౨. దుతియపణ్ణాసకం

(౬) ౧. గోతమీవగ్గో

౧. గోతమీసుత్తవణ్ణనా

౫౧. ఛట్ఠస్స పఠమే సక్కేసు విహరతీతి పఠమగమనేన గన్త్వా విహరతి. మహాపజాపతీతి పుత్తపజాయ చేవ ధీతుపజాయ చ మహన్తత్తా ఏవంలద్ధనామా. యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీతి భగవా కపిలపురం గన్త్వా పఠమమేవ నన్దం పబ్బాజేసి, సత్తమే దివసే రాహులకుమారం. చుమ్బటకకలహే (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౩౧; సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౩౭) పన ఉభయనగరవాసికేసు యుద్ధత్థాయ నిక్ఖన్తేసు సత్థా గన్త్వా తే రాజానో సఞ్ఞాపేత్వా అత్తదణ్డసుత్తం (సు. ని. ౯౪౧ ఆదయో; మహాని. ౧౭౦ ఆదయో) కథేసి. రాజానో పసీదిత్వా అడ్ఢతియసతే అడ్ఢతియసతే కుమారే అదంసు, తాని పఞ్చ కుమారసతాని సత్థు సన్తికే పబ్బజింసు, అథ నేసం పజాపతియో సాసనం పేసేత్వా అనభిరతిం ఉప్పాదయింసు. సత్థా తేసం అనభిరతియా ఉప్పన్నభావం ఞత్వా తే పఞ్చసతే దహరభిక్ఖూ కుణాలదహం నేత్వా అత్తనో కుణాలకాలే నిసిన్నపుబ్బే పాసాణతలే నిసీదిత్వా కుణాలజాతకకథాయ (జా. ౨.౨౧.కుణాలజాతక) తేసం అనభిరతిం వినోదేత్వా సబ్బేపి తే సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాపేసి, పున మహావనం ఆనేత్వా అరహత్తఫలేతి. తేసం చిత్తజాననత్థం పునపి పజాపతియో సాసనం పహిణింసు. తే ‘‘అభబ్బా మయం ఘరావాసస్సా’’తి పటిసాసనం పహిణింసు. తా ‘‘న దాని అమ్హాకం ఘరం గన్తుం యుత్తం, మహాపజాపతియా సన్తికం గన్త్వా పబ్బజ్జం అనుజానాపేత్వా పబ్బజిస్సామా’’తి పఞ్చసతాపి మహాపజాపతిం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘అయ్యే, అమ్హాకం పబ్బజ్జం అనుజానాపేథా’’తి ఆహంసు. మహాపజాపతీ తా ఇత్థియో గహేత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి. సేతచ్ఛత్తస్స హేట్ఠా రఞ్ఞో పరినిబ్బుతకాలే ఉపసఙ్కమీతిపి వదన్తియేవ.

అలం గోతమి, మా తే రుచ్చీతి కస్మా పటిక్ఖిపి, నను సబ్బేసమ్పి బుద్ధానం చతస్సో పరిసా హోన్తీతి? కామం హోన్తి, కిలమేత్వా పన అనేకవారం యాచితే అనుఞ్ఞాతం పబ్బజ్జం ‘‘దుక్ఖేన లద్ధా’’తి సమ్మా పరిపాలేస్సన్తీతి గరుం కత్వా అనుఞ్ఞాతుకామో పటిక్ఖిపి. పక్కామీతి పున కపిలపురమేవ పావిసి. యథాభిరన్తం విహరిత్వాతి బోధనేయ్యసత్తానం ఉపనిస్సయం ఓలోకేన్తో యథాజ్ఝాసయనే విహరిత్వా. చారికం పక్కామీతి మహాజనసఙ్గహం కరోన్తో ఉత్తమాయ బుద్ధసిరియా అనోపమేన బుద్ధవిలాసేన అతురితచారికం పక్కామి.

సమ్బహులాహి సాకియానీహి సద్ధిన్తి అన్తోనివేసనమ్హియేవ దసబలం ఉద్దిస్స పబ్బజ్జావేసం గహేత్వా పఞ్చసతా సాకియానియో పబ్బజ్జావేసంయేవ గాహాపేత్వా సబ్బాహిపి తాహి సమ్బహులాహి సాకియానీహి సద్ధిం. చారికం పక్కామీతి గమనం అభినీహరి. గమనాభినీహరణకాలే పన తా సుఖుమాలా రాజిత్థియో పదసా గన్తుం న సక్ఖిస్సన్తీతి సాకియకోలియరాజానో సోవణ్ణసివికాయో ఉపట్ఠాపయింసు. తా పన ‘‘యానే ఆరుయ్హ గచ్ఛన్తీతి సత్థరి అగారవో కతో హోతీ’’తి ఏకపణ్ణాసయోజనికం పదసావ పటిపజ్జింసు. రాజానోపి పురతో చ పచ్ఛతో చ ఆరక్ఖం సంవిదహాపేత్వా తణ్డులసప్పితేలాదీనం సకటాని పూరాపేత్వా ‘‘గతట్ఠానే గతట్ఠానే ఆహారం పటియాదేథా’’తి పురిసే పేసయింసు. సూనేహి పాదేహీతి తాసఞ్హి సుఖుమాలత్తా పాదేసు ఏకో ఫోటో ఉట్ఠేతి, ఏకో భిజ్జతి. ఉభో పాదా కతకట్ఠిసమ్పరికిణ్ణా వియ హుత్వా ఉద్ధుమాతా జాతా. తేన వుత్తం – ‘‘సూనేహి పాదేహీ’’తి. బహిద్వారకోట్ఠకేతి ద్వారకోట్ఠకతో బహి. కస్మా పనేవం ఠితాతి? ఏవం కిరస్సా అహోసి – ‘‘అహం తథాగతేన అననుఞ్ఞాతా సయమేవ పబ్బజ్జావేసం అగ్గహేసిం, ఏవం గహితభావో చ పన మే సకలజమ్బుదీపే పాకటో జాతో. సచే సత్థా పబ్బజ్జం అనుజానాతి, ఇచ్చేతం కుసలం. సచే పన నానుజానిస్సతి, మహతీ గరహా భవిస్సతీ’’తి విహారం పవిసితుం అసక్కోన్తీ రోదమానావ అట్ఠాసి.

కిం ను త్వం గోతమీతి కిం ను రాజకులానం విపత్తి ఉప్పన్నా, కేన త్వం కారణేన ఏవం వివణ్ణభావం పత్తా, సూనేహి పాదేహి…పే… ఠితాతి. అఞ్ఞేనపి పరియాయేనాతి అఞ్ఞేనపి కారణేన. బహుకారా, భన్తేతిఆదినా తస్సా గుణం కథేత్వా పున పబ్బజ్జం యాచన్తో ఏవమాహ. సత్థాపి ‘‘ఇత్థియో నామ పరిత్తపఞ్ఞా, ఏకయాచితమత్తేన పబ్బజ్జాయ అనుఞ్ఞాతాయ న మమ సాసనం గరుం కత్వా గణ్హిస్సన్తీ’’తి తిక్ఖత్తుం పటిక్ఖిపిత్వా ఇదాని గరుం కత్వా గాహాపేతుకామతాయ సచే, ఆనన్ద, మహాపజాపతీ గోతమీ అట్ఠ గరుధమ్మే పటిగ్గణ్హాతి, సావ’స్సా హోతు ఉపసమ్పదాతిఆదిమాహ. తత్థ సావస్సాతి సా ఏవ అస్సా పబ్బజ్జాపి ఉపసమ్పదాపి హోతు.

తదహూపసమ్పన్నస్సాతి తందివసం ఉపసమ్పన్నస్స. అభివాదనం పచ్చుట్ఠానం అఞ్జలికమ్మం సామీచికమ్మం కత్తబ్బన్తి ఓమానాతిమానే అకత్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన అభివాదనం, ఆసనా పచ్చుట్ఠాయ పచ్చుగ్గమనవసేన పచ్చుట్ఠానం, దసనఖే సమోధానేత్వా అఞ్జలికమ్మం, ఆసనపఞ్ఞాపనబీజనాదికం అనుచ్ఛవికకమ్మసఙ్ఖాతం సామీచికమ్మఞ్చ కతబ్బం. అభిక్ఖుకే ఆవాసేతి యత్థ వసన్తియా అనన్తరాయేన ఓవాదత్థాయ ఉపసఙ్కమనట్ఠానే ఓవాదదాయకో ఆచరియో నత్థి, అయం అభిక్ఖుకో ఆవాసో నామ. ఏవరూపే ఆవాసే వస్సం న ఉపగన్తబ్బం. అన్వడ్ఢమాసన్తి అనుపోసథికం. ఓవాదూపసఙ్కమనన్తి ఓవాదత్థాయ ఉపసఙ్కమనం. దిట్ఠేనాతి చక్ఖునా దిట్ఠేన. సుతేనాతి సోతేన సుతేన. పరిసఙ్కాయాతి దిట్ఠసుతవసేన పరిసఙ్కితేన. గరుధమ్మన్తి గరుకం సఙ్ఘాదిసేసాపత్తిం. పక్ఖమానత్తన్తి అనూనాని పన్నరస దివసాని మానత్తం. ఛసు ధమ్మేసూతి వికాలభోజనచ్ఛట్ఠేసు సిక్ఖాపదేసు. సిక్ఖితసిక్ఖాయాతి ఏకసిక్ఖమ్పి అఖణ్డం కత్వా పూరితసిక్ఖాయ. అక్కోసితబ్బో పరిభాసితబ్బోతి దసన్నం అక్కోసవత్థూనం అఞ్ఞతరేన అక్కోసవత్థునా న అక్కోసితబ్బో, భయూపదంసనాయ యాయ కాయచి పరిభాసాయ న పరిభాసితబ్బో.

