పణ్ణాసకం

౧. ధనవగ్గో

౧-౫. పఠమపియసుత్తాదివణ్ణనా

౧-౫. సత్తకనిపాతస్స పఠమే అనవఞ్ఞత్తికామోతి అభిఞ్ఞాతభావకామో. తతియే యోనిసో విచినే ధమ్మన్తి ఉపాయేన చతుసచ్చధమ్మం విచినాతి. పఞ్ఞాయత్థం విపస్సతీతి సహవిపస్సనాయ మగ్గపఞ్ఞాయ సచ్చధమ్మం విపస్సతి. పజ్జోతస్సేవాతి దీపస్సేవ. విమోక్ఖో హోతి చేతసోతి తస్స ఇమేహి బలేహి సమన్నాగతస్స ఖీణాసవస్స దీపనిబ్బానం వియ చరిమకచిత్తస్స వత్థారమ్మణేహి విమోక్ఖో హోతి, గతట్ఠానం న పఞ్ఞాయతి. చతుత్థే సద్ధో హోతీతిఆదీని పఞ్చకనిపాతే వణ్ణితానేవ. పఞ్చమే ధనానీతి అదాలిద్దియకరణట్ఠేన ధనాని.

౭. ఉగ్గసుత్తవణ్ణనా

౭. సత్తమే ఉగ్గో రాజమహామత్తోతి పసేనదికోసలస్స మహాఅమచ్చో. ఉపసఙ్కమీతి భుత్తపాతరాసో ఉపసఙ్కమి. అడ్ఢోతి నిధానగతేన ధనేన అడ్ఢో. మిగారో రోహణేయ్యోతి రోహణసేట్ఠినో నత్తారం మిగారసేట్ఠిం సన్ధాయేవమాహ. మహద్ధనోతి వళఞ్జనధనేన మహద్ధనో. మహాభోగోతి ఉపభోగపరిభోగభణ్డస్స మహన్తతాయ మహాభోగో. హిరఞ్ఞస్సాతి సువణ్ణస్సేవ. సువణ్ణామేవ హిస్స కోటిసఙ్ఖ్యం అహోసి. రూపియస్సాతి సేసస్స తట్టకసరకఅత్థరణపావురణాదినో పరిభోగపరిక్ఖారస్స పమాణసఙ్ఖానే వాదోయేవ నత్థి.

౮. సంయోజనసుత్తవణ్ణనా

౮. అట్ఠమే అనునయసంయోజనన్తి కామరాగసంయోజనం. సబ్బానేవ చేతాని బన్ధనట్ఠేన సంయోజనానీతి వేదితబ్బాని. ఇమస్మిం సుత్తే వట్టమేవ కథితం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

ధనవగ్గో పఠమో.

౨. అనుసయవగ్గో

౩. కులసుత్తవణ్ణనా

౧౩. దుతియస్స తతియే నాలన్తి న యుత్తం నానుచ్ఛవికం. న మనాపేనాతి న మనమ్హి అప్పనకేన ఆకారేన నిసిన్నాసనతో పచ్చుట్ఠేన్తి, అనాదరమేవ దస్సేన్తి. సన్తమస్స పరిగుహన్తీతి విజ్జమానమ్పి దేయ్యధమ్మం ఏతస్స నిగుహన్తి పటిచ్ఛాదేన్తి. అసక్కచ్చం దేన్తి నో సక్కచ్చన్తి లూఖం వా హోతు పణీతం వా, అసహత్థా అచిత్తీకారేన దేన్తి, నో చిత్తీకారేన.

౪. పుగ్గలసుత్తవణ్ణనా

౧౪. చతుత్థే ఉభతోభాగవిముత్తోతి ద్వీహి భాగేహి విముత్తో, అరూపసమాపత్తియా రూపకాయతో విముత్తో, మగ్గేన నామకాయతో. సో చతున్నం అరూపసమాపత్తీనం ఏకేకతో వుట్ఠాయ సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా అరహత్తం పత్తానం చతున్నం, నిరోధా వుట్ఠాయ అరహత్తం పత్తఅనాగామినో చ వసేన పఞ్చవిధో హోతి. పాళి పనేత్థ ‘‘కతమో చ పుగ్గలో ఉభతోభాగవిముత్తో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో అట్ఠ విమోక్ఖే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తీ’’తి (పు. ప. ౨౦౮) ఏవం అట్ఠవిమోక్ఖలాభినో వసేన ఆగతా.

