౨. అనుసయవగ్గో

౩. కులసుత్తవణ్ణనా

౧౩. దుతియస్స తతియే నాలన్తి న యుత్తం నానుచ్ఛవికం. న మనాపేనాతి న మనమ్హి అప్పనకేన ఆకారేన నిసిన్నాసనతో పచ్చుట్ఠేన్తి, అనాదరమేవ దస్సేన్తి. సన్తమస్స పరిగుహన్తీతి విజ్జమానమ్పి దేయ్యధమ్మం ఏతస్స నిగుహన్తి పటిచ్ఛాదేన్తి. అసక్కచ్చం దేన్తి నో సక్కచ్చన్తి లూఖం వా హోతు పణీతం వా, అసహత్థా అచిత్తీకారేన దేన్తి, నో చిత్తీకారేన.

౪. పుగ్గలసుత్తవణ్ణనా

౧౪. చతుత్థే ఉభతోభాగవిముత్తోతి ద్వీహి భాగేహి విముత్తో, అరూపసమాపత్తియా రూపకాయతో విముత్తో, మగ్గేన నామకాయతో. సో చతున్నం అరూపసమాపత్తీనం ఏకేకతో వుట్ఠాయ సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా అరహత్తం పత్తానం చతున్నం, నిరోధా వుట్ఠాయ అరహత్తం పత్తఅనాగామినో చ వసేన పఞ్చవిధో హోతి. పాళి పనేత్థ ‘‘కతమో చ పుగ్గలో ఉభతోభాగవిముత్తో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో అట్ఠ విమోక్ఖే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తీ’’తి (పు. ప. ౨౦౮) ఏవం అట్ఠవిమోక్ఖలాభినో వసేన ఆగతా.

పఞ్ఞాయ విముత్తోతి పఞ్ఞావిముత్తో. సో సుక్ఖవిపస్సకో, చతూహి ఝానేహి వుట్ఠాయ అరహత్తం పత్తా చత్తారో చాతి ఇమేసం వసేన పఞ్చవిధో హోతి. పాళి పనేత్థ అట్ఠవిమోక్ఖపటిక్ఖేపవసేనేవ ఆగతా. యథాహ – ‘‘న హేవ ఖో అట్ఠ విమోక్ఖే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో పఞ్ఞావిముత్తో’’తి.

ఫుట్ఠన్తం సచ్ఛికతోతి కాయసక్ఖీ. సో ఝానఫస్సం పఠమం ఫుసతి, పచ్ఛా నిరోధం నిబ్బానం సచ్ఛికరోతి. సో సోతాపత్తిఫలట్ఠం ఆదిం కత్వా యావ అరహత్తమగ్గట్ఠా ఛబ్బిధో హోతి. తేనాహ – ‘‘ఇధేకచ్చో పుగ్గలో అట్ఠ విమోక్ఖే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఏకచ్చే ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో కాయసక్ఖీ’’తి (పు. ప. ౨౦౮).

దిట్ఠన్తం పత్తోతి దిట్ఠిప్పత్తో. తత్రిదం సఙ్ఖేపలక్ఖణం – దుక్ఖా సఙ్ఖారా, సుఖో నిరోధోతి ఞాతం హోతి దిట్ఠం విదితం సచ్ఛికతం ఫుసితం పఞ్ఞాయాతి దిట్ఠిప్పత్తో. విత్థారతో పన సోపి కాయసక్ఖీ వియ ఛబ్బిధో హోతి. తేనేవాహ – ‘‘ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి, తథాగతప్పవేదితా చస్స ధమ్మా పఞ్ఞాయ వోదిట్ఠా హోన్తి వోచరితా పఞ్ఞాయ…పే… అయం వుచ్చతి పుగ్గలో దిట్ఠిప్పత్తో’’తి.