ఓవటో భిక్ఖునీనం భిక్ఖూసు వచనపథోతి ఓవాదానుసాసనధమ్మకథాసఙ్ఖాతో వచనపథో భిక్ఖునీనం భిక్ఖూసు ఓవరితో పిహితో, న భిక్ఖునియా కోచి భిక్ఖు ఓవదితబ్బో అనుసాసితబ్బో వా ‘‘భన్తే, పోరాణకత్థేరా ఇదం చీవరవత్తం పూరయింసూ’’తి ఏవం పన పవేణివసేన కథేతుం వట్టతి. అనోవటో భిక్ఖూనం భిక్ఖునీసు వచనపథోతి భిక్ఖూనం పన భిక్ఖునీసు వచనపథో అనివారితో, యథారుచి ఓవదితుం అనుసాసితుం ధమ్మకథం కథేతున్తి అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారతో పనేసా గరుధమ్మకథా సమన్తపాసాదికాయ వినయసంవణ్ణనాయ (పాచి. అట్ఠ. ౧౪౮) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా.

ఇమే పన అట్ఠ గరుధమ్మే సత్థు సన్తికే ఉగ్గహేత్వా థేరేన అత్తనో ఆరోచియమానే సుత్వావ మహాపజాపతియా తావ మహన్తం దోమనస్సం ఖణేన పటిప్పస్సమ్భి, అనోతత్తదహతో ఆభతేన సీతుదకస్స ఘటసతేన మత్థకే పరిసిత్తా వియ విగతపరిళాహా అత్తమనా హుత్వా గరుధమ్మపటిగ్గహణేన ఉప్పన్నపీతిపామోజ్జం ఆవికరోన్తీ సేయ్యథాపి, భన్తేతిఆదికం ఉదానం ఉదానేసి.

కుమ్భత్థేనకేహీతి కుమ్భే దీపం జాలేత్వా తేన ఆలోకేన పరఘరే భణ్డం విచినిత్వా థేనకచోరేహి. సేతట్ఠికా నామ రోగజాతీతి ఏకో పాణకో నాళమజ్ఝగతం కణ్డం విజ్ఝతి, యేన విద్ధా కణ్డా నిక్ఖన్తమ్పి సాలిసీసం ఖీరం గహేతుం న సక్కోతి. మఞ్జిట్ఠికా నామ రోగజాతీతి ఉచ్ఛూనం అన్తోరత్తభావో.

మహతో తళాకస్స పటికచ్చేవ ఆళిన్తి ఇమినా పన ఏతమత్థం దస్సేతి – యథా మహతో తళాకస్స పాళియా అబద్ధాయపి కిఞ్చి ఉదకం తిట్ఠతేవ, పఠమమేవ బద్ధాయ పన యం అబద్ధపచ్చయా న తిట్ఠేయ్య, తమ్పి తిట్ఠేయ్య, ఏవమేవ యే ఇమే అనుప్పన్నే వత్థుస్మిం పటికచ్చేవ అనతిక్కమనత్థాయ గరుధమ్మా పఞ్ఞత్తా, తేసు అపఞ్ఞత్తేసు మాతుగామస్స పబ్బజితత్తా పఞ్చ వస్ససతాని సద్ధమ్మో తిట్ఠేయ్య. పటికచ్చేవ పఞ్ఞత్తత్తా పన అపరానిపి పఞ్చ వస్ససతాని ఠస్సతీతి ఏవం పఠమం వుత్తవస్ససహస్సమేవ ఠస్సతి. వస్ససహస్సన్తి చేతం పటిసమ్భిదాపభేదప్పత్తఖీణాసవానం వసేనేవ వుత్తం, తతో పన ఉత్తరిపి సుక్ఖవిపస్సకఖీణాసవవసేన వస్ససహస్సం, అనాగామివసేన వస్ససహస్సం, సకదాగామివసేన వస్ససహస్సం, సోతాపన్నవసేన వస్ససహస్సన్తి ఏవం పఞ్చవస్ససహస్సాని పటివేధసద్ధమ్మో ఠస్సతి. పరియత్తిధమ్మోపి తానియేవ. న హి పరియత్తియా అసతి పటివేధో అత్థి, నాపి పరియత్తియా సతి పటివేధో న హోతి. లిఙ్గం పన పరియత్తియా అన్తరహితాయపి చిరం పవత్తిస్సతీతి.

౨. ఓవాదసుత్తవణ్ణనా

౫౨. దుతియే బహుస్సుతోతి ఇధ సకలస్సపి బుద్ధవచనస్స వసేన బహుస్సుతభావో వేదితబ్బో. గరుధమ్మన్తి కాయసంసగ్గం. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. భిక్ఖునోవాదకవినిచ్ఛయో పన సమన్తపాసాదికాయ (పాచి. అట్ఠ. ౧౪౪ ఆదయో) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

౩. సంఖిత్తసుత్తవణ్ణనా

౫౩. తతియే సరాగాయాతి సరాగత్థాయ. విరాగాయాతి విరజ్జనత్థాయ. సంయోగాయాతి వట్టే సంయోగత్థాయ. విసంయోగాయాతి వట్టే విసంయోగభావత్థాయ. ఆచయాయాతి వట్టస్స వడ్ఢనత్థాయ. నో అపచయాయాతి న వట్టవిద్ధంసనత్థాయ. దుబ్భరతాయాతి దుప్పోసనత్థాయ. నో సుభరతాయాతి న సుఖపోసనత్థాయ. ఇమస్మిం సుత్తే పఠమవారేన వట్టం కథితం, దుతియవారేన వివట్టం కథితం. ఇమినా చ పన ఓవాదేన గోతమీ అరహత్తం పత్తాతి.

౪. దీఘజాణుసుత్తవణ్ణనా

౫౪. చతుత్థే బ్యగ్ఘపజ్జాతి ఇదమస్స పవేణి నామ వసేన ఆలపనం. తస్స హి పుబ్బపురిసా బ్యగ్ఘపథే జాతాతి తస్మిం కులే మనుస్సా బ్యగ్ఘపజ్జాతి వుచ్చన్తి. ఇస్సత్థేనాతి ఇస్సాసకమ్మేన. తత్రుపాయాయాతి ‘‘ఇమస్మిం కాలే ఇదం నామ కాతుం వట్టతీ’’తి జాననే ఉపాయభూతాయ. వుద్ధసీలినోతి వడ్ఢితసీలా వుద్ధసమాచారా. ఆయన్తి ఆగమనం. నాచ్చోగాళ్హన్తి నాతిమహన్తం. నాతిహీనన్తి నాతికసిరం. పరియాదాయాతి గహేత్వా ఖేపేత్వా. తత్థ యస్స వయతో దిగుణో ఆయో, తస్స వయో ఆయం పరియాదాతుం న సక్కోతి.

‘‘చతుధా విభజే భోగే, పణ్డితో ఘరమావసం;

ఏకేన భోగే భుఞ్జేయ్య, ద్వీహి కమ్మం పయోజయే;

చతుత్థఞ్చ నిధాపేయ్య, ఆపదాసు భవిస్సతీ’’తి. (దీ. ని. ౩.౨౬౫) –

ఏవం పటిపజ్జతో పన వయో ఆయం పరియాదాతుం న సక్కోతియేవ.

ఉదుమ్బరఖాదీవాతి యథా ఉదుమ్బరాని ఖాదితుకామేన పక్కే ఉదుమ్బరరుక్ఖే చాలితే ఏకప్పహారేనేవ బహూని ఫలాని పతన్తి, సో ఖాదితబ్బయుత్తకాని ఖాదిత్వా ఇతరాని బహుతరాని పహాయ గచ్ఛతి, ఏవమేవం యో ఆయతో వయం బహుతరం కత్వా విప్పకిరన్తో భోగే పరిభుఞ్జతి, సో ‘‘ఉదుమ్బరఖాదికంవాయం కులపుత్తో భోగే ఖాదతీ’’తి వుచ్చతి. అజేట్ఠమరణన్తి అనాయకమరణం. సమం జీవికం కప్పేతీతి సమ్మా జీవికం కప్పేతి. సమజీవితాతి సమజీవితాయ జీవితా. అపాయముఖానీతి వినాసస్స ఠానాని.