పఞ్ఞాయ విముత్తోతి పఞ్ఞావిముత్తో. సో సుక్ఖవిపస్సకో, చతూహి ఝానేహి వుట్ఠాయ అరహత్తం పత్తా చత్తారో చాతి ఇమేసం వసేన పఞ్చవిధో హోతి. పాళి పనేత్థ అట్ఠవిమోక్ఖపటిక్ఖేపవసేనేవ ఆగతా. యథాహ – ‘‘న హేవ ఖో అట్ఠ విమోక్ఖే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో పఞ్ఞావిముత్తో’’తి.

ఫుట్ఠన్తం సచ్ఛికతోతి కాయసక్ఖీ. సో ఝానఫస్సం పఠమం ఫుసతి, పచ్ఛా నిరోధం నిబ్బానం సచ్ఛికరోతి. సో సోతాపత్తిఫలట్ఠం ఆదిం కత్వా యావ అరహత్తమగ్గట్ఠా ఛబ్బిధో హోతి. తేనాహ – ‘‘ఇధేకచ్చో పుగ్గలో అట్ఠ విమోక్ఖే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఏకచ్చే ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో కాయసక్ఖీ’’తి (పు. ప. ౨౦౮).

దిట్ఠన్తం పత్తోతి దిట్ఠిప్పత్తో. తత్రిదం సఙ్ఖేపలక్ఖణం – దుక్ఖా సఙ్ఖారా, సుఖో నిరోధోతి ఞాతం హోతి దిట్ఠం విదితం సచ్ఛికతం ఫుసితం పఞ్ఞాయాతి దిట్ఠిప్పత్తో. విత్థారతో పన సోపి కాయసక్ఖీ వియ ఛబ్బిధో హోతి. తేనేవాహ – ‘‘ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి, తథాగతప్పవేదితా చస్స ధమ్మా పఞ్ఞాయ వోదిట్ఠా హోన్తి వోచరితా పఞ్ఞాయ…పే… అయం వుచ్చతి పుగ్గలో దిట్ఠిప్పత్తో’’తి.

సద్ధాయ విముత్తోతి సద్ధావిముత్తో. సోపి వుత్తనయేనేవ ఛబ్బిధో హోతి. తేనాహ – ‘‘ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి, తథాగతప్పవేదితా చస్స ధమ్మా పఞ్ఞాయ వోదిట్ఠా హోన్తి వోచరితా పఞ్ఞాయ…పే… నో చ ఖో యథాదిట్ఠిప్పత్తస్స. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో సద్ధావిముత్తో’’తి. ఏతస్స హి సద్ధావిముత్తస్స పుబ్బభాగమగ్గక్ఖణే సద్దహన్తస్స వియ ఓకప్పేన్తస్స వియ అధిముచ్చన్తస్స వియ చ కిలేసక్ఖయో హోతి, దిట్ఠిప్పత్తస్స పుబ్బభాగమగ్గక్ఖణే కిలేసచ్ఛేదకఞాణం అదన్ధం తిఖిణం సూరం హుత్వా వహతి. తస్మా యథా నామ నాతితిఖిణేన అసినా కదలిం ఛిన్దన్తస్స ఛిన్నట్ఠానం మట్ఠం న హోతి, అసి సీఘం న వహతి, సద్దో సుయ్యతి, బలవతరో వాయామో కాతబ్బో హోతి, ఏవరూపా సద్ధావిముత్తస్స పుబ్బభాగమగ్గభావనా. యథా పన సునిసితేన అసినా కదలిం ఛిన్దన్తస్స ఛిన్నట్ఠానం మట్ఠం హోతి, అసి సీఘం వహతి, సద్దో న సుయ్యతి, బలవవాయామకిచ్చం న హోతి, ఏవరూపా పఞ్ఞావిముత్తస్స పుబ్బభాగమగ్గభావనా వేదితబ్బా.

ధమ్మం అనుస్సరతీతి ధమ్మానుసారీ. ధమ్మోతి పఞ్ఞా, పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమం మగ్గం భావేతీతి అత్థో. సద్ధానుసారిమ్హిపి ఏసేవ నయో. ఉభోపేతే సోతాపత్తిమగ్గట్ఠాయేవ. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘యస్స పుగ్గలస్స సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నస్స పఞ్ఞిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతి, పఞ్ఞావాహిం పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమం అరియమగ్గం భావేతి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ధమ్మానుసారీ. యస్స పుగ్గలస్స సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నస్స సద్ధిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతి, సద్ధావాహిం సద్ధాపుబ్బఙ్గమం అరియమగ్గం భావేతి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో సద్ధానుసారీ’’తి (పు. ప. ౨౦౮). అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారతో పనేసా ఉభతోభాగవిముత్తాదికథా విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౭౭౧, ౮౮౯) పఞ్ఞాభావనాధికారే వుత్తా. తస్మా తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాతి.