సద్ధాయ విముత్తోతి సద్ధావిముత్తో. సోపి వుత్తనయేనేవ ఛబ్బిధో హోతి. తేనాహ – ‘‘ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి, తథాగతప్పవేదితా చస్స ధమ్మా పఞ్ఞాయ వోదిట్ఠా హోన్తి వోచరితా పఞ్ఞాయ…పే… నో చ ఖో యథాదిట్ఠిప్పత్తస్స. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో సద్ధావిముత్తో’’తి. ఏతస్స హి సద్ధావిముత్తస్స పుబ్బభాగమగ్గక్ఖణే సద్దహన్తస్స వియ ఓకప్పేన్తస్స వియ అధిముచ్చన్తస్స వియ చ కిలేసక్ఖయో హోతి, దిట్ఠిప్పత్తస్స పుబ్బభాగమగ్గక్ఖణే కిలేసచ్ఛేదకఞాణం అదన్ధం తిఖిణం సూరం హుత్వా వహతి. తస్మా యథా నామ నాతితిఖిణేన అసినా కదలిం ఛిన్దన్తస్స ఛిన్నట్ఠానం మట్ఠం న హోతి, అసి సీఘం న వహతి, సద్దో సుయ్యతి, బలవతరో వాయామో కాతబ్బో హోతి, ఏవరూపా సద్ధావిముత్తస్స పుబ్బభాగమగ్గభావనా. యథా పన సునిసితేన అసినా కదలిం ఛిన్దన్తస్స ఛిన్నట్ఠానం మట్ఠం హోతి, అసి సీఘం వహతి, సద్దో న సుయ్యతి, బలవవాయామకిచ్చం న హోతి, ఏవరూపా పఞ్ఞావిముత్తస్స పుబ్బభాగమగ్గభావనా వేదితబ్బా.

ధమ్మం అనుస్సరతీతి ధమ్మానుసారీ. ధమ్మోతి పఞ్ఞా, పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమం మగ్గం భావేతీతి అత్థో. సద్ధానుసారిమ్హిపి ఏసేవ నయో. ఉభోపేతే సోతాపత్తిమగ్గట్ఠాయేవ. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘యస్స పుగ్గలస్స సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నస్స పఞ్ఞిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతి, పఞ్ఞావాహిం పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమం అరియమగ్గం భావేతి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ధమ్మానుసారీ. యస్స పుగ్గలస్స సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నస్స సద్ధిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతి, సద్ధావాహిం సద్ధాపుబ్బఙ్గమం అరియమగ్గం భావేతి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో సద్ధానుసారీ’’తి (పు. ప. ౨౦౮). అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారతో పనేసా ఉభతోభాగవిముత్తాదికథా విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౭౭౧, ౮౮౯) పఞ్ఞాభావనాధికారే వుత్తా. తస్మా తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాతి.

౫. ఉదకూపమాసుత్తవణ్ణనా

౧౫. పఞ్చమే ఉదకూపమాతి నిముజ్జనాదిఆకారం గహేత్వా ఉదకేన ఉపమితా. సకిం నిముగ్గోతి ఏకవారమేవ నిముగ్గో. ఏకన్తకాళకేహీతి నియతమిచ్ఛాదిట్ఠిం సన్ధాయ వుత్తం. ఉమ్ముజ్జతీతి ఉట్ఠహతి. సాధూతి సోభనా భద్దకా. హాయతియేవాతి చఙ్కవారే ఆసిత్తఉదకం వియ పరిహాయతేవ. ఉమ్ముజ్జిత్వా విపస్సతి విలోకేతీతి ఉట్ఠహిత్వా గన్తబ్బదిసం విపస్సతి విలోకేతి. పతరతీతి గన్తబ్బదిసాభిముఖో తరతి నామ. పటిగాధప్పత్తో హోతీతి ఉట్ఠాయ విలోకేత్వా పతరిత్వా ఏకస్మిం ఠానే పతిట్ఠాపత్తో నామ హోతి, తిట్ఠతి న పునాగచ్ఛతి. తిణ్ణో పారఙ్గతో థలే తిట్ఠతీతి సబ్బకిలేసోఘం తరిత్వా పరతీరం గన్త్వా నిబ్బానథలే పతిట్ఠితో నామ హోతి. ఇమస్మిం సుత్తే వట్టవివట్టం కథితం.

