు పరిపూరకారినో హుత్వా సత్తసు అనుపస్సనాసు కమ్మం కరోన్తి, అట్ఠతింసారమ్మణవిభత్తియో వళఞ్జేన్తీ’’తి పటిపదావసేన సఙ్ఘగుణే కథయింసు.

తతియవారే పన బుద్ధస్స వణ్ణం భాసమానా ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తి సుత్తన్తపరియాయేనేవ బుద్ధగుణే కథయింసు, ‘‘స్వాక్ఖాతో భగవతా ధమ్మో’’తిఆదినా సుత్తన్తపరియాయేనేవ ధమ్మగుణే, ‘‘సుప్పటిపన్నో భగవతో సావకసఙ్ఘో’’తిఆదినా సుత్తన్తపరియాయేనేవ సఙ్ఘగుణే చ కథయింసు. తతో సీహో చిన్తేసి – ‘‘ఇమేసఞ్చ లిచ్ఛవిరాజకుమారానం తతియదివసతో పట్ఠాయ బుద్ధధమ్మసఙ్ఘగుణే కథేన్తానం ముఖం నప్పహోతి, అద్ధా అనోమగుణేన సమన్నాగతా సో భగవా, ఇమం దాని ఉప్పన్నం పీతిం అవిజహిత్వావ అహం అజ్జ సమ్మాసమ్బుద్ధం పస్సిస్సామీ’’తి. అథస్స ‘‘కిం హి మే కరిస్సన్తి నిగణ్ఠా’’తి వితక్కో ఉదపాది. తత్థ కిం హి మే కరిస్సన్తీతి కిం నామ మయ్హం నిగణ్ఠా కరిస్సన్తి. అపలోకితా వా అనపలోకితా వాతి ఆపుచ్ఛితా వా అనాపుచ్ఛితా వా. న హి మే తే ఆపుచ్ఛితా యానవాహనసమ్పత్తిం, న చ ఇస్సరియవిసేసం దస్సన్తి, నాపి అనాపుచ్ఛితా హరిస్సన్తి, అఫలం ఏతేసం ఆపుచ్ఛనన్తి అధిప్పాయో.

వేసాలియా నియ్యాసీతి యథా హి గిమ్హకాలే దేవే వుట్ఠే ఉదకం సన్దమానం నదిం ఓతరిత్వా థోకమేవ గన్త్వా తిట్ఠతి నప్పవత్తతి, ఏవం సీహస్స పఠమదివసే ‘‘దసబలం పస్సిస్సామీ’’తి ఉప్పన్నాయ పీతియా నిగణ్ఠేన పటిబాహితకాలో. యథాపి దుతియదివసే దేవే వుట్ఠే ఉదకం సన్దమానం నదిం ఓతరిత్వా థోకం గన్త్వా వాలికాపుఞ్జం పహరిత్వా అప్పవత్తం హోతి, ఏవం సీహస్స దుతియదివసే ‘‘దసబలం పస్సిస్సామీ’’తి ఉప్పన్నాయ పీతియా నిగణ్ఠేన పటిబాహితకాలో. యథా తతియదివసే దేవే వుట్ఠే ఉదకం సన్దమానం నదిం ఓతరిత్వా పురాణపణ్ణసుక్ఖదణ్డకట్ఠకచవరాదీని పరికడ్ఢన్తం వాలికాపుఞ్జం భిన్దిత్వా సముద్దనిన్నమేవ హోతి, ఏవం సీహో తతియదివసే తిణ్ణం వత్థూనం గుణకథం సుత్వా ఉప్పన్నే పీతిపామోజ్జే ‘‘అఫలా నిగణ్ఠా నిప్ఫలా నిగణ్ఠా, కిం మే ఇమే కరిస్సన్తి, గమిస్సామహం సత్థుసన్తిక’’న్తి మనం అభినీహరిత్వా వేసాలియా నియ్యాసి. నియ్యన్తో చ ‘‘చిరస్సాహం దసబలస్స సన్తికం గన్తుకామో జాతో, న ఖో పన మే యుత్తం అఞ్ఞాతకవేసేన గన్తు’’న్తి ‘‘యేకేచి దసబలస్స సన్తికం గన్తుకామా, సబ్బే నిక్ఖమన్తూ’’తి ఘోసనం కారేత్వా పఞ్చరథసతాని యోజాపేత్వా ఉత్తమరథే ఠితో తేహి చేవ పఞ్చహి రథసతేహి మహతియా చ పరిసాయ పరివుతో గన్ధపుప్ఫచుణ్ణవాసాదీని గాహాపేత్వా నియ్యాసి. దివా దివస్సాతి దివసస్స చ దివా, మజ్ఝన్హికే అతిక్కన్తమత్తే.

యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీతి ఆరామం పవిసన్తో దూరతోవ అసీతి-అనుబ్యఞ్జన-బ్యామప్పభా-ద్వత్తింస-మహాపురిసలక్ఖణాని ఛబ్బణ్ణఘనబుద్ధరస్మియో చ దిస్వా ‘‘ఏవరూపం నామ పురిసం ఏవం ఆసన్నే వసన్తం ఏత్తకం కాలం నాద్దసం, వఞ్చితో వతమ్హి, అలాభా వత మే’’తి చిన్తేత్వా మహానిధిం దిస్వా దలిద్దపురిసో వియ సఞ్జాతపీతిపామోజ్జో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి. ధమ్మస్స చానుధమ్మం బ్యాకరోన్తీతి భోతా గోతమేన వుత్తకారణస్స అనుకారణం కథేన్తి. కారణవచనో హేత్థ ధమ్మసద్దో ‘‘హేతుమ్హి ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా’’తిఆదీసు (విభ. ౭౨౦) వియ. కారణన్తి చేత్థ తథాపవత్తస్స సద్దస్స అత్థో అధిప్పేతో తస్స పవత్తిహేతుభావతో. అత్థప్పయుత్తో హి సద్దప్పయోగో. అనుకారణన్తి ఏసో ఏవ పరేహి తథా వుచ్చమానో. సహధమ్మికో వాదానువాదోతి. పరేహి వుత్తకారణేహి సకారణో హుత్వా తుమ్హాకం వాదో వా తతో పరం తస్స అనువాదో వా కోచి అప్పమత్తకోపి విఞ్ఞూహి గరహితబ్బం ఠానం కారణం న ఆగచ్ఛతి. ఇదం వుత్తం హోతి – కిం సబ్బాకారేనపి తవ వాదే గారయ్హం కారణం నత్థీతి. అనబ్భక్ఖాతుకామాతి న అభూతేన వత్తుకామా. అత్థి సీహపరియాయోతిఆదీనం అత్థో వేరఞ్జకణ్డే ఆగతనయేనేవ వేదితబ్బో. పరమేన అస్సాసేనాతి చతుమగ్గచతుఫలసఙ్ఖాతేన ఉత్తమేన. అస్సాసాయ ధమ్మం దేసేమీతి అస్సాసనత్థాయ సన్థమ్భనత్థాయ ధమ్మం దేసేమి. ఇతి భగవా అట్ఠహఙ్గేహి సీహస్స సేనాపతిస్స ధమ్మం దేసేసి.

అనువిచ్చకారన్తి అనువిదిత్వా చిన్తేత్వా తులయిత్వా కత్తబ్బం కరోహీతి వుత్తం హోతి. సాధు హోతీతి సున్దరో హోతి. తుమ్హాదిసస్మిఞ్హి మం దిస్వా మం సరణం గచ్ఛన్తే నిగణ్ఠం దిస్వా నిగణ్ఠం సరణం గచ్ఛన్తే ‘‘కిం అయం సీహో దిట్ఠదిట్ఠమేవ సరణం గచ్ఛతీ’’తి గరహా ఉప్పజ్జతి, తస్మా అనువిచ్చకారో తుమ్హాదిసానం సాధూతి దస్సేతి. పటాకం పరిహరేయ్యున్తి తే కిర ఏవరూపం సావకం లభిత్వా ‘‘అసుకో నామ రాజా వా రాజమహామత్తో వా సేట్ఠి వా అమ్హాకం సరణం గతో సావకో జాతో’’తి పటాకం ఉక్ఖిపిత్వా నగరే ఘోసేన్తా ఆహిణ్డన్తి. కస్మా? ఏవం నో మహన్తభావో ఆవిభవిస్సతీతి చ. సచే పనస్స ‘‘కిమహం ఏతేసం సరణం గతో’’తి విప్పటిసారో ఉప్పజ్జేయ్య, తమ్పి సో ‘‘ఏతేసం మే సరణగతభావం బహూ జానన్తి, దుక్ఖం ఇదాని పటినివత్తితు’’న్తి వినోదేత్వా న పటిక్కమిస్సతీతి చ. తేనాహ – ‘‘పటాకం పరిహరేయ్యు’’న్తి. ఓపానభూతన్తి పటియత్తఉదపానో వియ ఠితం. కులన్తి తవ నివేసనం. దాతబ్బం మఞ్ఞేయ్యాసీతి పుబ్బే దసపి వీసతిపి సట్ఠిపి జనే ఆగతే దిస్వా నత్థీతి అవత్వా దేసి, ఇదాని మం సరణం గతకారణమత్తేనేవ మా ఇమేసం దేయ్యధమ్మం ఉపచ్ఛిన్ది. సమ్పత్తానఞ్హి దాతబ్బమేవాతి ఓవది. సుతం మేతం, భన్తేతి కుతో సుతన్తి? నిగణ్ఠానం సన్తికా. తే కిర కులఘరేసు ఏవం పకాసేన్తి ‘‘మయం యస్స కస్సచి సమ్పత్తస్స దాతబ్బన్తి వదామ, సమణో పన గోతమో ‘మయ్హమేవ దానం దాతబ్బం నాఞ్ఞేసం, మయ్హమేవ సావకానం దానం దాతబ్బం, నాఞ్ఞేసం సావకానం, మయ్హమేవ దిన్నం దానం మహప్ఫలం, నాఞ్ఞేసం, మయ్హమేవ సావకానం దిన్నం మహప్ఫలం, నాఞ్ఞేస’న్తి ఏవం వదతీ’’తి. తం సన్ధాయ అయం ‘‘సుతం మేత’’న్తి ఆహ.