౫. ఉదకూపమాసుత్తవణ్ణనా

౧౫. పఞ్చమే ఉదకూపమాతి నిముజ్జనాదిఆకారం గహేత్వా ఉదకేన ఉపమితా. సకిం నిముగ్గోతి ఏకవారమేవ నిముగ్గో. ఏకన్తకాళకేహీతి నియతమిచ్ఛాదిట్ఠిం సన్ధాయ వుత్తం. ఉమ్ముజ్జతీతి ఉట్ఠహతి. సాధూతి సోభనా భద్దకా. హాయతియేవాతి చఙ్కవారే ఆసిత్తఉదకం వియ పరిహాయతేవ. ఉమ్ముజ్జిత్వా విపస్సతి విలోకేతీతి ఉట్ఠహిత్వా గన్తబ్బదిసం విపస్సతి విలోకేతి. పతరతీతి గన్తబ్బదిసాభిముఖో తరతి నామ. పటిగాధప్పత్తో హోతీతి ఉట్ఠాయ విలోకేత్వా పతరిత్వా ఏకస్మిం ఠానే పతిట్ఠాపత్తో నామ హోతి, తిట్ఠతి న పునాగచ్ఛతి. తిణ్ణో పారఙ్గతో థలే తిట్ఠతీతి సబ్బకిలేసోఘం తరిత్వా పరతీరం గన్త్వా నిబ్బానథలే పతిట్ఠితో నామ హోతి. ఇమస్మిం సుత్తే వట్టవివట్టం కథితం.

౬. అనిచ్చానుపస్సీసుత్తవణ్ణనా

౧౬. ఛట్ఠే అనిచ్చాతి ఏవం పఞ్ఞాయ ఫరన్తో అనుపస్సతీతి అనిచ్చానుపస్సీ. అనిచ్చాతి ఏవం సఞ్ఞా అస్సాతి అనిచ్చసఞ్ఞీ. అనిచ్చాతి ఏవం ఞాణేన పటిసంవేదితా అస్సాతి అనిచ్చపటిసంవేదీ. సతతన్తి సబ్బకాలం. సమితన్తి యథా పురిమచిత్తేన పచ్ఛిమచిత్తం సమితం సముపగతం ఘట్టితం హోతి, ఏవం. అబ్బోకిణ్ణన్తి నిరన్తరం అఞ్ఞేన చేతసా అసంమిస్సం. చేతసా అధిముచ్చమానోతి చిత్తేన సన్నిట్ఠాపయమానో. పఞ్ఞాయ పరియోగాహమానోతి విపస్సనాఞాణేన అనుపవిసమానో.

అపుబ్బం అచరిమన్తి అపురే అపచ్ఛా ఏకక్ఖణేయేవ. ఇధ సమసీసీ కథితో. సో చతుబ్బిధో హోతి రోగసమసీసీ, వేదనాసమసీసీ, ఇరియాపథసమసీసీ, జీవితసమసీసీతి. తత్థ యస్స అఞ్ఞతరేన రోగేన ఫుట్ఠస్స సతో రోగవూపసమో చ ఆసవక్ఖయో చ ఏకప్పహారేనేవ హోతి, అయం రోగసమసీసీ నామ. యస్స పన అఞ్ఞతరం వేదనం వేదయతో వేదనావూపసమో చ ఆసవక్ఖయో చ ఏకప్పహారేనేవ హోతి, అయం వేదనాసమసీసీ నామ. యస్స పన ఠానాదీసు ఇరియాపథేసు అఞ్ఞతరసమఙ్గినో విపస్సన్తస్స ఇరియాపథస్స పరియోసానఞ్చ ఆసవక్ఖయో చ ఏకప్పహారేనేవ హోతి, అయం ఇరియాపథసమసీసీ నామ. యస్స పన ఉపక్కమతో వా సరసతో వా జీవితపరియాదానఞ్చ ఆసవక్ఖయో చ ఏకప్పహారేనేవ హోతి, అయం జీవితసమసీసీ నామ. అయమిధ అధిప్పేతో. తత్థ కిఞ్చాపి ఆసవపరియాదానం మగ్గచిత్తేన, జీవితపరియాదానం చుతిచిత్తేన హోతీతి ఉభిన్నం ఏకక్ఖణే సమ్భవో నామ నత్థి. యస్మా పనస్స ఆసవేసు ఖీణమత్తేసు పచ్చవేక్ఖణవారానన్తరమేవ జీవితపరియాదానం గచ్ఛతి, అన్తరం న పఞ్ఞాయతి, తస్మా ఏవం వుత్తం.