ఉట్ఠాతా కమ్మధేయ్యేసూతి కమ్మకరణట్ఠానేసు ఉట్ఠానవీరియసమ్పన్నో. విధానవాతి విదహనసమ్పన్నో. సోత్థానం సమ్పరాయికన్తి సోత్థిభూతం సమ్పరాయికం. సచ్చనామేనాతి బుద్ధత్తాయేవ బుద్ధోతి ఏవం అవితథనామేన. చాగో పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీతి చాగో చ సేసపుఞ్ఞఞ్చ పవడ్ఢతి. ఇమస్మిం సుత్తే సద్ధాదయో మిస్సకా కథితా. పఞ్చమం ఉత్తానమేవ.

౬. భయసుత్తవణ్ణనా

౫౬. ఛట్ఠే గబ్భోతి గబ్భవాసో. దిట్ఠధమ్మికాపీతి సన్దిట్ఠికా గబ్భవాససదిసా పునపి మనుస్సగబ్భా. సమ్పరాయికాపీతి ఠపేత్వా మనుస్సగబ్భే సేసగబ్భా. ఉభయం ఏతే కామా పవుచ్చన్తీతి భయఞ్చ దుక్ఖఞ్చ, భయఞ్చ రోగో చ, భయఞ్చ గణ్డో చ, భయఞ్చ సల్లఞ్చ, భయఞ్చ సఙ్గో చ, భయఞ్చ పఙ్కో చ, భయఞ్చ గబ్భో చాతి ఏవం ఉభయం ఏతే కామా పవుచ్చన్తి. సాతరూపేనాతి కామసుఖేన. పలిపథన్తి వట్టపలిపథం. అతిక్కమ్మాతి ఇమస్మిం ఠానే విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అస్స భిక్ఖునో అరహత్తప్పత్తభావో గహితో. ఏవరూపం పజం జాతిజరూపేతం తీసు భవేసు ఫన్దమానం అవేక్ఖతీతి సుత్తే వట్టం కథేత్వా గాథాసు వివట్టం కథితన్తి. సత్తమట్ఠమాని ఉత్తానత్థానేవ.

౯-౧౦. పుగ్గలసుత్తద్వయవణ్ణనా

౫౯-౬౦. నవమే ఉజుభూతోతి కాయవఙ్కాదీనం అభావేన ఉజుకో. పఞ్ఞాసీలసమాహితోతి పఞ్ఞాయ చ సీలేన చ సమన్నాగతో. యజమానానన్తి దానం దదన్తానం. పుఞ్ఞపేక్ఖానన్తి పుఞ్ఞం ఓలోకేన్తానం గవేసన్తానం. ఓపధికన్తి ఉపధివిపాకం, ఓపధిభూతం ఠానం అప్పమాణం. దసమే సముక్కట్ఠోతి ఉక్కట్ఠో ఉత్తమో. సత్తానన్తి సబ్బసత్తానం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

గోతమీవగ్గో ఛట్ఠో.

(౭) ౨. భూమిచాలవగ్గో

౧. ఇచ్ఛాసుత్తవణ్ణనా

౬౧. సత్తమస్స పఠమే పవివిత్తస్సాతి కాయవివేకేన వివిత్తస్స. నిరాయత్తవుత్తినోతి కత్థచి అనాయత్తవుత్తినో విపస్సనాకమ్మికస్స. లాభాయాతి చతుపచ్చయలాభాయ. సోచీ చ పరిదేవీ చాతి సోకీ చ పరిదేవీ చ. సోచిచ్చ పరిదేవిచ్చాతిపి పాఠో. చుతో చ సద్ధమ్మాతి తంఖణంయేవ విపస్సనాసద్ధమ్మా చుతో. ఇమస్మిం సుత్తే వట్టవివట్టం కథితం.

౨. అలంసుత్తవణ్ణనా

౬౨. దుతియే అలం అత్తనో అలం పరేసన్తి అత్తనో చ పరేసఞ్చ హితపటిపత్తియం సమత్థో పరియత్తో అనుచ్ఛవికో. ఖిప్పనిసన్తీతి ఖిప్పం ఉపధారేతి, ఖన్ధధాతుఆయతనాదీసు కథియమానేసు తే ధమ్మే ఖిప్పం జానాతీతి అత్థో. ఇమస్మిం సుత్తే సమథవిపస్సనా కథితా. పుగ్గలజ్ఝాసయేన పన దేసనావిలాసేన చేతం మత్థకతో పట్ఠాయ హేట్ఠా ఓతరన్తం కథితన్తి.

౩. సంఖిత్తసుత్తవణ్ణనా

౬౩. తతియే ఏవమేవాతి నిక్కారణేనేవ. యథా వా అయం యాచతి, ఏవమేవ. మోఘపురిసాతి మూళ్హపురిసా తుచ్ఛపురిసా. అజ్ఝేసన్తీతి యాచన్తి. అనుబన్ధితబ్బన్తి ఇరియాపథానుగమనేన అనుబన్ధితబ్బం మం న విజహితబ్బం మఞ్ఞన్తి. ఆజాననత్థం అపసాదేన్తో ఏవమాహ. ఏస కిర భిక్ఖు ఓవాదే దిన్నేపి పమాదమేవ అనుయుఞ్జతి, ధమ్మం సుత్వా తత్థేవ వసతి, సమణధమ్మం కాతుం న ఇచ్ఛతి. తస్మా భగవా ఏవం అపసాదేత్వా పున యస్మా సో అరహత్తస్స ఉపనిస్సయసమ్పన్నో, తస్మా తం ఓవదన్తో తస్మాతిహ తే భిక్ఖు ఏవం సిక్ఖితబ్బన్తిఆదిమాహ. తత్థ అజ్ఝత్తం మే చిత్తం ఠితం భవిస్సతి సుసణ్ఠితం, న చ ఉప్పన్నా పాపకా అకుసలా ధమ్మా చిత్తం పరియాదాయ ఠస్సన్తీతి ఇమినా తావస్స ఓవాదేన నియకజ్ఝత్తవసేన చిత్తేకగ్గతామత్తో మూలసమాధి వుత్తో.

తతో ‘‘ఏత్తకేనేవ సన్తుట్ఠిం అనాపజ్జిత్వా ఏవం సో సమాధి వడ్ఢేతబ్బో’’తి దస్సేతుం యతో ఖో తే భిక్ఖు అజ్ఝత్తం చిత్తం ఠితం హోతి సుసణ్ఠితం, న చ ఉప్పన్నా పాపకా అకుసలా ధమ్మా చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తి, తతో తే భిక్ఖు ఏవం సిక్ఖితబ్బం ‘‘మేత్తా మే చేతోవిముత్తి భావితా భవిస్సతి…పే… సుసమారద్ధా’’తి ఏవమస్స మేత్తావసేన భావనం వడ్ఢేత్వా పున యతో ఖో తే భిక్ఖు అయం సమాధి ఏవం భావితో హోతి బహులీకతో, తతో త్వం భిక్ఖు ఇమం సమాధిం సవితక్కసవిచారమ్పి భావేయ్యాసీతిఆది వుత్తం. తస్సత్థో – యదా తే భిక్ఖు అయం మూలసమాధి ఏవం మేత్తావసేన భావితో హోతి, తదా త్వం తావతకేనపి తుట్ఠిం అనాపజ్జిత్వావ ఇమం మూలసమాధిం అఞ్ఞేసుపి ఆరమ్మణేసు చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానాని పాపయమానో ‘‘సవితక్కసవిచారమ్పీ’’తిఆదినా నయేన భావేయ్యాసీతి.

ఏవం వత్వా చ పన అవసేసబ్రహ్మవిహారపుబ్బఙ్గమమ్పిస్స అఞ్ఞేసు ఆరమ్మణేసు చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానభావనం కరేయ్యాసీతి దస్సేన్తో యతో ఖో తే భిక్ఖు అయం సమాధి ఏవం భావితో హోతి సుభావితో, తతో తే భిక్ఖు ఏవం సిక్ఖితబ్బం ‘‘కరుణా మే చేతోవిముత్తీ’’తిఆదిమాహ. ఏవం మేత్తాపుబ్బఙ్గమం చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానభావనం దస్సేత్వా పున కాయానుపస్సనాదిపుబ్బఙ్గమం దస్సేతుం యతో ఖో తే భిక్ఖు అయం సమాధి ఏవం భావితో హోతి సుభావితో, తతో తే భిక్ఖు ఏవం సిక్ఖితబ్బం ‘‘కాయే కాయానుపస్సీ’’తిఆదిం వత్వా యతో ఖో తే భిక్ఖు అయం సమాధి ఏవం భావితో హోతి సుభావితో, తతో త్వం భిక్ఖు యేన యేనేవ గగ్ఘసీతిఆదిమాహ. తత్థ గగ్ఘసీతి గమిస్ససి. ఫాసుంయేవాతి ఇమినా అరహత్తం దస్సేతి. అరహత్తప్పత్తో హి సబ్బిరియాపథేసు ఫాసు విహరతి నామ.