అనుపుబ్బిం కథన్తి దానానన్తరం సీలం, సీలానన్తరం సగ్గం, సగ్గానన్తరం మగ్గన్తి ఏవం అనుపటిపాటికథం. తత్థ దానకథన్తి ఇదం దానం నామ సుఖానం నిదానం, సమ్పత్తీనం మూలం, భోగానం పతిట్ఠా, విసమగతస్స తాణం లేణం గతి పరాయణం, ఇధలోకపరలోకేసు దానసదిసో అవస్సయో పతిట్ఠా ఆరమ్మణం తాణం లేణం గతి పరాయణం నత్థి. ఇదఞ్హి అవస్సయట్ఠేన రతనమయసీహాసనసదిసం, పతిట్ఠానట్ఠేన మహాపథవీసదిసం, ఆరమ్మణట్ఠేన ఆలమ్బనరజ్జుసదిసం. ఇదఞ్హి దుక్ఖనిత్థరణట్ఠేన నావా, సమస్సాసనట్ఠేన సఙ్గామసూరో, భయపరిత్తాణట్ఠేన సుసఙ్ఖతనగరం, మచ్ఛేరమలాదీహి అనుపలిత్తట్ఠేన పదుమం, తేసం నిదహనట్ఠేన అగ్గి, దురాసదట్ఠేన ఆసివిసో, అసన్తాసనట్ఠేన సీహో, బలవన్తట్ఠేన హత్థీ, అభిమఙ్గలసమ్మతట్ఠేన సేతవసభో, ఖేమన్తభూమిసమ్పాపనట్ఠేన వలాహకో అస్సరాజా. దానం నామేతం మయా గతమగ్గో, మయ్హేసో వంసో, మయా దస పారమియో పూరేన్తేన వేలామమహాయఞ్ఞో, మహాగోవిన్దమహాయఞ్ఞో, మహాసుదస్సనమహాయఞ్ఞో, వేస్సన్తరమహాయఞ్ఞోతి, అనేకమహాయఞ్ఞా పవత్తితా, ససభూతేన జలితఅగ్గిక్ఖన్ధే అత్తానం నియ్యాదేన్తేన సమ్పత్తయాచకానం చిత్తం గహితం. దానఞ్హి లోకే సక్కసమ్పత్తిం దేతి మారసమ్పత్తిం బ్రహ్మసమ్పత్తిం, చక్కవత్తిసమ్పత్తిం, సావకపారమీఞాణం, పచ్చేకబోధిఞాణం, అభిసమ్బోధిఞాణం దేతీతి ఏవమాదిదానగుణప్పటిసంయుత్తం కథం.

యస్మా పన దానం దేన్తో సీలం సమాదాతుం సక్కోతి, తస్మా తదనన్తరం సీలకథం కథేసి. సీలకథన్తి సీలం నామేతం అవస్సయో పతిట్ఠా ఆరమ్మణం తాణం లేణం గతి పరాయణం. సీలం నామేతం మమ వంసో, అహం సఙ్ఖపాలనాగరాజకాలే భూరిదత్తనాగరాజకాలే చమ్పేయ్యనాగరాజకాలే సీలవరాజకాలే మాతుపోసకహత్థిరాజకాలే ఛద్దన్తహత్థిరాజకాలేతి అనన్తేసు అత్తభావేసు సీలం పరిపూరేసిం. ఇధలోకపరలోకసమ్పత్తీనఞ్హి సీలసదిసో అవస్సయో పతిట్ఠా ఆరమ్మణం తాణం లేణం గతి పరాయణం నత్థి, సీలాలఙ్కారసదిసో అలఙ్కారో నత్థి, సీలపుప్ఫసదిసం పుప్ఫం నత్థి, సీలగన్ధసదిసో గన్ధో నత్థి. సీలాలఙ్కారేన హి అలఙ్కతం సీలగన్ధానులిత్తం సదేవకోపి లోకో ఓలోకేన్తో తిత్తిం న గచ్ఛతీతి ఏవమాదిసీలగుణప్పటిసంయుత్తం కథం.

‘‘ఇదం పన సీలం నిస్సాయ అయం సగ్గో లబ్భతీ’’తి దస్సేతుం సీలానన్తరం సగ్గకథం కథేసి. సగ్గకథన్తి ‘‘అయం సగ్గో నామ ఇట్ఠో కన్తో మనాపో, నిచ్చమేత్థ కీళా, నిచ్చం సమ్పత్తియో లబ్భన్తి, చాతుమహారాజికా దేవా నవుతివస్ససతసహస్సాని దిబ్బసుఖం దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవన్తి, తావతింసా తిస్సో చ వస్సకోటియో సట్ఠి చ వస్ససతసహస్సానీ’’తి ఏవమాదిసగ్గగుణప్పటిసంయుత్తం కథం. సగ్గసమ్పత్తిం కథయన్తానఞ్హి బుద్ధానం ముఖం నప్పహోతి. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘అనేకపరియాయేన ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, సగ్గకథం కథేయ్య’’న్తిఆది (మ. ని. ౩.౨౫౫).

ఏవం సగ్గకథాయ పలోభేత్వా పన హత్థిం అలఙ్కరిత్వా తస్స సోణ్డం ఛిన్దన్తో వియ ‘‘అయమ్పి సగ్గో అనిచ్చో అద్ధువో, న ఏత్థ ఛన్దరాగో కత్తబ్బో’’తి దస్సనత్థం ‘‘అప్పస్సాదా కామా బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా, ఆదీనవో ఏత్థ భియ్యో’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౩౫-౨౩౬; ౨.౪౨) నయేన కామానం ఆదీనవం ఓకారం సంకిలేసం కథేసి. తత్థ ఆదీనవోతి దోసో. ఓకారోతి అవకారో లామకభావో. సంకిలేసోతి తేహి సత్తానం సంసారే సంకిలిస్సనం. యథాహ – ‘‘సంకిలిస్సన్తి వత, భో, సత్తా’’తి (మ. ని. ౨.౩౫౧).

ఏవం కామాదీనవేన తజ్జేత్వా నేక్ఖమ్మే ఆనిసంసం పకాసేసి. కల్లచిత్తన్తి అరోగచిత్తం. సాముక్కంసికాతి సామం ఉక్కంసికా అత్తనాయేవ ఉద్ధరిత్వా గహితా, సయమ్భుఞాణేన దిట్ఠా అసాధారణా అఞ్ఞేసన్తి అత్థో. కా పన సాతి? అరియసచ్చదేసనా. తేనేవాహ – దుక్ఖం సముదయం నిరోధం మగ్గన్తి. విరజం వీతమలన్తి రాగరజాదీనం అభావా విరజం, రాగమలాదీనం విగతత్తా వీతమలం. ధమ్మచక్ఖున్తి ఇధ సోతాపత్తిమగ్గో అధిప్పేతో. తస్స ఉప్పత్తిఆకారదస్సనత్థం యంకిఞ్చి సముదయధమ్మం సబ్బం తం నిరోధధమ్మన్తి ఆహ. తఞ్హి నిరోధం ఆరమ్మణం కత్వా కిచ్చవసేన ఏవం సబ్బసఙ్ఖతం పటివిజ్ఝన్తం ఉప్పజ్జతి. దిట్ఠో అరియసచ్చధమ్మో ఏతేనాతి దిట్ఠధమ్మో. ఏస నయో సేసేసుపి. తిణ్ణా విచికిచ్ఛా అనేనాతి తిణ్ణవిచికిచ్ఛో. విగతా కథంకథా అస్సాతి విగతకథంకథో. విసారజ్జం పత్తోతి వేసారజ్జప్పత్తో. కత్థ? సత్థుసాసనే. నాస్స పరో పచ్చయో, న పరం సద్ధాయ ఏత్థ వత్తతీతి అపరప్పచ్చయో.

పవత్తమంసన్తి పకతియా పవత్తం కప్పియమంసం మూలం గహేత్వా అన్తరాపణే పరియేసాహీతి అధిప్పాయో. సమ్బహులా నిగణ్ఠాతి పఞ్చసతమత్తా నిగణ్ఠా. థూలం పసున్తి థూలం మహాసరీరం గోకణ్ణమహింససూకరసఙ్ఖాతం పసుం. ఉద్దిస్సకతన్తి అత్తానం ఉద్దిసిత్వా కతం, మారితన్తి అత్థో. పటిచ్చకమ్మన్తి స్వాయం తం మంసం పటిచ్చ తం పాణవధకమ్మం ఫుసతి. తఞ్హి అకుసలం ఉపడ్ఢం దాయకస్స, ఉపడ్ఢం పటిగ్గాహకస్స హోతీతి నేసం లద్ధి. అపరో నయో – పటిచ్చకమ్మన్తి అత్తానం పటిచ్చకతం. అథ వా పటిచ్చకమ్మన్తి నిమిత్తకమ్మస్సేతం అధివచనం, తం పటిచ్చకమ్మం ఏత్థ అత్థీతి మంసమ్పి పటిచ్చకమ్మన్తి వుత్తం. ఉపకణ్ణకేతి కణ్ణమూలే. అలన్తి పటిక్ఖేపవచనం, కిం ఇమినాతి అత్థో. న చ పనేతేతి ఏతే ఆయస్మన్తో దీఘరత్తం అవణ్ణకామా హుత్వా అవణ్ణం భాసన్తాపి అబ్భాచిక్ఖన్తా న జిరిదన్తి, అబ్భక్ఖానస్స అన్తం న గచ్ఛన్తీతి అత్థో. అథ వా లజ్జనత్థే ఇదం జిరిదన్తీతి పదం దట్ఠబ్బం, న లజ్జన్తీతి అత్థో.