౬. అనిచ్చానుపస్సీసుత్తవణ్ణనా

౧౬. ఛట్ఠే అనిచ్చాతి ఏవం పఞ్ఞాయ ఫరన్తో అనుపస్సతీతి అనిచ్చానుపస్సీ. అనిచ్చాతి ఏవం సఞ్ఞా అస్సాతి అనిచ్చసఞ్ఞీ. అనిచ్చాతి ఏవం ఞాణేన పటిసంవేదితా అస్సాతి అనిచ్చపటిసంవేదీ. సతతన్తి సబ్బకాలం. సమితన్తి యథా పురిమచిత్తేన పచ్ఛిమచిత్తం సమితం సముపగతం ఘట్టితం హోతి, ఏవం. అబ్బోకిణ్ణన్తి నిరన్తరం అఞ్ఞేన చేతసా అసంమిస్సం. చేతసా అధిముచ్చమానోతి చిత్తేన సన్నిట్ఠాపయమానో. పఞ్ఞాయ పరియోగాహమానోతి విపస్సనాఞాణేన అనుపవిసమానో.

అపుబ్బం అచరిమన్తి అపురే అపచ్ఛా ఏకక్ఖణేయేవ. ఇధ సమసీసీ కథితో. సో చతుబ్బిధో హోతి రోగసమసీసీ, వేదనాసమసీసీ, ఇరియాపథసమసీసీ, జీవితసమసీసీతి. తత్థ యస్స అఞ్ఞతరేన రోగేన ఫుట్ఠస్స సతో రోగవూపసమో చ ఆసవక్ఖయో చ ఏకప్పహారేనేవ హోతి, అయం రోగసమసీసీ నామ. యస్స పన అఞ్ఞతరం వేదనం వేదయతో వేదనావూపసమో చ ఆసవక్ఖయో చ ఏకప్పహారేనేవ హోతి, అయం వేదనాసమసీసీ నామ. యస్స పన ఠానాదీసు ఇరియాపథేసు అఞ్ఞతరసమఙ్గినో విపస్సన్తస్స ఇరియాపథస్స పరియోసానఞ్చ ఆసవక్ఖయో చ ఏకప్పహారేనేవ హోతి, అయం ఇరియాపథసమసీసీ నామ. యస్స పన ఉపక్కమతో వా సరసతో వా జీవితపరియాదానఞ్చ ఆసవక్ఖయో చ ఏకప్పహారేనేవ హోతి, అయం జీవితసమసీసీ నామ. అయమిధ అధిప్పేతో. తత్థ కిఞ్చాపి ఆసవపరియాదానం మగ్గచిత్తేన, జీవితపరియాదానం చుతిచిత్తేన హోతీతి ఉభిన్నం ఏకక్ఖణే సమ్భవో నామ నత్థి. యస్మా పనస్స ఆసవేసు ఖీణమత్తేసు పచ్చవేక్ఖణవారానన్తరమేవ జీవితపరియాదానం గచ్ఛతి, అన్తరం న పఞ్ఞాయతి, తస్మా ఏవం వుత్తం.

అన్తరాపరినిబ్బాయీతి యో పఞ్చసు సుద్ధావాసేసు యత్థ కత్థచి ఉప్పన్నో నిబ్బత్తక్ఖణే వా థోకం అతిక్కమిత్వా వా వేమజ్ఝే ఠత్వా వా అరహత్తం పాపుణాతి, తస్సేతం నామం. ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీతి యో తత్థేవ ఆయువేమజ్ఝం అతిక్కమిత్వా అరహత్తం పాపుణాతి. అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీతి యో తేసంయేవ పుగ్గలానం అసఙ్ఖారేనేవ అప్పయోగేన కిలేసే ఖేపేతి. ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీతి యో ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన కిలేసే ఖేపేతి. ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీతి యో హేట్ఠా చతూసు సుద్ధావాసేసు యత్థ కత్థచి నిబ్బత్తిత్వా తతో చుతో అనుపుబ్బేన అకనిట్ఠే ఉప్పజ్జిత్వా అరహత్తం పాపుణాతి.