౪. గయాసీససుత్తవణ్ణనా

౬౪. చతుత్థే ఏతదవోచాతి అత్తనో పధానభూమియం ఉప్పన్నం వితక్కం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఆరోచేతుం – ‘‘పుబ్బాహం, భిక్ఖవే’’తిఆదివచనం అవోచ. ఓభాసన్తి దిబ్బచక్ఖుఞాణోభాసం. ఞాణదస్సనన్తి దిబ్బచక్ఖుభూతం ఞాణసఙ్ఖాతం దస్సనం. సన్నివుత్థపుబ్బన్తి ఏకతో వసితపుబ్బం. ఇమస్మిం పన సుత్తే దిబ్బచక్ఖుఞాణం, ఇద్ధివిధఞాణం, చేతోపరియఞాణం, యథాకమ్ముపగఞాణం, అనాగతంసఞాణం, పచ్చుప్పన్నంసఞాణం, అతీతంసఞాణం, పుబ్బేనివాసఞాణన్తి ఇమాని తావ అట్ఠ ఞాణాని పాళియంయేవ ఆగతాని, తేహి పన సద్ధిం విపస్సనాఞాణాని చత్తారి మగ్గఞాణాని, చత్తారి ఫలఞాణాని, చత్తారి పచ్చవేక్ఖణఞాణాని, చత్తారి పటిసమ్భిదాఞాణాని ఛ అసాధారణఞాణానీతి ఏతాని ఞాణాని సమోధానేత్వా కథేన్తేన ఏవం ఇదం సుత్తం కథితం నామ హోతి.

౫. అభిభాయతనసుత్తవణ్ణనా

౬౫. పఞ్చమే అభిభాయతనానీతి అభిభవనకారణాని. కిం అభిభవన్తి? పచ్చనీకధమ్మేపి ఆరమ్మణానిపి. తాని హి పటిపక్ఖభావేన పచ్చనీకధమ్మే అభిభవన్తి, పుగ్గలస్స ఞాణుత్తరియతాయ ఆరమ్మణాని. అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీతిఆదీసు పన అజ్ఝత్తరూపే పరికమ్మవసేన అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ నామ హోతి. అజ్ఝత్తఞ్హి నీలపరికమ్మం కరోన్తో కేసే వా పిత్తే వా అక్ఖితారకాయ వా కరోతి. పీతపరికమ్మం కరోన్తో మేదే వా ఛవియా వా హత్థతలపాదతలేసు వా అక్ఖీనం పీతట్ఠానే వా కరోతి. లోహితపరికమ్మం కరోన్తో మంసే వా లోహితే వా జివ్హాయ వా అక్ఖీనం రత్తట్ఠానే వా కరోతి. ఓదాతపరికమ్మం కరోన్తో అట్ఠిమ్హి వా దన్తే వా నఖే వా అక్ఖీనం సేతట్ఠానే వా కరోతి. తం పన సునీలకం సుపీతకం సులోహితకం సుఓదాతం న హోతి, అవిసుద్ధమేవ హోతి.

ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతీతి యస్సేవం పరికమ్మం అజ్ఝత్తం ఉప్పన్నం హోతి, నిమిత్తం పన బహిద్ధా, సో ఏవం అజ్ఝత్తం పరికమ్మస్స బహిద్ధా చ అప్పనాయ వసేన ‘‘అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతీ’’తి వుచ్చతి. పరిత్తానీతి అవడ్ఢితాని. సువణ్ణదుబ్బణ్ణానీతి సువణ్ణాని వా హోన్తు దుబ్బణ్ణాని వా, పరిత్తవసేనేవ ఇదం అభిభాయతనం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తాని అభిభుయ్యాతి యథా నామ సమ్పన్నగ్గహణికో కటచ్ఛుమత్తం భత్తం లభిత్వా ‘‘కిం ఏత్థ భుఞ్జితబ్బం అత్థీ’’తి సంకడ్ఢిత్వా ఏకకబళమేవ కరోతి, ఏవమేవ ఞాణుత్తరికో పుగ్గలో విసదఞాణో ‘‘కిమేత్థ పరిత్తకే ఆరమ్మణే సమాపజ్జితబ్బం అత్థి, నాయం మమ భారో’’తి తాని రూపాని అభిభవిత్వా సమాపజ్జతి, సహ నిమిత్తుప్పాదేనేవేత్థ అప్పనం పాపేతీతి అత్థో. జానామి పస్సామీతి ఇమినా పనస్స ఆభోగో కథితో. సో చ ఖో సమాపత్తితో వుట్ఠితస్స, న అన్తోసమాపత్తియం. ఏవంసఞ్ఞీ హోతీతి ఆభోగసఞ్ఞాయపి ఝానసఞ్ఞాయపి ఏవంసఞ్ఞీ హోతి. అభిభవనసఞ్ఞా హిస్స అన్తోసమాపత్తియమ్పి అత్థి, ఆభోగసఞ్ఞా పన సమాపత్తితో వుట్ఠితస్సేవ.

అప్పమాణానీతి వడ్ఢితప్పమాణాని, మహన్తానీతి అత్థో. అభిభుయ్యాతి ఏత్థ చ పన యథా మహగ్ఘసో పురిసో ఏకం భత్తవడ్ఢితకం లభిత్వా ‘‘అఞ్ఞాపి హోతు, అఞ్ఞాపి హోతు, కిం ఏసా మయ్హం కరిస్సతీ’’తి న తం మహన్తతో పస్సతి, ఏవమేవ ఞాణుత్తరో పుగ్గలో విసదఞాణో ‘‘కిం ఏత్థ సమాపజ్జితబ్బం, నయిదం అప్పమాణం, న మయ్హం చిత్తేకగ్గతాకరణే భారో అత్థీ’’తి అభిభవిత్వా సమాపజ్జతి, సహ నిమిత్తుప్పాదనేవేత్థ అప్పనం పాపేతీతి అత్థో.

అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీతి అలాభితాయ వా అనత్థికతాయ వా అజ్ఝత్తరూపే పరికమ్మసఞ్ఞావిరహితో.

ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతీతి యస్స పరికమ్మమ్పి నిమిత్తమ్పి బహిద్ధా ఉప్పన్నం, సో ఏవం బహిద్ధా పరికమ్మస్స చేవ అప్పనాయ చ వసేన ‘‘అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతీ’’తి వుచ్చతి. సేసమేత్థ చతుత్థాభిభాయతనే చ వుత్తనయమేవ. ఇమేసు పన చతూసు పరిత్తం వితక్కచరితవసేన ఆగతం, అప్పమాణం మోహచరితవసేన, సువణ్ణం దోసచరితవసేన, దుబ్బణ్ణం రాగచరితవసేన. ఏతేసఞ్హి ఏతాని సప్పాయాని. సా చ నేసం సప్పాయతా విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౪౩) చరియనిద్దేసే వుత్తా.

పఞ్చమఅభిభాయతనాదీసు నీలానీతి సబ్బసఙ్గాహికవసేన వుత్తం. నీలవణ్ణానీతి వణ్ణవసేన. నీలనిదస్సనానీతి నిదస్సనవసేన. అపఞ్ఞాయమానవివరాని అసమ్భిన్నవణ్ణాని ఏకనీలానేవ హుత్వా దిస్సన్తీతి వుత్తం హోతి. నీలనిభాసానీతి ఇదం పన ఓభాసవసేన వుత్తం, నీలోభాసాని నీలప్పభాయుత్తానీతి అత్థో. ఏతేన నేసం సువిసుద్ధతం దస్సేతి. విసుద్ధవణ్ణవసేనేవ హి ఇమాని అభిభాయతనాని వుత్తాని. ‘‘నీలకసిణం ఉగ్గణ్హన్తో నీలస్మిం నిమిత్తం గణ్హాతి పుప్ఫస్మిం వా వత్థస్మిం వా వణ్ణధాతుయా వా’’తిఆదికం పనేత్థ కసిణకరణఞ్చ పరికమ్మఞ్చ అప్పనావిధానఞ్చ సబ్బం విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౫౫) విత్థారతో వుత్తమేవాతి.