౩. అస్సాజానీయసుత్తవణ్ణనా

౧౩. తతియే అఙ్గేహీతి గుణఙ్గేహి. తస్సం దిసాయం జాతో హోతీతి తస్సం సిన్ధునదీతీరదిసాయం జాతో హోతి. అఞ్ఞేపి భద్రా అస్సాజానీయా తత్థేవ జాయన్తి. అల్లం వా సుక్ఖం వాతి అల్లతిణం వా సుక్ఖతిణం వా. నాఞ్ఞే అస్సే ఉబ్బేజేతాతి అఞ్ఞే అస్సే న ఉబ్బేజేతి న పహరతి న డంసతి న కలహం కరోతి. సాఠేయ్యానీతి సఠభావో. కూటేయ్యానీతి కూటభావో. జిమ్హేయ్యానీతి జిమ్హభావో. వఙ్కేయ్యానీతి వఙ్కభావా. ఇచ్చస్స చతూహిపి పదేహి అసిక్ఖితభావోవ కథితో. వాహీతి వహనసభావో దిన్నోవాదపటికరో. యావ జీవితమరణపరియాదానాతి యావ జీవితస్స మరణేన పరియోసానా. సక్కచ్చం పరిభుఞ్జతీతి అమతం వియ పచ్చవేక్ఖిత్వా పరిభుఞ్జతి. పురిసథామేనాతిఆదీసు ఞాణథామాదయో కథితా. సణ్ఠానన్తి ఓసక్కనం పటిప్పస్సద్ధి.

౪. అస్సఖళుఙ్కసుత్తవణ్ణనా

౧౪. చతుత్థే ‘‘పేహీ’’తి వుత్తోతి ‘‘గచ్ఛా’’తి వుత్తో. పిట్ఠితో రథం పవత్తేతీతి ఖన్ధట్ఠికేన యుగం ఉప్పీళిత్వా పచ్ఛిమభాగేన రథం పవట్టేన్తో ఓసక్కతి. పచ్ఛా లఙ్ఘతి, కుబ్బరం హనతీతి ద్వే పచ్ఛిమపాదే ఉక్ఖిపిత్వా తేహి పహరిత్వా రథకుబ్బరం భిన్దతి. తిదణ్డం భఞ్జతీతి రథస్స పురతో తయో దణ్డకా హోన్తి, తే భఞ్జతి. రథీసాయ సత్థిం ఉస్సజ్జిత్వాతి సీసం నామేత్వా యుగం భూమియం పాతేత్వా సత్థినా రథీసం పహరిత్వా. అజ్ఝోమద్దతీతి ద్వీహి పురిమపాదేహి ఈసం మద్దన్తో తిట్ఠతి. ఉబ్బటుమం రథం కరోతీతి థలం వా కణ్డకట్ఠానం వా రథం ఆరోపేతి. అనాదియిత్వాతి అమనసికత్వా అగణిత్వా. ముఖాధానన్తి ముఖఠపనత్థాయ దిన్నం అయసఙ్ఖలికం. ఖీలట్ఠాయీతి చత్తారో పాదే థమ్భే వియ నిచ్చలం ఠపేత్వా ఖీలట్ఠానసదిసేన ఠానేన తిట్ఠతి. ఇమస్మిం సుత్తే వట్టమేవ కథితం.

౫. మలసుత్తవణ్ణనా

౧౫. పఞ్చమే అసజ్ఝాయమలాతి ఉగ్గహితమన్తానం అసజ్ఝాయకరణం మలం నామ హోతి. అనుట్ఠానమలా ఘరాతి ఉట్ఠానవీరియాభావో ఘరానం మలం నామ. వణ్ణస్సాతి సరీరవణ్ణస్స. రక్ఖతోతి యంకిఞ్చి అత్తనో సన్తకం రక్ఖన్తస్స. అవిజ్జా పరమం మలన్తి తతో సేసాకుసలధమ్మమలతో అట్ఠసు ఠానేసు అఞ్ఞాణభూతా వట్టమూలసఙ్ఖాతా బహలన్ధకారఅవిజ్జా పరమం మలం. తతో హి మలతరం నామ నత్థి. ఇమస్మిమ్పి సుత్తే వట్టమేవ కథితం.

౬. దూతేయ్యసుత్తవణ్ణనా

౧౬. ఛట్ఠే దూతేయ్యన్తి దూతకమ్మం. గన్తుమరహతీతి తం దూతేయ్యసఙ్ఖాతం సాసనం ధారేత్వా హరితుం అరహతి. సోతాతి యో తం అస్స సాసనం దేతి, తస్స సోతా. సావేతాతి తం ఉగ్గణ్హిత్వా ‘‘ఇదం నామ తుమ్హేహి వుత్త’’న్తి పటిసావేతా. ఉగ్గహేతాతి సుగ్గహితం కత్వా ఉగ్గహేతా. ధారేతాతి సుధారితం కత్వా ధారేతా. విఞ్ఞాతి అత్థానత్థస్స అత్థం జానితా. విఞ్ఞాపేతాతి పరం విజానాపేతా. సహితా సహితస్సాతి ఇదం సహితం, ఇదం అసహితన్తి ఏవం సహితాసహితస్స కుసలో, ఉపగతానుపగతేసు ఛేకో సాసనం ఆరోచేన్తో సహితం సల్లక్ఖేత్వా ఆరోచేతి. న బ్యథతీతి వేధతి న ఛమ్భతి. అసన్దిద్ధన్తి నిస్సన్దేహం విగతసంసయం. పుచ్ఛితోతి పఞ్హత్థాయ పుచ్ఛితో.

౭-౮. బన్ధనసుత్తద్వయవణ్ణనా

౧౭-౧౮. సత్తమే రుణ్ణేనాతి రుదితేన. ఆకప్పేనాతి నివాసనపారుపనాదినా విధానేన. వనభఙ్గేనాతి వనతో భఞ్జిత్వా ఆహటేన పుప్ఫఫలాదిపణ్ణాకారేన. అట్ఠమేపి ఏసేవ నయో.

౯. పహారాదసుత్తవణ్ణనా

౧౯. నవమే పహారాదోతి ఏవంనామకో. అసురిన్దోతి అసురజేట్ఠకో. అసురేసు హి వేపచిత్తి రాహు పహారాదోతి ఇమే తయో జేట్ఠకా. యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీతి దసబలస్స అభిసమ్బుద్ధదివసతో పట్ఠాయ ‘‘అజ్జ గమిస్సామి స్వే గమిస్సామీ’’తి ఏకాదస వస్సాని అతిక్కమిత్వా ద్వాదసమే వస్సే సత్థు వేరఞ్జాయం వసనకాలే ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సన్తికం గమిస్సామీ’’తి చిత్తం ఉప్పాదేత్వా ‘‘మమ ‘అజ్జ స్వే’తి ద్వాదస వస్సాని జాతాని, హన్దాహం ఇదానేవ గచ్ఛామీ’’తి తఙ్ఖణంయేవ అసురగణపరివుతో అసురభవనా నిక్ఖమిత్వా దివా దివస్స యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి, ఏకమన్తం అట్ఠాసీతి సో కిర ‘‘తథాగతం పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా ఏవ ధమ్మం సుణిస్సామీ’’తి ఆగతో, తథాగతస్స పన దిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ బుద్ధగారవేన పుచ్ఛితుం అసక్కోన్తో అపి సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. తతో సత్థా చిన్తేసి – ‘‘అయం పహారాదో మయి అకథేన్తే పఠమతరం కథేతుం న సక్ఖిస్సతి, చిణ్ణవసిట్ఠానేయేవ నం కథాసముట్ఠాపనత్థం ఏకం పఞ్హం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి.

అథ నం పుచ్ఛన్తో అపి పన పహారాదాతిఆదిమాహ. తత్థ అభిరమన్తీతి రతిం విన్దన్తి, అనుక్కణ్ఠమానా వసన్తీతి అత్థో. సో ‘‘పరిచిణ్ణట్ఠానేయేవ మం భగవా పుచ్ఛతీ’’తి అత్తమనో హుత్వా అభిరమన్తి, భన్తేతి ఆహ. అనుపుబ్బనిన్నోతిఆదీని సబ్బాని అనుపటిపాటియా నిన్నభావస్స వేవచనాని. న ఆయతకేనేవ పపాతోతి న ఛిన్నతటమహాసోబ్భో వియ ఆదితోవ పపాతో. సో హి తీరతో పట్ఠాయ ఏకఙ్గులద్వఙ్గులవిదత్థిరతనయట్ఠిఉసభఅడ్ఢగావుతగావుతఅడ్ఢయోజనాదివసేన గమ్భీరో హుత్వా గచ్ఛన్తో సినేరుపాదమూలే చతురాసీతియోజనసహస్సగమ్భీరో హుత్వా ఠితోతి దస్సేతి.

ఠితధమ్మోతి ఠితసభావో. కుణపేనాతి యేన కేనచి హత్థిఅస్సాదీనం కళేవరేన. థలం ఉస్సారేతీతి హత్థేన గహేత్వా వియ వీచిపహారేనేవ థలం ఖిపతి.