౭-౯. దుక్ఖానుపస్సీసుత్తాదివణ్ణనా

౧౭-౧౯. సత్తమే దుక్ఖానుపస్సీతి పీళనాకారం దుక్ఖతో అనుపస్సన్తో. అట్ఠమే అనత్తానుపస్సీతి అవసవత్తనాకారం అనత్తాతి అనుపస్సన్తో. నవమే సుఖానుపస్సీతి సుఖన్తి ఏవం ఞాణేన అనుపస్సన్తో.

౧౦. నిద్దసవత్థుసుత్తవణ్ణనా

౨౦. దసమే నిద్దసవత్థూనీతి నిద్దసాదివత్థూని, ‘‘నిద్దసో భిక్ఖు, నిబ్బీసో, నిత్తింసో, నిచ్చత్తాలీసో, నిప్పఞ్ఞాసో’’తి ఏవం వచనకారణాని. అయం కిర పఞ్హో తిత్థియసమయే ఉప్పన్నో. తిత్థియా హి దసవస్సకాలే మతం నిగణ్ఠం నిద్దసోతి వదన్తి. సో కిర పున దసవస్సో న హోతి. న కేవలఞ్చ దసవస్సో, నవవస్సోపి ఏకవస్సోపి న హోతి. ఏతేనేవ నయేన వీసతివస్సాదికాలేపి మతం నిగణ్ఠం ‘‘నిబ్బీసో నిత్తింసో నిచ్చత్తాలీసో నిప్పఞ్ఞాసో’’తి వదన్తి. ఆయస్మా ఆనన్దో గామే విచరన్తో తం కథం సుత్వా విహారం గన్త్వా భగవతో ఆరోచేసి. భగవా ఆహ – ‘‘న ఇదం, ఆనన్ద, తిత్థియానం అధివచనం, మమ సాసనే ఖీణాసవస్సేతం అధివచనం. ఖీణాసవో హి దసవస్సకాలే పరినిబ్బుతో పున దసవస్సో న హోతి. న కేవలఞ్చ దసవస్సోవ, నవవస్సోపి…పే… ఏకవస్సోపి. న కేవలఞ్చ ఏకవస్సోవ, ఏకాదసమాసికోపి…పే… ఏకమాసికోపి ఏకముహుత్తికోపి న హోతియేవ’’. కస్మా? పున పటిసన్ధియా అభావా. నిబ్బీసాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇతి భగవా ‘‘మమ సాసనే ఖీణాసవస్సేతం అధివచన’’న్తి వత్వా యేహి కారణేహి నిద్దసో హోతి, తాని దస్సేతుం ఇమం దేసనం ఆరభి.

తత్థ ఇధాతి ఇమస్మిం సాసనే. సిక్ఖాసమాదానే తిబ్బచ్ఛన్దో హోతీతి సిక్ఖాత్తయపూరణే బలవచ్ఛన్దో హోతి. ఆయతిఞ్చ సిక్ఖాసమాదానే అవిగతపేమోతి అనాగతే పునదివసాదీసుపి సిక్ఖాపూరణే అవిగతపేమేనేవ సమన్నాగతో హోతి. ధమ్మనిసన్తియాతి ధమ్మనిసామనాయ. విపస్సనాయేతం అధివచనం. ఇచ్ఛావినయేతి తణ్హావినయే. పటిసల్లానేతి ఏకీభావే. వీరియారమ్భేతి కాయికచేతసికస్స వీరియస్స పూరణే. సతినేపక్కేతి సతియఞ్చేవ నిపకభావే. దిట్ఠిపటివేధేతి మగ్గదస్సనే. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

అనుసయవగ్గో దుతియో.