౬. విమోక్ఖసుత్తవణ్ణనా

౬౬. విమోక్ఖాతి కేనట్ఠేన విమోక్ఖా? అధిముచ్చనట్ఠేన. కో పనాయం అధిముచ్చనట్ఠో నామ? పచ్చనీకధమ్మేహి చ సుట్ఠు ముచ్చనట్ఠో, ఆరమ్మణే చ అభిరతివసేన సుట్ఠు ముచ్చనట్ఠో, పితుఅఙ్కే విస్సట్ఠఙ్గపచ్చఙ్గస్స దారకస్స సయనం వియ అనిగ్గహితభావేన నిరాసఙ్కతాయ ఆరమ్మణే పవత్తీతి వుత్తం హోతి. అయం పనత్థో పచ్ఛిమే విమోక్ఖే నత్థి, పురిమేసు విమోక్ఖేసు అత్థి.

రూపీ రూపాని పస్సతీతి ఏత్థ అజ్ఝత్తం కేసాదీసు నీలకసిణాదివసేన ఉప్పాదితం రూపజ్ఝానం రూపం, తదస్సత్థీతి రూపీ. బహిద్ధాపి నీలకసిణాదీని రూపాని ఝానచక్ఖునా పస్సతి. ఇమినా అజ్ఝత్తబహిద్ధవత్థుకేసు కసిణేసు ఉప్పాదితజ్ఝానస్స పుగ్గలస్స చత్తారి రూపావచరజ్ఝానాని దస్సితాని. అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీతి అజ్ఝత్తం న రూపసఞ్ఞీ, అత్తనో కేసాదీసు అనుప్పాదితరూపావచరజ్ఝానోతి అత్థో. ఇమినా బహిద్ధా పరికమ్మం కత్వా బహిద్ధావ ఉప్పాదితజ్ఝానస్స రూపావచరజ్ఝానాని దస్సితాని.

సుభన్తేవ అధిముత్తో హోతీతి ఇమినా సువిసుద్ధేసు నీలాదీసు వణ్ణకసిణేసు ఝానాని దస్సితాని. తత్థ కిఞ్చాపి అన్తోఅప్పనాయ ‘‘సుభ’’న్తి ఆభోగో నత్థి, యో పన సువిసుద్ధం సుభం కసిణం ఆరమ్మణం కత్వా విహరతి, సో యస్మా ‘‘సుభన్తి అధిముత్తో హోతీ’’తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి, తస్మా ఏవం దేసనా కతా. పటిసమ్భిదామగ్గే పన –

‘‘కథం సుభన్తేవ అధిముత్తో హోతీతి విమోక్ఖో? ఇధ భిక్ఖు మేత్తాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం …పే… విహరతి. మేత్తాయ భావితత్తా సత్తా అప్పటికూలా హోన్తి. కరుణాసహగతేన…పే… ముదితాసహగతేన …పే… ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం…పే… విహరతి. ఉపేక్ఖాయ భావితత్తా సత్తా అప్పటికూలా హోన్తి. ఏవం సుభన్తేవ అధిముత్తో హోతీతి విమోక్ఖో’’తి (పటి. మ. ౧.౨౧౨) వుత్తం.

సబ్బసో రూపసఞ్ఞానన్తిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౨౭౬-౨౭౭) వుత్తమేవ. అయం అట్ఠమో విమోక్ఖోతి అయం చతున్నం ఖన్ధానం సబ్బసో విస్సట్ఠత్తా విముత్తత్తా అట్ఠమో ఉత్తమో విమోక్ఖో నామ.

౭-౮. అనరియవోహారసుత్తవణ్ణనా

౬౭-౬౮. సత్తమే అనరియవోహారాతి న అరియకథా సదోసకథా. యాహి చేతనాహి తే వోహారే వోహరన్తి, తాసం ఏతం నామం. అట్ఠమే వుత్తపటిపక్ఖనయేన అత్థో వేదితబ్బో.

౯. పరిసాసుత్తవణ్ణనా

౬౯. నవమే ఖత్తియపరిసాతి ఖత్తియానం పరిసానం సన్నిపాతో సమాగమో. ఏస నయో సబ్బత్థ. అనేకసతం ఖత్తియపరిసన్తి బిమ్బిసారసమాగమ-ఞాతిసమాగమ-లిచ్ఛవిసమాగమాదిసదిసం, అఞ్ఞేసు చక్కవాళేసుపి లబ్భతేవ. సల్లపితపుబ్బన్తి ఆలాపసల్లాపో కతపుబ్బో. సాకచ్ఛాతి ధమ్మసాకచ్ఛాపి సమాపజ్జితపుబ్బా. యాదిసకో తేసం వణ్ణోతి తే ఓదాతాపి హోన్తి కాళాపి మఙ్గురచ్ఛవీపి, సత్థా సువణ్ణవణ్ణో. ఇదం పన సణ్ఠానం పటిచ్చ కథితం. సణ్ఠానమ్పి చ కేవలం తేసం పఞ్ఞాయతియేవ. న పన భగవా మిలక్ఖసదిసో హోతి, నాపి ఆముత్తమణికుణ్డలో, బుద్ధవేసేనేవ నిసీదతి. తేపి అత్తనో సమానసణ్ఠానమేవ పస్సన్తి. యాదిసకో తేసం సరోతి తే ఛిన్నస్సరాపి హోన్తి గగ్గస్సరాపి కాకస్సరాపి, సత్థా బ్రహ్మస్సరోవ. ఇదం పన భాసన్తరం సన్ధాయ కథితం. సచేపి హి సత్థా రాజాసనే నిసిన్నో కథేతి, ‘‘అజ్జ రాజా మధురేన కథేతీ’’తి నేసం హోతి. కథేత్వా పక్కన్తే పన భగవతి పున రాజానం ఆగతం దిస్వా ‘‘కో ను ఖో అయ’’న్తి వీమంసా ఉప్పజ్జతి. తత్థ కో ను ఖో అయన్తి ‘‘ఇమస్మిం ఠానే ఇదానేవ మాగధభాసాయ సీహళభాసాయ మధురేన ఆకారేన కథేన్తో కో ను ఖో అయం అన్తరహితో, కిం దేవో ఉదాహు మనుస్సో’’తి ఏవం వీమంసన్తాపి న జానన్తీతి అత్థో. కిమత్థం పనేవం అజానన్తానం ధమ్మం దేసేతీతి? వాసనత్థాయ. ఏవం సుతోపి హి ధమ్మో అనాగతే పచ్చయో హోతీతి అనాగతం పటిచ్చ దేసేతి. అనేకసతం బ్రాహ్మణపరిసన్తిఆదినం సోణదణ్డసమాగమాదివసేన చేవ అఞ్ఞచక్కవాళవసేన చ సమ్భవో వేదితబ్బో.

౧౦. భూమిచాలసుత్తవణ్ణనా

౭౦. దసమే నిసీదనన్తి ఇధ చమ్మఖణ్డం అధిప్పేతం. ఉదేనం చేతియన్తి ఉదేనయక్ఖస్స వసనట్ఠానే కతవిహారో వుచ్చతి. గోతమకాదీసుపి ఏసేవ నయో. భావితాతి వడ్ఢితా. బహులీకతాతి పునప్పునం కతా. యానీకతాతి యుత్తయానం వియ కతా. వత్థుకతాతి పతిట్ఠానట్ఠేన వత్థు వియ కతా. అనుట్ఠితాతి అధిట్ఠితా. పరిచితాతి సమన్తతో చితా సువడ్ఢితా. సుసమారద్ధాతి సుట్ఠు సమారద్ధా.

ఇతి అనియమేన కథేత్వా పున నియమేత్వా దస్సేన్తో తథాగతస్స ఖోతిఆదిమాహ. ఏత్థ కప్పన్తి ఆయుకప్పం. తస్మిం తస్మిం కాలే యం మనుస్సానం ఆయుప్పమాణం, తం పరిపుణ్ణం కరోన్తో తిట్ఠేయ్య. కప్పావసేసం వాతి ‘‘అప్పం వా భియ్యో’’తి వుత్తవస్ససతతో అతిరేకం వా. మహాసీవత్థేరో పనాహ – ‘‘బుద్ధానం అట్ఠానే గజ్జితం నామ నత్థి, పునప్పునం సమాపజ్జిత్వా మరణన్తికవేదనం విక్ఖమ్భేన్తో భద్దకప్పమేవ తిట్ఠేయ్య. కస్మా పన న ఠితోతి? ఉపాదిన్నకసరీరం నామ ఖణ్డిచ్చాదీహి అభిభుయ్యతి, బుద్ధా చ ఖణ్డిచ్చాదిభావం అప్పత్వా పఞ్చమే ఆయుకోట్ఠాసే బహుజనస్స పియమనాపకాలేయేవ పరినిబ్బాయన్తి. బుద్ధానుబుద్ధేసు చ మహాసావకేసు పరినిబ్బుతేసు ఏకకేనేవ ఖాణుకేన వియ ఠాతబ్బం హోతి దహరసామణేరపరివారేన వా, తతో ‘అహో బుద్ధానం పరిసా’తి హీళేతబ్బతం ఆపజ్జేయ్య. తస్మా న ఠితో’’తి. ఏవం వుత్తేపి యో పన వుచ్చతి ‘‘ఆయుకప్పో’’తి, ఇదమేవ అట్ఠకథాయ నియామితం.