గఙ్గాయమునాతి ఇధ ఠత్వా ఇమాసం నదీనం ఉప్పత్తికథం కథేతుం వట్టతి. అయం తావ జమ్బుదీపో దససహస్సయోజనపరిమాణో, తత్థ చతుసహస్సయోజనపరిమాణో పదేసో ఉదకేన అజ్ఝోత్థటో మహాసముద్దోతి సఙ్ఖం గతో, తిసహస్సయోజనప్పమాణే మనుస్సా వసన్తి, తిసహస్సయోజనప్పమాణే హిమవా పతిట్ఠితో ఉబ్బేధేన పఞ్చయోజనసతికో చతురాసీతికూటసహస్సపటిమణ్డితో సమన్తతో సన్దమానపఞ్చసతనదీవిచిత్తో, యత్థ ఆయామవిత్థారేన చ గమ్భీరతో చ పణ్ణాసపణ్ణాసయోజనా దియడ్ఢయోజనసతపరిమణ్డలా అనోతత్తదహో కణ్ణముణ్డదహో రథకారదహో ఛద్దన్తదహో కుణాలదహో మన్దాకినిదహో సీహప్పపాతదహోతి సత్త మహాసరా పతిట్ఠహన్తి.

తేసు అనోతత్తో సుదస్సనకూటం చిత్తకూటం కాళకూటం గన్ధమాదనకూటం కేలాసకూటన్తి ఇమేహి పఞ్చహి పబ్బతేహి పరిక్ఖిత్తో. తత్థ సుదస్సనకూటం సోవణ్ణమయం ద్వియోజనసతుబ్బేధం అన్తోవఙ్కం కాకముఖసణ్ఠానం తమేవ సరం పటిచ్ఛాదేత్వా తిట్ఠతి, చిత్తకూటం సబ్బరతనమయం, కాళకూటం అఞ్జనమయం, గన్ధమాదనకూటం సానుమయం అబ్భన్తరే ముగ్గవణ్ణం, మూలగన్ధో సారగన్ధో ఫేగ్గుగన్ధో తచగన్ధో పపటికాగన్ధో రసగన్ధో పత్తగన్ధో పుప్ఫగన్ధో ఫలగన్ధో గన్ధగన్ధోతి ఇమేహి దసహి గన్ధేహి ఉస్సన్నం, నానప్పకారఓసధసఞ్ఛన్నం కాళపక్ఖఉపోసథదివసే ఆదిత్తమివ అఙ్గారం జలన్తం తిట్ఠతి, కేలాసకూటం రజతమయం. సబ్బాని సుదస్సనేన సమానుబ్బేధసణ్ఠానాని తమేవ సరం పటిచ్ఛాదేత్వా ఠితాని. తాని సబ్బాని దేవానుభావేన నాగానుభావేన చ వస్సన్తి, నదియో చేతేసు సన్దన్తి. తం సబ్బమ్పి ఉదకం అనోతత్తమేవ పవిసతి. చన్దిమసూరియా దక్ఖిణేన వా ఉత్తరేన వా గచ్ఛన్తా పబ్బతన్తరేన తత్థ ఓభాసం కరోన్తి, ఉజుం గచ్ఛన్తా న కరోన్తి. తేనేవస్స అనోతత్తో తిసఙ్ఖా ఉదపాది.

తత్థ మనోహరసిలాతలాని నిమ్మచ్ఛకచ్ఛపాని ఫలికసదిసనిమ్మలోదకాని న్హానతిత్థాని సుపటియత్తాని హోన్తి, యేసు బుద్ధా ఖీణాసవా చ పచ్చేకబుద్ధా చ ఇద్ధిమన్తా చ ఇసయో న్హాయన్తి, దేవయక్ఖాదయో ఉదకకీళం కీళన్తి.

తస్స చతూసు పస్సేసు సీహముఖం, హత్థిముఖం, అస్సముఖం, ఉసభముఖన్తి చత్తారి ముఖాని హోన్తి, యేహి చతస్సో నదియో సన్దన్తి. సీహముఖేన నిక్ఖన్తనదీతీరే సీహా బహుతరా హోన్తి, హత్థిముఖాదీహి హత్థిఅస్సఉసభా. పురత్థిమదిసతో నిక్ఖన్తనదీ అనోతత్తం తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా ఇతరా తిస్సో నదియో అనుపగమ్మ పాచీనహిమవన్తేనేవ అమనుస్సపథం గన్త్వా మహాసముద్దం పవిసతి. పచ్ఛిమదిసతో చ ఉత్తరదిసతో చ నిక్ఖన్తనదియోపి తథేవ పదక్ఖిణం కత్వా పచ్ఛిమహిమవన్తేనేవ ఉత్తరహిమవన్తేనేవ చ అమనుస్సపథం గన్త్వా మహాసముద్దం పవిసన్తి. దక్ఖిణముఖతో నిక్ఖన్తనదీ పన తం తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా ఉత్తరేన ఉజుకం పాసాణపిట్ఠేనేవ సట్ఠి యోజనాని గన్త్వా పబ్బతం పహరిత్వా ఉట్ఠాయ పరిక్ఖేపేన తిగావుతప్పమాణా ఉదకధారా హుత్వా ఆకాసేన సట్ఠి యోజనాని గన్త్వా తియగ్గళే నామ పాసాణే పతితా, పాసాణో ఉదకధారావేగేన భిన్నో. తత్థ పఞ్ఞాసయోజనప్పమాణా తియగ్గళా నామ మహాపోక్ఖరణీ జాతా, పోక్ఖరణియా కూలం భిన్దిత్వా పాసాణం పవిసిత్వా సట్ఠి యోజనాని గతా. తతో ఘనపథవిం భిన్దిత్వా ఉమ్మఙ్గేన సట్ఠి యోజనాని గన్త్వా గిఞ్ఝం నామ తిరచ్ఛానపబ్బతం పహరిత్వా హత్థతలే పఞ్చఙ్గులిసదిసా పఞ్చ ధారా హుత్వా పవత్తతి. సా తిక్ఖత్తుం అనోతత్తం పదక్ఖిణం కత్వా గతట్ఠానే ఆవత్తగఙ్గాతి వుచ్చతి. ఉజుకం పాసాణపిట్ఠేన సట్ఠి యోజనాని గతట్ఠానే కణ్హగఙ్గా, ఆకాసేన సట్ఠి యోజనాని గతట్ఠానే ఆకాసగఙ్గా, తియగ్గళపాసాణే పఞ్ఞాసయోజనోకాసే ఠితా తియగ్గళపోక్ఖరణీ, కూలం భిన్దిత్వా పాసాణం పవిసిత్వా సట్ఠి యోజనాని గతట్ఠానే బహలగఙ్గాతి, ఉమఙ్గేన సట్ఠి యోజనాని గతట్ఠానే ఉమఙ్గగఙ్గాతి వుచ్చతి. విఞ్ఝం నామ తిరచ్ఛానపబ్బతం పహరిత్వా పఞ్చ ధారా హుత్వా పవత్తనట్ఠానే పన గఙ్గా, యమునా, అచిరవతీ, సరభూ, మహీతి పఞ్చ సఙ్ఖం గతా. ఏవమేతా పఞ్చ మహానదియో హిమవన్తతో పవత్తన్తీతి వేదితబ్బా.

సవన్తియోతి యా కాచి సవమానా గచ్ఛన్తీ మహానదియో వా కున్నదియో వా. అప్పేన్తీతి అల్లీయన్తి ఓసరన్తి. ధారాతి వుట్ఠిధారా. పూరత్తన్తి పుణ్ణభావో. మహాసముద్దస్స హి అయం ధమ్మతా – ‘‘ఇమస్మిం కాలే దేవో మన్దో జాతో, జాలక్ఖిపాదీని ఆదాయ మచ్ఛకచ్ఛపే గణ్హిస్సామా’’తి వా ‘‘ఇమస్మిం కాలే మహన్తా వుట్ఠి, లభిస్సామ ను ఖో పిట్ఠిపసారణట్ఠాన’’న్తి వా వత్తుం న సక్కా. పఠమకప్పికకాలతో పట్ఠాయ హి యం సినేరుమేఖలం ఆహచ్చ ఉదకం ఠితం, తతో ఏకఙ్గులమత్తమ్పి ఉదకం నేవ హేట్ఠా ఓసీదతి, న ఉద్ధం ఉత్తరతి. ఏకరసోతి అసమ్భిన్నరసో.

ముత్తాతి ఖుద్దకమహన్తవట్టదీఘాదిభేదా అనేకవిధా. మణీతి రత్తనీలాదిభేదో అనేకవిధో. వేళురియోతి వంసవణ్ణసిరీసపుప్ఫవణ్ణాదిభేదో అనేకవిధో. సఙ్ఖోతి దక్ఖిణావట్టతమ్బకుచ్ఛికధమనసఙ్ఖాదిభేదో అనేకవిధో. సిలాతి సేతకాళముగ్గవణ్ణాదిభేదో అనేకవిధా. పవాళన్తి ఖుద్దకమహన్తరత్తఘనరత్తాదిభేదం అనేకవిధం. మసారగల్లన్తి కబరమణి. నాగాతి ఊమిపిట్ఠవాసినోపి విమానట్ఠకా నాగాపి.

అట్ఠ పహారాదాతి సత్థా అట్ఠపి ధమ్మే వత్తుం సక్కోతి, సోళసపి బాత్తింసపి చతుసట్ఠిపి సహస్సమ్పి, పహారాదేన పన అట్ఠ కథితా, అహమ్పి తేహేవ సరిక్ఖకే కత్వా కథేస్సామీతి చిన్తేత్వా ఏవమాహ. అనుపుబ్బసిక్ఖాతిఆదీసు అనుపుబ్బసిక్ఖాయ తిస్సో సిక్ఖా గహితా, అనుపుబ్బకిరియాయ తేరస ధుతఙ్గాని, అనుపుబ్బపటిపదాయ సత్త అనుపస్సనా అట్ఠారస మహావిపస్సనా అట్ఠతింస ఆరమ్మణవిభత్తియో సత్తతింస బోధపక్ఖియధమ్మా. న ఆయతకేనేవ అఞ్ఞాపటివేధోతి మణ్డూకస్స ఉప్పతిత్వా గమనం వియ ఆదితోవ సీలపూరణాదిం అకత్వా అరహత్తప్పటివేధో నామ నత్థి, పటిపాటియా పన సీలసమాధిపఞ్ఞాయో పూరేత్వావ సక్కా అరహత్తం పత్తున్తి అత్థో.

ఆరకావాతి దూరేయేవ. న తేన నిబ్బానధాతుయా ఊనత్తం వా పూరత్తం వాతి అసఙ్ఖ్యేయ్యేపి కప్పే బుద్ధేసు అనుప్పన్నేసు ఏకసత్తోపి పరినిబ్బాతుం న సక్కోతి, తదాపి ‘‘తుచ్ఛా నిబ్బానధాతూ’’తి న సక్కా వత్తుం. బుద్ధకాలే చ పన ఏకేకస్మిం సమాగమే అసఙ్ఖ్యేయ్యాపి సత్తా అమతం ఆరాధేన్తి, తదాపి న సక్కా వత్తుం – ‘‘పూరా నిబ్బానధాతూ’’తి.

౧౦. ఉపోసథసుత్తవణ్ణనా

౨౦. దసమే నిసిన్నో హోతీతి ఉపోసథకరణత్థాయ ఉపాసికాయ రతనపాసాదే నిసిన్నో. నిసజ్జ పన భిక్ఖూనం చిత్తాని ఓలోకేన్తో ఏకం దుస్సీలపుగ్గలం దిస్వా ‘‘సచాహం ఇమస్మిం పుగ్గలే నిసిన్నేయేవ పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసిస్సామి, సత్తధా తస్స ముద్ధా ఫలిస్సతీ’’తి తస్స అనుకమ్పాయ తుణ్హీయేవ అహోసి. అభిక్కన్తాతి అతిక్కన్తా పరిక్ఖీణా. ఉద్ధస్తే అరుణేతి ఉగ్గతే అరుణసీసే. నన్దిముఖియాతి తుట్ఠముఖియా. అపరిసుద్ధా, ఆనన్ద, పరిసాతి ‘‘అసుకపుగ్గలో అపరిసుద్ధో’’తి అవత్వా ‘‘అపరిసుద్ధా, ఆనన్ద, పరిసా’’తి ఆహ. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

మహావగ్గో దుతియో.

౩. గహపతివగ్గో

౧. పఠమఉగ్గసుత్తవణ్ణనా

౨౧. తతియస్స పఠమే పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీదీతి తస్స కిర ఘరే పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం పఞ్చ ఆసనసతాని నిచ్చం పఞ్ఞత్తానేవ హోన్తి, తేసు అఞ్ఞతరస్మిం ఆసనే నిసీది. తం సుణాహీతి తే సుణాహి, తం వా అట్ఠవిధం అచ్ఛరియధమ్మం సుణాహి. చిత్తం పసీదీతి ‘‘బుద్ధో ను ఖో న బుద్ధో ను ఖో’’తి వితక్కమత్తమ్పి న ఉప్పజ్జి, అయమేవ బుద్ధోతి చిత్తుప్పాదో పసన్నో అనావిలో అహోసి. సకాని వా ఞాతికులానీతి అత్తనో యాపనమత్తం ధనం గహేత్వా ఞాతిఘరాని గచ్ఛతు. కస్స వో దమ్మీతి కతరపురిసస్స తుమ్హే దదామి, ఆరోచేథ మే అత్తనో అధిప్పాయం. అప్పటివిభత్తాతి ‘‘ఏత్తకం దస్సామి ఏత్తకం న దస్సామి, ఇదం దస్సామి ఇదం న దస్సామీ’’తి చిత్తం ఉప్పాదేన్తేన హి పటివిభత్తా నామ హోతి, మయ్హం పన న ఏవం. అథ ఖో సఙ్ఘికా వియ గణసన్తకా వియ చ సీలవన్తేహి సద్ధిం సాధారణాయేవ. సక్కచ్చంయేవ పయిరుపాసామీతి సహత్థా ఉపట్ఠహామి, చిత్తీకారేన ఉపసఙ్కమామి.

అనచ్ఛరియం ఖో పన మం, భన్తేతి, భన్తే, యం మం దేవతా ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవం ఆరోచేన్తి, ఇదం న అచ్ఛరియం. యం పనాహం తతోనిదానం చిత్తస్స ఉణ్ణతిం నాభిజానామి, తం ఏవ అచ్ఛరియన్తి వదతి. సాధు సాధు, భిక్ఖూతి ఏత్థ కిఞ్చాపి భిక్ఖుం ఆమన్తేతి, ఉపాసకస్సేవ పన వేయ్యాకరణసమ్పహంసనే ఏస సాధుకారోతి వేదితబ్బో.

౨. దుతియఉగ్గసుత్తవణ్ణనా

౨౨. దుతియే నాగవనేతి తస్స కిర సేట్ఠినో నాగవనం నామ ఉయ్యానం, సో తత్థ పురేభత్తం గన్ధమాలాదీని గాహాపేత్వా ఉయ్యానకీళికం కీళితుకామో గన్త్వా పరిచారియమానో భగవన్తం అద్దస. సహ దస్సనేనేవస్స పురిమనయేనేవ చిత్తం పసీది, సురాపానేన చ ఉప్పన్నమన్దో తఙ్ఖణంయేవ పహీయి. తం సన్ధాయేవమాహ. ఓణోజేసిన్తి ఉదకం హత్థే పాతేత్వా అదాసిం. అసుకోతి అముకో. సమచిత్తోవ దేమీతి ‘‘ఇమస్స థోకం, ఇమస్స బహుక’’న్తి ఏవం చిత్తనానత్తం న కరోమి, దేయ్యధమ్మం పన ఏకసదిసం కరోమీతి దస్సేతి. ఆరోచేన్తీతి ఆకాసే ఠత్వా ఆరోచేన్తి. నత్థి తం సంయోజనన్తి ఇమినా ఉపాసకో అత్తనో అనాగామిఫలం బ్యాకరోతి.

౩. పఠమహత్థకసుత్తవణ్ణనా

౨౩. తతియే హత్థకో ఆళవకోతి భగవతా ఆళవకయక్ఖస్స హత్థతో హత్థేహి సమ్పటిచ్ఛితత్తా హత్థకోతి లద్ధనామో రాజకుమారో. సీలవాతి పఞ్చసీలదససీలేన సీలవా. చాగవాతి చాగసమ్పన్నో. కచ్చిత్థ, భన్తేతి, భన్తే, కచ్చి ఏత్థ భగవతో బ్యాకరణట్ఠానే. అప్పిచ్ఛోతి అధిగమప్పిచ్ఛతాయ అప్పిచ్ఛో.

౪. దుతియహత్థకసుత్తవణ్ణనా

౨౪. చతుత్థే పఞ్చమత్తేహి ఉపాసకసతేహీతి సోతాపన్నసకదాగామీనంయేవ అరియసావకఉపాసకానం పఞ్చహి సతేహి పరివుతో భుత్తపాతరాసో గన్ధమాలవిలేపేనచుణ్ణాని గహేత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి. సఙ్గహవత్థూనీతి సఙ్గణ్హనకారణాని. తేహాహన్తి తేహి అహం. తం దానేన సఙ్గణ్హామీతి నఙ్గలబలిబద్దభత్తబీజాదీని చేవ గన్ధమాలమూలాదీని చ దత్వా సఙ్గణ్హామి. పేయ్యవజ్జేనాతి అమ్మ, తాత, భాతర, భగినీతిఆదికేన కణ్ణసుఖేన ముదుకేన పియవచనేన సఙ్గణ్హామి. అత్థచరియాయాతి ‘‘ఇమస్స దానేన వా పియవచనేన వా కిచ్చం నత్థి, అత్థచరియాయ సఙ్గణ్హితబ్బయుత్తకో అయ’’న్తి ఞత్వా ఉప్పన్నకిచ్చనిత్థరణసఙ్ఖాతాయ అత్థచరియాయ సఙ్గణ్హామి. సమానత్తతాయాతి ‘‘ఇమస్స దానాదీహి కిచ్చం నత్థి, సమానత్తతాయ సఙ్గణ్హితబ్బో అయ’’న్తి ఏకతో ఖాదనపివననిసజ్జాదీహి అత్తనా సమానం కత్వా సఙ్గణ్హామి. దలిద్దస్స ఖో నో తథా సోతబ్బం మఞ్ఞన్తీతి దలిద్దస్స కిఞ్చి దాతుం వా కాతుం వా అసక్కోన్తస్స, యథా దలిద్దస్స నో తథా సోతబ్బం మఞ్ఞన్తి, మమ పన సోతబ్బం మఞ్ఞన్తి, దిన్నోవాదే తిట్ఠన్తి, న మే అనుసాసనిం అతిక్కమితబ్బం మఞ్ఞన్తి. యోని ఖో త్యాయన్తి ఉపాయో ఖో తే అయం. ఇమేసు పన ద్వీసుపి సుత్తేసు సత్థారా సీలచాగపఞ్ఞా మిస్సకా కథితాతి వేదితబ్బా.

౫-౬. మహానామసుత్తాదివణ్ణనా

౨౫-౨౬. పఞ్చమే అత్థూపపరిక్ఖితా హోతీతి అత్థానత్థం కారణాకారణం ఉపపరిక్ఖితా హోతి. ఛట్ఠే సద్ధాసీలచాగా మిస్సకా కథితా.