యథా తం మారేన పరియుట్ఠితచిత్తోతి ఏత్థ తన్తి నిపాతమత్తం, యథా మారేన పరియుట్ఠితచిత్తో అజ్ఝోత్థటచిత్తో అఞ్ఞోపి కోచి పుథుజ్జనో పటివిజ్ఝితుం న సక్కుణేయ్య, ఏవమేవ నాసక్ఖి పటివిజ్ఝితున్తి అత్థో. మారో హి యస్స సబ్బేన సబ్బం ద్వాదస విపల్లాసా అప్పహీనా, తస్స చిత్తం పరియుట్ఠాతి. థేరస్స చ చత్తారో విపల్లాసా అప్పహీనా, తేనస్స మారో చిత్తం పరియుట్ఠాసి. సో పన చిత్తపరియుట్ఠానం కరోన్తో కిం కరోతీతి? భేరవం రూపారమ్మణం వా దస్సేతి, సద్దారమ్మణం వా సావేతి. తతో సత్తా తం దిస్వా వా సుత్వా వా సతిం విస్సజ్జేత్వా వివటముఖా హోన్తి, తేసం ముఖేన హత్థం పవేసేత్వా హదయం మద్దతి, తతో విసఞ్ఞావ హుత్వా తిట్ఠన్తి. థేరస్స పనేస ముఖే హత్థం పవేసేతుం కిం సక్ఖిస్సతి, భేరవారమ్మణం పన దస్సేసి. తం దిస్వా థేరో నిమిత్తోభాసం నప్పటివిజ్ఝి. భగవా జానన్తోయేవ కిమత్థం యావ తతియం ఆమన్తేసీతి? పరతో ‘‘తిట్ఠతు, భన్తే భగవా’’తి యాచితే ‘‘తుయ్హేవేతం దుక్కటం, తుయ్హేవేతం అపరద్ధ’’న్తి దోసారోపనేన సో కతనుకరణత్థం.

మారో పాపిమాతి ఏత్థ సత్తే అనత్థే నియోజేన్తో మారేతీతి మారో. పాపిమాతి తస్సేవ వేవచనం. సో హి పాపధమ్మసమన్నాగతత్తా ‘‘పాపిమా’’తి వుచ్చతి. కణ్హో, అన్తకో, నముచి, పమత్తబన్ధూతిపి తస్సేవ నామాని. భాసితా ఖో పనేసాతి అయఞ్హి భగవతో సమ్బోధిపత్తియా అట్ఠమే సత్తాహే బోధిమణ్డేయేవ ఆగన్త్వా ‘‘భగవా యదత్థం తుమ్హేహి పారమియో పూరితా, సో వో అత్థో అనుప్పత్తో, పటివిద్ధం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం, కిం తే లోకవిచారణేనా’’తి వత్వా యథా అజ్జ, ఏవమేవ ‘‘పరినిబ్బాతు దాని, భన్తే భగవా’’తి యాచి. భగవా చస్స ‘‘న తావాహ’’న్తిఆదీని వత్వా పటిక్ఖిపి. తం సన్ధాయ – ‘‘భాసితా ఖో పనేసా, భన్తే’’తిఆదిమాహ.

తత్థ వియత్తాతి మగ్గవసేన బ్యత్తా, తథేవ వినీతా, తథా విసారదా. బహుస్సుతాతి తేపిటకవసేన బహు సుతం ఏతేసన్తి బహుస్సుతా. తమేవ ధమ్మం ధారేన్తీతి ధమ్మధరా. అథ వా పరియత్తిబహుస్సుతా చేవ పటివేధబహుస్సుతా చ. పరియత్తిపటివేధధమ్మానంయేవ ధారణతో ధమ్మధరాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నాతి అరియధమ్మస్స అనుధమ్మభూతం విపస్సనాధమ్మం పటిపన్నా. సామీచిప్పటిపన్నాతి అనుచ్ఛవికపటిపదం పటిపన్నా. అనుధమ్మచారినోతి అనుధమ్మం చరణసీలా. సకం ఆచరియకన్తి అత్తనో ఆచరియవాదం. ఆచిక్ఖిస్సన్తీతిఆదీని సబ్బాని అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనాని. సహధమ్మేనాతి సహేతుకేన సకారణేన వచనేన. సప్పాటిహారియన్తి యావ నియ్యానికం కత్వా ధమ్మం దేసేస్సన్తి.

బ్రహ్మచరియన్తి సిక్ఖాత్తయసఙ్గహితం సకలం సాసనబ్రహ్మచరియం. ఇద్ధన్తి సమిద్ధం ఝానస్సాదవసేన. ఫీతన్తి వుద్ధిపత్తం సబ్బపాలిఫుల్లం వియ అభిఞ్ఞాసమ్పత్తివసేన. విత్థారికన్తి విత్థతం తస్మిం తస్మిం దిసాభాగే పతిట్ఠితవసేన. బాహుజఞ్ఞన్తి బహూహి ఞాతం పటివిద్ధం మహాజనాభిసమయవసేన. పుథుభూతన్తి సబ్బాకారేన పుథులభావప్పత్తం. కథం? యావ దేవమనుస్సేహి సుప్పకాసితన్తి, యత్తకా విఞ్ఞుజాతికా దేవా చేవ మనుస్సా చ అత్థి, సబ్బేహి సుట్ఠు పకాసితన్తి అత్థో. అప్పోస్సుక్కోతి నిరాలయో. త్వఞ్హి పాపిమ అట్ఠమసత్తాహతో పట్ఠాయ ‘‘పరినిబ్బాతు దాని, భన్తే భగవా, పరినిబ్బాతు సుగతో’’తి విరవన్తో ఆహిణ్డిత్థ. అజ్జ దాని పట్ఠాయ విగతుస్సాహో హోహి, మా మయ్హం పరినిబ్బానత్థం వాయామం కరోహీతి వదతి.

సతో సమ్పజానో ఆయుసఙ్ఖారం ఓస్సజ్జీతి సతిం సూపట్ఠితం కత్వా ఞాణేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఆయుసఙ్ఖారం విస్సజ్జి పజహి. తత్థ న భగవా హత్థేన లేడ్డుం వియ ఆయుసఙ్ఖారం ఓస్సజి, తేమాసమత్తమేవ పన ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా తతో పరం న సమాపజ్జిస్సామీతి చిత్తం ఉప్పాదేసి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఓస్సజీ’’తి. ఉస్సజీతిపి పాఠో. మహాభూమిచాలోతి మహన్తో పథవీకమ్పో. తదా కిర దససహస్సీ లోకధాతు కమ్పిత్థ. భింసనకోతి భయజనకో. దేవదున్దుభియో చ ఫలింసూతి దేవభేరియో ఫలింసు, దేవో సుక్ఖగజ్జితం గజ్జి, అకాలవిజ్జులతా నిచ్ఛరింసు, ఖణికవస్సం వస్సీతి వుత్తం హోతి.

ఉదానం ఉదానేసీతి కస్మా ఉదానేసి? కోచి నామ వదేయ్య ‘‘భగవా పచ్ఛతో పచ్ఛతో అనుబన్ధిత్వా ‘పరినిబ్బాతు, భన్తే’తి ఉపద్దుతో భయేన ఆయుసఙ్ఖారం విస్సజ్జేసీ’’తి, తస్సోకాసో మా హోతు, భీతస్స హి ఉదానం నామ నత్థీతి పీతివేగవిస్సట్ఠం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ సబ్బేసం సోణసిఙ్గాలాదీనమ్పి పచ్చక్ఖభావతో తులితం పరిచ్ఛిన్నన్తి తులం. కిం తం? కామావచరకమ్మం. న తులం, న వా తులం సదిసమస్స అఞ్ఞం లోకియం కమ్మం అత్థీతి అతులం. కిం తం? మహగ్గతకమ్మం. అథ వా కామావచరం రూపావచరం తులం, అరూపావచరం అతులం. అప్పవిపాకం వా తులం, బహువిపాకం అతులం. సమ్భవన్తి సమ్భవహేతుభూతం, రాసికారకం పిణ్డకారకన్తి అత్థో. భవసఙ్ఖారన్తి పునబ్భవసఙ్ఖారణకం. అవస్సజీతి విస్సజ్జేసి. మునీతి బుద్ధముని. అజ్ఝత్తరతోతి నియకజ్ఝత్తరతో. సమాహితోతి ఉపచారప్పనాసమాధివసేన సమాహితో. అభిన్ది కవచమివాతి కవచం వియ అభిన్ది. అత్తసమ్భవన్తి అత్తని సఞ్జాతం కిలేసం. ఇదం వుత్తం హోతి – సవిపాకట్ఠేన సమ్భవం, భవాభిసఙ్ఖరణట్ఠేన భవసఙ్ఖారన్తి చ లద్ధనామం తులాతులసఙ్ఖాతం లోకియకమ్మఞ్చ ఓస్సజి, సఙ్గామసీసే మహాయోధో కవచం వియ అత్తసమ్భవం కిలేసఞ్చ అజ్ఝత్తరతో హుత్వా సమాహితో హుత్వా అభిన్దీతి.