౭. పఠమబలసుత్తవణ్ణనా

౨౭. సత్తమే ఉజ్ఝత్తిబలాతి ఉజ్ఝానబలా. బాలానఞ్హి ‘‘యం అసుకో ఇదఞ్చిదఞ్చ ఆహ, మం సో ఆహ, న అఞ్ఞ’’న్తి ఏవం ఉజ్ఝానమేవ బలం. నిజ్ఝత్తిబలాతి ‘‘న ఇదం ఏవం, ఏవం నామేత’’న్తి అత్థానత్థనిజ్ఝాపనంయేవ బలం. పటిసఙ్ఖానబలాతి పచ్చవేక్ఖణబలా. ఖన్తిబలాతి అధివాసనబలా.

౮. దుతియబలసుత్తవణ్ణనా

౨౮. అట్ఠమే బలానీతి ఞాణబలాని. ఆసవానం ఖయం పటిజానాతీతి అరహత్తం పటిజానాతి. అనిచ్చతోతి హుత్వా అభావాకారేన. యథాభూతన్తి యథాసభావతో. సమ్మప్పఞ్ఞాయాతి సహవిపస్సనాయ మగ్గపఞ్ఞాయ. అఙ్గారకాసూపమాతి సన్తాపనట్ఠేన అఙ్గారకాసుయా ఉపమితా ఇమే కామాతి. వివేకనిన్నన్తి ఫలసమాపత్తివసేన నిబ్బాననిన్నం. వివేకట్ఠన్తి కిలేసేహి వజ్జితం దూరీభూతం వా. నేక్ఖమ్మాభిరతన్తి పబ్బజ్జాభిరతం. బ్యన్తిభూతన్తి విగతన్తభూతం ఏకదేసేనాపి అనల్లీనం విసంయుత్తం విసంసట్ఠం. ఆసవట్ఠానియేహీతి సమ్పయోగవసేన ఆసవానం కారణభూతేహి, కిలేసధమ్మేహీతి అత్థో. అథ వా బ్యన్తిభూతన్తి విగతవాయన్తి అత్థో. కుతో? సబ్బసో ఆసవట్ఠానియేహి ధమ్మేహి, సబ్బేహి తేభూమకధమ్మేహీతి అత్థో. ఇమస్మిం సుత్తే అరియమగ్గో లోకియలోకుత్తరో కథితో.

౯. అక్ఖణసుత్తవణ్ణనా

౨౯. నవమే ఖణే కిచ్చాని కరోతీతి ఖణకిచ్చో, ఓకాసం లభిత్వావ కిచ్చాని కరోతీతి అత్థో. ధమ్మోతి చతుసచ్చధమ్మో. ఓపసమికోతి కిలేసూపసమావహో. పరినిబ్బాయికోతి కిలేసపరినిబ్బానకరో. చతుమగ్గఞాణసఙ్ఖాతం సమ్బోధిం గచ్ఛతి సమ్పాపుణాతీతి సమ్బోధగామీ. దీఘాయుకం దేవనికాయన్తి ఇదం అసఞ్ఞం దేవనికాయం సన్ధాయ వుత్తం. అవిఞ్ఞాతారేసూతి అతివియ అవిఞ్ఞూసు.

సుప్పవేదితేతి సుకథితే. అన్తరాయికాతి అన్తరాయకరా. ఖణో వే మా ఉపచ్చగాతి అయం లద్ధో ఖణో మా అతిక్కమి. ఇధ చేవ నం విరాధేతీతి సచే కోచి పమత్తచారీ ఇధ ఇమం ఖణం లభిత్వాపి సద్ధమ్మస్స నియామతం అరియమగ్గం విరాధేతి న సమ్పాదేతి. అతీతత్థోతి హాపితత్థో. చిరత్తం అనుతపిస్సతీతి చిరరత్తం సోచిస్సతి. యథా హి ‘‘అసుకట్ఠానే భణ్డం సముప్పన్న’’న్తి సుత్వా ఏకో వాణిజో న గచ్ఛేయ్య, అఞ్ఞే గన్త్వా గణ్హేయ్యుం, తేసం తం అట్ఠగుణమ్పి దసగుణమ్పి భవేయ్య. అథ ఇతరో ‘‘మమ అత్థో అతిక్కన్తో’’తి అనుతపేయ్య, ఏవం యో ఇధ ఖణం లభిత్వా అప్పటిపజ్జన్తో సద్ధమ్మస్స నియామతం విరాధేతి, సో అయం వాణిజోవ అతీతత్థో చిరం అనుతపిస్సతి సోచిస్సతి. కిఞ్చ భియ్యో అవిజ్జానివుతోతి తథా. పచ్చవిదున్తి పటివిజ్ఝింసు. సంవరాతి సీలసంవరా. మారధేయ్యపరానుగేతి మారధేయ్యసఙ్ఖాతం సంసారం అనుగతే. పారఙ్గతాతి నిబ్బానం గతా. యే పత్తా ఆసవక్ఖయన్తి యే అరహత్తం పత్తా. ఏవమిధ గాథాసు వట్టవివట్టం కథితం.

౧౦. అనురుద్ధమహావితక్కసుత్తవణ్ణనా

౩౦. దసమే చేతీసూతి చేతినామకానం రాజూనం నివాసట్ఠానత్తా ఏవంలద్ధవోహారే రట్ఠే. పాచీనవంసదాయేతి దసబలస్స వసనట్ఠానతో పాచీనదిసాయ ఠితే వంసదాయే నీలోభాసేహి వేళూహి సఞ్ఛన్నే అరఞ్ఞే. ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాదీతి థేరో కిర పబ్బజిత్వా పఠమఅన్తోవస్సమ్హియేవ సమాపత్తిలాభీ హుత్వా సహస్సలోకధాతుదస్సనసమత్థం దిబ్బచక్ఖుఞాణం ఉప్పాదేసి. సో సారిపుత్తత్థేరస్స సన్తికం గన్త్వా ఏవమాహ – ‘‘ఇధాహం, ఆవుసో సారిపుత్త, దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సహస్సలోకం ఓలోకేమి. ఆరద్ధం ఖో పన మే వీరియం అసల్లీనం, ఉపట్ఠితా సతి అసమ్ముట్ఠా, పస్సద్ధో కాయో అసారద్ధో, సమాహితం చిత్తం ఏకగ్గం. అథ చ పన మే అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం న విముచ్చతీ’’తి. అథ నం థేరో ఆహ – ‘‘యం ఖో తే, ఆవుసో అనురుద్ధ, ఏవం హోతి ‘అహం దిబ్బేన చక్ఖునా…పే… ఓలోకేమీ’తి, ఇదం తే మానస్మిం. యమ్పి తే, ఆవుసో, అనురుద్ధ ఏవం హోతి ‘ఆరద్ధం ఖో పన మే వీరియం…పే… ఏకగ్గ’న్తి, ఇదం తే ఉద్ధచ్చస్మిం. యమ్పి తే, ఆవుసో అనురుద్ధ, ఏవం హోతి ‘అథ చ పన మే అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం న విముచ్చతీ’తి, ఇదం తే కుక్కుచ్చస్మిం. సాధు వతాయస్మా అనురుద్ధో ఇమే తయో ధమ్మే పహాయ ఇమే తయో ధమ్మే అమనసికరిత్వా అమతాయ ధాతుయా చిత్తం ఉపసంహరతూ’’తి ఏవమస్స థేరో కమ్మట్ఠానం కథేసి. సో కమ్మట్ఠానం గహేత్వా సత్థారం ఆపుచ్ఛిత్వా చేతిరట్ఠం గన్త్వా సమణధమ్మం కరోన్తో అట్ఠమాసం చఙ్కమేన వీతినామేసి. సో పధానవేగనిమ్మథితత్తా కిలన్తకాయో ఏకస్స వేళుగుమ్బస్స హేట్ఠా నిసీది. అథస్సాయం ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది, ఏస మహాపురిసవితక్కో ఉప్పజ్జీతి అత్థో.

అప్పిచ్ఛస్సాతి ఏత్థ పచ్చయప్పిచ్ఛో, అధిగమప్పిచ్ఛో, పరియత్తిఅప్పిచ్ఛో, ధుతఙ్గప్పిచ్ఛోతి చత్తారో అప్పిచ్ఛా. తత్థ పచ్చయప్పిచ్ఛో బహుం దేన్తే అప్పం గణ్హాతి, అప్పం దేన్తే అప్పతరం గణ్హాతి, న అనవసేసగ్గాహీ హోతి. అధిగమప్పిచ్ఛో మజ్ఝన్తికత్థేరో వియ అత్తనో అధిగమం అఞ్ఞేసం జానితుం న దేతి. పరియత్తిఅప్పిచ్ఛో తేపిటకోపి సమానో న బహుస్సుతభావం జానాపేతుకామో హోతి సాకేతతిస్సత్థేరో వియ. ధుతఙ్గప్పిచ్ఛో ధుతఙ్గపరిహరణభావం అఞ్ఞేసం జానితుం న దేతి ద్వేభాతికత్థేరేసు జేట్ఠత్థేరో వియ. వత్థు విసుద్ధిమగ్గే కథితం. అయం ధమ్మోతి ఏవం సన్తగుణనిగుహనేన చ పటిగ్గహణే మత్తఞ్ఞుతాయ చ అప్పిచ్ఛస్స పుగ్గలస్స అయం నవలోకుత్తరధమ్మో సమ్పజ్జతి, నో మహిచ్ఛస్స. ఏవం సబ్బత్థ యోజేతబ్బం.

సన్తుట్ఠస్సాతి చతూసు పచ్చయేసు తీహి సన్తోసేహి సన్తుట్ఠస్స. పవివిత్తస్సాతి కాయచిత్తఉపధివివేకేహి వివిత్తస్స. తత్థ కాయవివేకో నామ గణసఙ్గణికం వినోదేత్వా ఆరమ్భవత్థువసేన ఏకీభావో. ఏకీభావమత్తేనేవ కమ్మం న నిప్ఫజ్జతీతి కసిణపరికమ్మం కత్వా అట్ఠ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేతి, అయం చిత్తవివేకో నామ. సమాపత్తిమత్తేనేవ కమ్మం న నిప్ఫజ్జతీతి ఝానం పాదకం కత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణాతి, అయం సబ్బాకారతో ఉపధివివేకో నామ. తేనాహ భగవా – ‘‘కాయవివేకో చ వివేకట్ఠకాయానం నేక్ఖమ్మాభిరతానం, చిత్తవివేకో చ పరిసుద్ధచిత్తానం పరమవోదానప్పత్తానం, ఉపధివివేకో చ నిరుపధీనం పుగ్గలానం విసఙ్ఖారగతాన’’న్తి (మహాని. ౭, ౪౯).

సఙ్గణికారామస్సాతి గణసఙ్గణికాయ చేవ కిలేససఙ్గణికాయ చ రతస్స. ఆరద్ధవీరియస్సాతి కాయికచేతసికవీరియవసేన ఆరద్ధవీరియస్స. ఉపట్ఠితస్సతిస్సాతి చతుసతిపట్ఠానవసేన ఉపట్ఠితస్సతిస్స. సమాహితస్సాతి ఏకగ్గచిత్తస్స. పఞ్ఞవతోతి కమ్మస్సకతపఞ్ఞాయ పఞ్ఞవతో.

సాధు సాధూతి థేరస్స వితక్కం సమ్పహంసేన్తో ఏవమాహ. ఇమం అట్ఠమన్తి సత్త నిధీ లద్ధపురిసస్స అట్ఠమం దేన్తో వియ, సత్త మణిరతనాని, సత్త హత్థిరతనాని, సత్త అస్సరతనాని లద్ధపురిసస్స అట్ఠమం దేన్తో వియ సత్త మహాపురిసవితక్కే వితక్కేత్వా ఠితస్స అట్ఠమం ఆచిక్ఖన్తో ఏవమాహ. నిప్పపఞ్చారామస్సాతి తణ్హామానదిట్ఠిపపఞ్చరహితత్తా నిప్పపఞ్చసఙ్ఖాతే నిబ్బానపదే అభిరతస్స. ఇతరం తస్సేవ వేవచనం. పపఞ్చారామస్సాతి యథావుత్తేసు పపఞ్చేసు అభిరతస్స. ఇతరం తస్సేవ వేవచనం.

యతోతి యదా. తతోతి తదా. నానారత్తానన్తి నిలపీతలోహితోదాతవణ్ణేహి నానారజనేహి రత్తానం. పంసుకూలన్తి తేవీసతియా ఖేత్తేసు ఠితపంసుకూలచీవరం. ఖాయిస్సతీతి యథా తస్స పుబ్బణ్హసమయాదీసు యస్మిం సమయే యం ఇచ్ఛతి, తస్మిం సమయే తం పారుపన్తస్స సో దుస్సకరణ్డకో మనాపో హుత్వా ఖాయతి, ఏవం తుయ్హమ్పి చీవరసన్తోసమహాఅరియవంసేన తుట్ఠస్స విహరతో పంసుకూలచీవరం ఖాయిస్సతి ఉపట్ఠహిస్సతి. రతియాతి రతిఅత్థాయ. అపరితస్సాయాతి తణ్హాదిట్ఠిపరితస్సనాహి అపరితస్సనత్థాయ. ఫాసువిహారాయాతి సుఖవిహారత్థాయ. ఓక్కమనాయ నిబ్బానస్సాతి అమతం నిబ్బానం ఓతరణత్థాయ.

పిణ్డియాలోపభోజనన్తి గామనిగమరాజధానీసు జఙ్ఘాబలం నిస్సాయ ఘరపటిపాటియా చరన్తేన లద్ధపిణ్డియాలోపభోజనం. ఖాయిస్సతీతి తస్స గహపతినో నానగ్గరసభోజనం వియ ఉపట్ఠహిస్సతి. సన్తుట్ఠస్స విహరతోతి పిణ్డపాతసన్తోసమహాఅరియవంసేన సన్తుట్ఠస్స విహరతో. రుక్ఖమూలసేనాసనం ఖాయిస్సతీతి తస్స గహపతినో తేభూమకపాసాదే గన్ధకుసుమవాససుగన్ధం కూటాగారం వియ రుక్ఖమూలం ఉపట్ఠహిస్సతి. సన్తుట్ఠస్సాతి సేనాసనసన్తోసమహాఅరియవంసేన సన్తుట్ఠస్స. తిణసన్థారకోతి తిణేహి వా పణ్ణేహి వా భూమియం వా ఫలకపాసాణతలాని వా అఞ్ఞతరస్మిం సన్థతసన్థతో. పూతిముత్తన్తి యంకిఞ్చి ముత్తం. తఙ్ఖణే గహితమ్పి పూతిముత్తమేవ వుచ్చతి దుగ్గన్ధత్తా. సన్తుట్ఠస్స విహరతోతి గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారసన్తోసేన సన్తుట్ఠస్స విహరతో.

ఇతి భగవా చతూసు ఠానేసు అరహత్తం పక్ఖిపన్తో కమ్మట్ఠానం కథేత్వా ‘‘కతరసేనాసనే ను ఖో వసన్తస్స కమ్మట్ఠానం సప్పాయం భవిస్సతీ’’తి ఆవజ్జేన్తో ‘‘తస్మిఞ్ఞేవ వసన్తస్సా’’తి ఞత్వా తేన హి త్వం, అనురుద్ధాతిఆదిమాహ. పవివిత్తస్స విహరతోతి తీహి వివేకేహి వివిత్తస్స విహరన్తస్స. ఉయ్యోజనికపటిసంయుత్తన్తి ఉయ్యోజనికేహేవ వచనేహి పటిసంయుత్తం, తేసం ఉపట్ఠానగమనకంయేవాతి అత్థో. పపఞ్చనిరోధేతి నిబ్బానపదే. పక్ఖన్దతీతి ఆరమ్మణకరణవసేన పక్ఖన్దతి. పసీదతీతిఆదీసుపి ఆరమ్మణవసేనేవ పసీదనసన్తిట్ఠనముచ్చనా వేదితబ్బా. ఇతి భగవా చేతిరట్ఠే పాచీనవంసదాయే ఆయస్మతో అనురుద్ధస్స కథితే అట్ఠ మహాపురిసవితక్కే పున భేసకళావనమహావిహారే నిసీదిత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స విత్థారేన కథేసి.

మనోమయేనాతి మనేన నిబ్బత్తితకాయోపి మనోమయోతి వుచ్చతి మనేన గతకాయోపి, ఇధ మనేన గతకాయం సన్ధాయేవమాహ. యథా మే అహు సఙ్కప్పోతి యథా మయ్హం వితక్కో అహోసి, తతో ఉత్తరి అట్ఠమం మహాపురిసవితక్కం దస్సేన్తో తతో ఉత్తరిం దేసయి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

గహపతివగ్గో తతియో.

౪. దానవగ్గో

౧. పఠమదానసుత్తవణ్ణనా

౩౧. చతుత్థస్స పఠమే ఆసజ్జ దానం దేతీతి పత్వా దానం దేతి. ఆగతం దిస్వా తం ముహుత్తంయేవ నిసీదాపేత్వా సక్కారం కత్వా దానం దేతి, దస్సామీతి న కిలమేతి. భయాతి ‘‘అయం అదాయకో అకారకో’’తి గరహభయా, అపాయభయా వా. అదాసి మేతి మయ్హం పుబ్బే ఏస ఇదం నామ అదాసీతి దేతి. దస్సతి మేతి అనాగతే ఇదం నామ దస్సతీతి దేతి. సాహు దానన్తి దానం నామ సాధు సున్దరం బుద్ధాదీహి పణ్డితేహి పసత్థన్తి దేతి. చిత్తాలఙ్కారచిత్తపరిక్ఖారత్థం దానం దేతీతి సమథవిపస్సనాచిత్తస్స అలఙ్కారత్థఞ్చేవ పరిక్ఖారత్థఞ్చ దేతి. దానఞ్హి చిత్తం ముదుం కరోతి. యేన లద్ధో, సో ‘‘లద్ధం మే’’తి ముదుచిత్తో హోతి. యేన దిన్నం, సోపి ‘‘దిన్నం మయా’’తి ముదుచిత్తో హోతి. ఇతి ఉభిన్నం చిత్తం ముదుం కరోతి. తేనేవ ‘‘అదన్తదమన’’న్తి వుచ్చతి. యథాహ –

‘‘అదన్తదమనం దానం, అదానం దన్తదూసకం;

దానేన పియవాచాయ, ఉన్నమన్తి నమన్తి చా’’తి.

ఇమేసు పన అట్ఠసు దానేసు చిత్తాలఙ్కారదానమేవ ఉత్తమన్తి.

౨. దుతియదానసుత్తవణ్ణనా

౩౨. దుతియే సద్ధాతి యాయ సద్ధాయ దానం దేతి, సా సద్ధా. హిరియన్తి యాయ హిరియా దానం దేతి, సావ అధిప్పేతా. కుసలఞ్చ దానన్తి అనవజ్జఞ్చ దానం. దివియన్తి దివఙ్గమం.