అథ వా తులన్తి తులేన్తో తీరేన్తో. అతులఞ్చ సమ్భవన్తి నిబ్బానఞ్చేవ సమ్భవఞ్చ. భవసఙ్ఖారన్తి భవగామికమ్మం. అవస్సజి మునీతి ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధా అనిచ్చా, పఞ్చన్నం ఖన్ధానం నిరోధో నిబ్బానం నిచ్చ’’న్తిఆదినా (పటి. మ. ౩.౩౭-౩౮) నయేన తులయన్తో బుద్ధముని భవే ఆదీనవం, నిబ్బానే చ ఆనిసంసం దిస్వా తం ఖన్ధానం మూలభూతం భవసఙ్ఖారం కమ్మం ‘‘కమ్మక్ఖయాయ సంవత్తతీ’’తి (మ. ని. ౨.౮౧; అ. ని. ౪.౨౩౨-౨౩౩) ఏవం వుత్తేన కమ్మక్ఖయకరేన అరియమగ్గేన అవస్సజి. కథం? అజ్ఝత్తరతో సమాహితో, అభిన్ది కవచమివత్తసమ్భవం. సో హి విపస్సనావసేన అజ్ఝత్తరతో, సమథవసేన సమాహితోతి ఏవం పుబ్బభాగతో పట్ఠాయ సమథవిపస్సనాబలేన కవచమివ అత్తభావం పరియోనన్ధిత్వా ఠితం, అత్తని సమ్భవత్తా ‘‘అత్తసమ్భవ’’న్తి లద్ధనామం సబ్బకిలేసజాలం అభిన్ది. కిలేసాభావేన చ కతం కమ్మం అప్పటిసన్ధికత్తా అవస్సట్ఠం నామ హోతీతి ఏవం కిలేసప్పహానేన కమ్మం పజహి. పహీనకిలేసస్స చ భయం నామ నత్థి, తస్మా అభీతోవ ఆయుసఙ్ఖారం ఓస్సజ్జి, అభీతభావఞాపనత్థఞ్చ ఉదానం ఉదానేసీతి వేదితబ్బో.

యం మహావాతాతి యేన సమయేన యస్మిం వా సమయే మహావాతా. వాయన్తీతి ఉపక్ఖేపకవాతా నామ ఉట్ఠహన్తి, తే వాయన్తా సట్ఠిసహస్సాధికనవయోజనసతసహస్సబహలం ఉదకసన్ధారకవాతం ఉపచ్ఛిన్దన్తి, తతో ఆకాసే ఉదకం భస్సతి, తస్మిం భస్సన్తే పథవీ భస్సతి, పున వాతో అత్తనో బలేన అన్తోధమ్మకరణే వియ ఉదకం ఆబన్ధిత్వా గణ్హాతి, తతో ఉదకం ఉగ్గచ్ఛతి, తస్మిం ఉగ్గచ్ఛన్తే పథవీ ఉగ్గచ్ఛతి. ఏవం ఉదకం కమ్పితం పథవిం కమ్పేతి. ఏతఞ్చ కమ్పనం యావజ్జకాలాపి హోతియేవ, బహుభావేన పన ఓగచ్ఛనుగ్గచ్ఛనం న పఞ్ఞాయతి.

మహిద్ధికా మహానుభావాతి ఇజ్ఝనస్స మహన్తతాయ మహిద్ధికా, అనుభవితబ్బస్స మహన్తతాయ మహానుభావా. పరిత్తాతి దుబ్బలా. అప్పమాణాతి బలవా. సో ఇమం పథవిం కమ్పేతీతి సో ఇద్ధిం నిబ్బత్తేత్వా సంవేజేన్తో మహామోగ్గల్లానో వియ, వీమంసన్తో వా మహానాగత్థేరస్స భాగినేయ్యో సఙ్ఘరక్ఖితసామణేరో వియ పథవిం కమ్పేతి. సఙ్కమ్పేతీతి సమన్తతో కమ్పేతి. సమ్పకమ్పేతీతి తస్సేవ వేవచనం. ఇతి ఇమేసు అట్ఠసు పథవికమ్పేసు పఠమో ధాతుకోపేన, దుతియో ఇద్ధానుభావేన, తతియచతుత్థా పుఞ్ఞతేజేన, పఞ్చమో ఞాణతేజేన, ఛట్ఠో సాధుకారదానవసేన, సత్తమో కారుఞ్ఞసభావేన, అట్ఠమో ఆరోదనేన. మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమన్తే చ తతో నిక్ఖమన్తే చ మహాసత్తే తస్స పుఞ్ఞతేజేన పథవీ అకమ్పిత్థ, అభిసమ్బోధియం ఞాణతేజాభిహతా హుత్వా అకమ్పిత్థ, ధమ్మచక్కప్పవత్తనే సాధుకారభావసణ్ఠితా సాధుకారం దదమానా అకమ్పిత్థ, ఆయుసఙ్ఖారఓస్సజ్జనే కారుఞ్ఞసభావసణ్ఠితా చిత్తసఙ్ఖోభం అసహమానా అకమ్పిత్థ, పరినిబ్బానే ఆరోదనవేగతున్నా హుత్వా అకమ్పిత్థ. అయం పనత్థో పథవిదేవతాయ వసేన వేదితబ్బో. మహాభూతపథవియా పనేతం నత్థి అచేతనత్తా. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

భూమిచాలవగ్గో సత్తమో.

(౮) ౩. యమకవగ్గో

౧-౨. సద్ధాసుత్తద్వయవణ్ణనా

౭౧-౭౨. అట్ఠమస్స పఠమే నో చ సీలవాతి న సీలేసు పరిపూరకారీ. సమన్తపాసాదికోతి సమన్తతో పసాదజనకో. సబ్బాకారపరిపూరోతి సబ్బేహి సమణాకారేహి సమణధమ్మకోట్ఠాసేహి పరిపూరో. దుతియే సన్తాతి పచ్చనీకసన్తతాయ సన్తా. విమోక్ఖాతి పచ్చనీకధమ్మేహి విముత్తత్తా చ విమోక్ఖా.

౩-౯. మరణస్సతిసుత్తద్వయాదివణ్ణనా

౭౩-౭౯. తతియే భావేథ నోతి భావేథ ను. సాసనన్తి అనుసిట్ఠి. ఆసవానం ఖయాయాతి అరహత్తఫలత్థాయ. చతుత్థే పతిహితాయాతి పటిపన్నాయ. సో మమస్స అన్తరాయోతి సో మమ జీవితన్తరాయోపి, పుథుజ్జనకాలకిరియం కరోన్తస్స సగ్గన్తరాయోపి మగ్గన్తరాయోపి అస్స. సత్థకా వా మే వాతాతి సత్థం వియ అఙ్గమఙ్గాని కన్తన్తీతి సత్థకా. పఞ్చమాదీని వుత్తనయానేవ. నవమే సంసగ్గారామతాతి పఞ్చవిధే సంసగ్గే ఆరామతా.

౧౦. కుసీతారమ్భవత్థుసుత్తవణ్ణనా

౮౦. దసమే కుసీతవత్థూనీతి కుసీతస్స అలసస్స వత్థూని పతిట్ఠా, కోసజ్జకారణానీతి అత్థో. కమ్మం కత్తబ్బం హోతీతి చీవరవిచారణాదికమ్మం కత్తబ్బం హోతి. న వీరియం ఆరభతీతి దువిధమ్పి వీరియం నారభతి. అప్పత్తస్సాతి ఝానవిపస్సనామగ్గఫలధమ్మస్స అప్పత్తస్స పత్తియా. అనధిగతస్సాతి తస్సేవ అనధిగతస్స అధిగమత్థాయ. అసచ్ఛికతస్సాతి తదేవ అసచ్ఛికతస్స సచ్ఛికరణత్థాయ. ఇదం పఠమన్తి ఇదం ‘‘హన్దాహం నిపజ్జామీ’’తి ఏవం ఓసీదనం పఠమం కుసీతవత్థు. ఇమినా నయేన సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో. మాసాచితకం మఞ్ఞేతి ఏత్థ పన మాసాచితం నామ తిన్తమాసో. యథా తిన్తమాసో గరుకో హోతి, ఏవం గరుకోతి అధిప్పాయో. గిలానా వుట్ఠితో హోతీతి గిలానో హుత్వా పచ్ఛా వుట్ఠితో హోతి. ఆరమ్భవత్థూనీతి వీరియకారణాని. తేసమ్పి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

యమకవగ్గో అట్ఠమో.

(౯) ౪. సతివగ్గో

౧-౨. సతిసమ్పజఞ్ఞసుత్తవణ్ణనా

౮౧-౮౨. నవమస్స పఠమం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. దుతియే సద్ధోతి దువిధాయ సద్ధాయ సమన్నాగతో. నో చుపసఙ్కమితాతి న ఉపట్ఠహతి. నో చ పరిపుచ్ఛితాతి అత్థానత్థం కారణాకారణం పరిపుచ్ఛితా న హోతి. సమన్నాగతోతి సామిఅత్థే పచ్చత్తం, సమన్నాగతస్సాతి వుత్తం హోతి. ఏకన్తపటిభానా తథాగతం ధమ్మదేసనా హోతీతి తథాగతస్స ఏకన్తపటిభానా ధమ్మదేసనా హోతి, ఏకన్తేనేవ పటిభాతి ఉపట్ఠాతీతి అత్థో.

౩. మూలకసుత్తవణ్ణనా

౮౩. తతియే సబ్బే ధమ్మాతి పఞ్చక్ఖన్ధా. ఛన్దమూలకాతి అజ్ఝాసయచ్ఛన్దో కత్తుకమ్యతాఛన్దో తం మూలం ఏతేసన్తి ఛన్దమూలకా. మనసికారతో సమ్భవన్తీతి మనసికారసమ్భవా. ఫస్సతో సముదేన్తి రాసీ భవన్తీతి ఫస్ససముదయా. వేదనాయ సమోసరన్తీతి వేదనాసమోసరణా. సమాధి ఏతేసం పముఖోతి సమాధిప్పముఖా. జేట్ఠకట్ఠేన సతి అధిపతి ఏతేసన్తి సతాధిపతేయ్యా, సతిజేట్ఠకాతి అత్థో. పఞ్ఞా ఉత్తరా ఏతేసన్తి పఞ్ఞుత్తరా. విముత్తి ఏవ సారో ఏతేసన్తి విముత్తిసారా. ఏత్థ చ ఛన్దమూలకాదయో చత్తారోపి లోకియా కథితా, సేసా లోకియలోకుత్తరమిస్సకాతి.

౪. చోరసుత్తవణ్ణనా

౮౪. చతుత్థే మహాచోరోతి రజ్జన్తరే దుబ్భితుం సమత్థో మహాచోరో. పరియాపజ్జతీతి పరియాదానం గచ్ఛతి. న చిరట్ఠితికో హోతీతి అద్ధానం పాలేన్తో ఠాతుం న సక్కోతి. అప్పహరన్తస్స పహరతీతి అత్తనో అవేరినే అప్పహరన్తే గుణసమ్పన్నే చ మహల్లకే చ తరుణదారకే చ అప్పహరితబ్బయుత్తకే పహరతి. అనవసేసం ఆదియతీతి నిస్సేసం గణ్హాతి. బ్యత్తచోరానఞ్హి ఇదం వత్తం – పరస్స ద్వీసు సాటకేసు ఏకో గహేతబ్బో, ఏకస్మిం సన్తే దుబ్బలం దత్వా థిరో గహేతబ్బో. పుటభత్తతణ్డులాదీసు ఏకం కోట్ఠాసం దత్వా ఏకో గహేతబ్బోతి. అచ్చాసన్నే కమ్మం కరోతీతి గామనిగమరాజధానీనం ఆసన్నట్ఠానే చోరికకమ్మం కరోతి. న చ నిధానకుసలో హోతీతి యం లద్ధం, తం దక్ఖిణేయ్యే నిదహితుం ఛేకో న హోతి, పరలోకమగ్గం న సోధేతి.

౫. సమణసుత్తవణ్ణనా

౮౫. పఞ్చమే యం సమణేనాతి యం గుణజాతం సమణేన పత్తబ్బం. వుసీమతాతి బ్రహ్మచరియవాసంవుతేన. ముత్తో మోచేమి బన్ధనాతి అహం సబ్బబన్ధనేహి ముత్తో హుత్వా మహాజనమ్పి రాగాదిబన్ధనతో మోచేమి. పరమదన్తోతి అఞ్ఞేన కేనచి అసిక్ఖాపితో అచోదితో సయమ్భుఞాణేన పటివిజ్ఝిత్వా పరమదమథేన దన్తత్తా పరమదన్తో నామ. పరినిబ్బుతోతి కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బుతో.

౬. యససుత్తవణ్ణనా

౮౬. ఛట్ఠే మా చ మయా యసోతి యసో చ మయా సద్ధిం మా గఞ్ఛి. అకసిరలాభీతి విపులలాభీ. సీలపఞ్ఞాణన్తి సీలఞ్చేవ ఞాణఞ్చ. సఙ్గమ్మాతి సన్నిపతిత్వా. సమాగమ్మాతి సమాగన్త్వా. సఙ్గణికవిహారన్తి గణసఙ్గణికవిహారం. న హి నూనమేతి న హి నూన ఇమే. తథా హి పనమేతి తథా హి పన ఇమే. అఙ్గులిపతోదకేహీతి అఙ్గులిపతోదయట్ఠిం కత్వా విజ్ఝనేన. సఞ్జగ్ఘన్తేతి మహాహసితం హసన్తే. సంకీళన్తేతి కేళిం కరోన్తే.

౭. పత్తనికుజ్జనసుత్తవణ్ణనా

౮౭. సత్తమే నిక్కుజ్జేయ్యాతి తేన దిన్నస్స దేయ్యధమ్మస్స అప్పటిగ్గహణత్థం పత్తనిక్కుజ్జనకమ్మవాచాయ నికుజ్జేయ్య, న అధోముఖఠపనేన. అలాభాయాతి చతున్నం పచ్చయానం అలాభత్థాయ. అనత్థాయాతి ఉపద్దవాయ అవడ్ఢియా. ఉక్కుజ్జేయ్యాతి ఉక్కుజ్జనకమ్మవాచాయ ఉక్కుజ్జేయ్య.

౮. అప్పసాదపవేదనీయసుత్తవణ్ణనా

౮౮. అట్ఠమే అప్పసాదం పవేదేయ్యున్తి అప్పసన్నభావం జానాపేయ్యుం. అప్పసాదం పవేదేన్తేన పన కిం కాతబ్బన్తి? నిసిన్నాసనతో న ఉట్ఠాతబ్బం న వన్దితబ్బం న పచ్చుగ్గమనం కాతబ్బం, న దేయ్యధమ్మో దాతబ్బో. అగోచరేతి పఞ్చవిధే అగోచరే.

౯. పటిసారణీయసుత్తవణ్ణనా

౮౯. నవమే ధమ్మికఞ్చ గిహిపటిస్సవన్తి ‘‘ఇమం తేమాసం ఇధేవ వసితబ్బ’’న్తి వుత్తో ‘‘ఏవం హోతూ’’తిఆదినా నయేన పటిస్సవం. న సచ్చాపేతీతి వుత్తం న సచ్చం కరోతి విసంవాదేతి.

౧౦. సమ్మావత్తనసుత్తవణ్ణనా

౯౦. దసమే పచ్చేకట్ఠానేతి అధిపతిట్ఠానే జేట్ఠకట్ఠానే. తఞ్హి జేట్ఠకం కత్వా కిఞ్చి సఙ్ఘకమ్మం కాతుం న లభతి. న చ తేన మూలేన వుట్ఠాపేతబ్బోతి తం మూలం కత్వా అబ్భానకమ్మం కాతుం న లభతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

సతివగ్గో నవమో.

(౧౦) ౫. సామఞ్ఞవగ్గో

౯౧. ఇతో పరం అథ ఖో బోజ్ఝా ఉపాసికాతిఆదీసు బోజ్ఝా ఉపాసికా, సిరిమా ఉపాసికా, పదుమా ఉపాసికా, సుతనా ఉపాసికా, మనుజా ఉపాసికా, ఉత్తరా ఉపాసికా, ముత్తా ఉపాసికా, ఖేమా ఉపాసికా, రుచీ ఉపాసికా, చున్దీ రాజకుమారీ, బిమ్బీ ఉపాసికా, సుమనా రాజకుమారీ, మల్లికా దేవీ, తిస్సా ఉపాసికా, తిస్సామాతా ఉపాసికా, సోణా ఉపాసికా, సోణాయ మాతా ఉపాసికా, కాణా ఉపాసికా, కాణమాతా ఉపాసికా, ఉత్తరా నన్దమాతా, విసాఖా మిగారమాతా, ఖుజ్జుత్తరా ఉపాసికా, సామావతీ ఉపాసికా, సుప్పవాసా కోలియధీతా, సుప్పియా ఉపాసికా, నకులమాతా గహపతానీతి ఇమాసం ఏత్తకానం అట్ఠఙ్గసమన్నాగతం ఉపోసథకమ్మమేవ కథితం. ఇచ్ఛన్తేన విత్థారేత్వా కథేతబ్బం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.