౩. దానవత్థుసుత్తవణ్ణనా

౩౩. తతియే దానవత్థూనీతి దానకారణాని. ఛన్దా దానం దేతీతి పేమేన దానం దేతి. దోసాతి దోసేన కుద్ధో హుత్వా యం అత్థి, తం వేగేన గణ్హిత్వా దేతి. మోహాతి మోహేన మూళ్హో దేతి. భయాతి గరహభయేన వా అపాయభయేన వా, తస్స తస్సేవ వా పన భయేన దేతి. కులవంసన్తి కులపవేణిం.

౪. ఖేత్తసుత్తవణ్ణనా

౩౪. చతుత్థే న మహప్ఫలం హోతీతి ధఞ్ఞఫలేన మహప్ఫలం న హోతి. న మహస్సాదన్తి యమ్పిస్స ఫలం హోతి, తస్స అస్సాదో న మహా హోతి మన్దస్సాదం న మధురం. న ఫాతిసేయ్యన్తి సేయ్యాపిస్స న హోతి వుడ్ఢి, తస్స మహన్తం వీహిథమ్భసన్నివేసం న హోతీతి అత్థో. ఉన్నామనిన్నామీతి థలనిన్నవసేన విసమతలం. తత్థ థలే ఉదకం న సణ్ఠాతి, నిన్నే అతిబహు తిట్ఠతి. పాసాణసక్ఖరికన్తి పత్థరిత్వా ఠితపిట్ఠిపాసాణేహి చ ఖుద్దకపాసాణేహి చ సక్ఖరాహి చ సమన్నాగతం. ఊసరన్తి ఉబ్భిన్నలోణం. న చ గమ్భీరసితన్తి థద్ధభూమితాయ గమ్భీరానుగతం, నఙ్గలమగ్గం కత్వా కసితుం న సక్కా హోతి, ఉత్తాననఙ్గలమగ్గమేవ హోతి. న ఆయసమ్పన్నన్తి న ఉదకాగమనసమ్పన్నం. న అపాయసమ్పన్నన్తి పచ్ఛాభాగే ఉదకనిగ్గమనమగ్గసమ్పన్నం న హోతి. న మాతికాసమ్పన్నన్తి న ఖుద్దకమహన్తీహి ఉదకమాతికాహి సమ్పన్నం హోతి. న మరియాదసమ్పన్నన్తి న కేదారమరియాదాహి సమ్పన్నం. న మహప్ఫలన్తిఆదీని సబ్బాని విపాకఫలవసేనేవ వేదితబ్బాని.

సమ్పన్నేతి పరిపుణ్ణే సమ్పత్తియుత్తే. పవుత్తా బీజసమ్పదాతి సమ్పన్నం బీజం రోపితం. దేవే సమ్పాదయన్తమ్హీతి దేవే సమ్మా వస్సన్తే. అనీతిసమ్పదా హోతీతి కీటకిమిఆదిపాణకఈతియా అభావో ఏకా సమ్పదా హోతి. విరూళ్హీతి వడ్ఢి దుతియా సమ్పదా హోతి. వేపుల్లన్తి విపులభావో తతియా సమ్పదా హోతి. ఫలన్తి పరిపుణ్ణఫలం చతుత్థీ సమ్పదా హోతి. సమ్పన్నసీలేసూతి పరిపుణ్ణసీలేసు. భోజనసమ్పదాతి సమ్పన్నం వివిధభోజనం. సమ్పదానన్తి తివిధం కుసలసమ్పదం. ఉపనేతీతి సా భోజనసమ్పదా ఉపనయతి. కస్మా? సమ్పన్నఞ్హిస్స తం కతం, యస్మాస్స తం కతకమ్మం సమ్పన్నం పరిపుణ్ణన్తి అత్థో. సమ్పన్నత్థూధాతి సమ్పన్నో అత్థు ఇధ. విజ్జాచరణసమ్పన్నోతి తీహి విజ్జాహి చ పఞ్చదసహి చరణధమ్మేహి చ సమన్నాగతో. లద్ధాతి ఏవరూపో పుగ్గలో చిత్తస్స సమ్పదం అవేకల్లపరిపుణ్ణభావం లభిత్వా. కరోతి కమ్మసమ్పదన్తి పరిపుణ్ణకమ్మం కరోతి. లభతి చత్థసమ్పదన్తి అత్థఞ్చ పరిపుణ్ణం లభతి. దిట్ఠిసమ్పదన్తి విపస్సనాదిట్ఠిం. మగ్గసమ్పదన్తి సోతాపత్తిమగ్గం. యాతి సమ్పన్నమానసోతి పరిపుణ్ణచిత్తో హుత్వా అరహత్తం యాతి. సా హోతి సబ్బసమ్పదాతి సా సబ్బదుక్ఖేహి విముత్తి సబ్బసమ్పదా నామ హోతీతి.

౫. దానూపపత్తిసుత్తవణ్ణనా

౩౫. పఞ్చమే దానూపపత్తియోతి దానపచ్చయా ఉపపత్తియో. దహతీతి ఠపేతి. అధిట్ఠాతీతి తస్సేవ వేవచనం. భావేతీతి వడ్ఢేతి. హీనే విముత్తన్తి హీనేసు పఞ్చసు కామగుణేసు విముత్తం. ఉత్తరి అభావితన్తి తతో ఉత్తరిమగ్గఫలత్థాయ అభావితం. తత్రూపపత్తియా సంవత్తతీతి యం ఠానం పత్థేత్వా కుసలం కతం, తత్థ నిబ్బత్తనత్థాయ సంవత్తతి. వీతరాగస్సాతి మగ్గేన వా సముచ్ఛిన్నరాగస్స సమాపత్తియా వా విక్ఖమ్భితరాగస్స. దానమత్తేనేవ హి బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తితుం న సక్కా, దానం పన సమాధివిపస్సనాచిత్తస్స అలఙ్కారపరివారం హోతి. తతో దానేన ముదుచిత్తో బ్రహ్మవిహారే భావేత్వా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తతి. తేన వుత్తం – ‘‘వీతరాగస్స నో సరాగస్సా’’తి.

౬. పుఞ్ఞకిరియవత్థుసుత్తవణ్ణనా

౩౬. ఛట్ఠే పుఞ్ఞకిరియాని చ తాని తేసం తేసం ఆనిసంసానం వత్థూని చాతి పుఞ్ఞకిరియవత్థూని. దానాదీనఞ్హి లక్ఖణే చిత్తం ఠపేత్వా ‘‘ఏవరూపం నామ అమ్హేహి దానం దాతబ్బం, సీలం రక్ఖితబ్బం, భావనా భావేతబ్బా’’తి సత్తా పుఞ్ఞాని కరోన్తి. దానమేవ దానమయం, దానచేతనాసు వా పురిమచేతనాతో నిప్ఫన్నా సన్నిట్ఠాపకచేతనా దానమయం సీలాదీహి సీలమయాదీని వియ. సేసద్వయేసుపి ఏసేవ నయో. పరిత్తం కతం హోతీతి థోకం మన్దం కతం హోతి. నాభిసమ్భోతీతి న నిప్ఫజ్జతి. అకతం హోతీతి భావనాయయోగోయేవ అనారద్ధో హోతీతి అత్థో. మనుస్సదోభగ్యన్తి మనుస్సేసు సమ్పత్తిరహితం పఞ్చవిధం నీచకులం. ఉపపజ్జతీతి పటిసన్ధివసేన ఉపగచ్ఛతి, తత్థ నిబ్బత్తతీతి అత్థో. మత్తసో కతన్తి పమాణేన కతం, థోకం న బహు. మనుస్ససోభగ్యన్తి మనుస్సేసు సుభగభావం తివిధకులసమ్పత్తిం. అధిమత్తన్తి అధికప్పమాణం బలవం వా. అధిగణ్హన్తీతి అభిభవిత్వా గణ్హన్తి, విసిట్ఠతరా జేట్ఠకా హోన్తీతి అత్థో.

౭. సప్పురిసదానసుత్తవణ్ణనా

౩౭. సత్తమే సుచిన్తి పరిసుద్ధం వణ్ణసమ్పన్నం దేతి. పణీతన్తి రసూపపన్నం. కాలేనాతి యుత్తపత్తకాలేన. కప్పియన్తి యం కప్పియం, తం దేతి. విచేయ్య దేతీతి ‘‘ఇమస్స దిన్నం మహప్ఫలం భవిస్సతి, ఇమస్స న మహప్ఫల’’న్తి ఏవం పటిగ్గాహకపరియేసనవసేన దానం వా పణిధాయవసేన దానం వా విచినిత్వా దేతి.

౮. సప్పురిససుత్తవణ్ణనా

౩౮. అట్ఠమే అత్థాయాతి అత్థత్థాయ. హితాయ సుఖాయాతి హితత్థాయ సుఖత్థాయ. పుబ్బపేతానన్తి పరలోకగతానం ఞాతీనం. ఇమస్మిం సుత్తే అనుప్పన్నే బుద్ధే చక్కవత్తిరాజానో బోధిసత్తా పచ్చేకబుద్ధా లబ్భన్తి, బుద్ధకాలే బుద్ధా చేవ బుద్ధసావకా చ. యథావుత్తానఞ్హి ఏతేసం అత్థాయ హితాయ సుఖాయ సంవత్తన్తి. బహున్నం వత అత్థాయ, సప్పఞ్ఞో ఘరమావసన్తి సప్పఞ్ఞో ఘరే వసన్తో బహూనం వత అత్థాయ హోతి. పుబ్బేతి పఠమేవ. పుబ్బేకతమనుస్సరన్తి మాతాపితూనం పుబ్బకారగుణే అనుస్సరన్తో. సహధమ్మేనాతి సకారణేన పచ్చయపూజనేన పూజేతి. అపచే బ్రహ్మచారయోతి బ్రహ్మచారినో అపచయతి, నీచవుత్తితం నేసం ఆపజ్జతి. పేసలోతి పియసీలో.