అన్తరాపరినిబ్బాయీతి యో పఞ్చసు సుద్ధావాసేసు యత్థ కత్థచి ఉప్పన్నో నిబ్బత్తక్ఖణే వా థోకం అతిక్కమిత్వా వా వేమజ్ఝే ఠత్వా వా అరహత్తం పాపుణాతి, తస్సేతం నామం. ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీతి యో తత్థేవ ఆయువేమజ్ఝం అతిక్కమిత్వా అరహత్తం పాపుణాతి. అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీతి యో తేసంయేవ పుగ్గలానం అసఙ్ఖారేనేవ అప్పయోగేన కిలేసే ఖేపేతి. ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీతి యో ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన కిలేసే ఖేపేతి. ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీతి యో హేట్ఠా చతూసు సుద్ధావాసేసు యత్థ కత్థచి నిబ్బత్తిత్వా తతో చుతో అనుపుబ్బేన అకనిట్ఠే ఉప్పజ్జిత్వా అరహత్తం పాపుణాతి.

౭-౯. దుక్ఖానుపస్సీసుత్తాదివణ్ణనా

౧౭-౧౯. సత్తమే దుక్ఖానుపస్సీతి పీళనాకారం దుక్ఖతో అనుపస్సన్తో. అట్ఠమే అనత్తానుపస్సీతి అవసవత్తనాకారం అనత్తాతి అనుపస్సన్తో. నవమే సుఖానుపస్సీతి సుఖన్తి ఏవం ఞాణేన అనుపస్సన్తో.

౧౦. నిద్దసవత్థుసుత్తవణ్ణనా

౨౦. దసమే నిద్దసవత్థూనీతి నిద్దసాదివత్థూని, ‘‘నిద్దసో భిక్ఖు, నిబ్బీసో, నిత్తింసో, నిచ్చత్తాలీసో, నిప్పఞ్ఞాసో’’తి ఏవం వచనకారణాని. అయం కిర పఞ్హో తిత్థియసమయే ఉప్పన్నో. తిత్థియా హి దసవస్సకాలే మతం నిగణ్ఠం నిద్దసోతి వదన్తి. సో కిర పున దసవస్సో న హోతి. న కేవలఞ్చ దసవస్సో, నవవస్సోపి ఏకవస్సోపి న హోతి. ఏతేనేవ నయేన వీసతివస్సాదికాలేపి మతం నిగణ్ఠం ‘‘నిబ్బీసో నిత్తింసో నిచ్చత్తాలీసో నిప్పఞ్ఞాసో’’తి వదన్తి. ఆయస్మా ఆనన్దో గామే విచరన్తో తం కథం సుత్వా విహారం గన్త్వా భగవతో ఆరోచేసి. భగవా ఆహ – ‘‘న ఇదం, ఆనన్ద, తిత్థియానం అధివచనం, మమ సాసనే ఖీణాసవస్సేతం అధివచనం. ఖీణాసవో హి దసవస్సకాలే పరినిబ్బుతో పున దసవస్సో న హోతి. న కేవలఞ్చ దసవస్సోవ, నవవస్సోపి…పే… ఏకవస్సోపి. న కేవలఞ్చ ఏకవస్సోవ, ఏకాదసమాసికోపి…పే… ఏకమాసికోపి ఏకముహుత్తికోపి న హోతియేవ’’. కస్మా? పున పటిసన్ధియా అభావా. నిబ్బీసాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇతి భగవా ‘‘మమ సాసనే ఖీణాసవస్సేతం అధివచన’’న్తి వత్వా యేహి కారణేహి నిద్దసో హోతి, తాని దస్సేతుం ఇమం దేసనం ఆరభి.

తత్థ ఇధాతి ఇమస్మిం సాసనే. సిక్ఖాసమాదానే తిబ్బచ్ఛన్దో హోతీతి సిక్ఖాత్తయపూరణే బలవచ్ఛన్దో హోతి. ఆయతిఞ్చ సిక్ఖాసమాదానే అవిగతపేమోతి అనాగతే పునదివసాదీసుపి సిక్ఖాపూరణే అవిగతపేమేనేవ సమన్నాగతో హోతి. ధమ్మనిసన్తియాతి ధమ్మనిసామనాయ. విపస్సనాయేతం అధివచనం. ఇచ్ఛావినయేతి తణ్హావినయే. పటిసల్లానేతి ఏకీభావే. వీరియారమ్భేతి కాయికచేతసికస్స వీరియస్స పూరణే. సతినేపక్కేతి సతియఞ్చేవ నిపకభావే. దిట్ఠిపటివేధేతి మగ్గదస్సనే. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

అనుసయవగ్గో దుతియో.

౩. వజ్జిసత్తకవగ్గో

౧. సారన్దదసుత్తవణ్ణనా

౨౧. తతియస్స పఠమే సారన్దదే చేతియేతి ఏవంనామకే విహారే. అనుప్పన్నే కిర తథాగతే తత్థ సారన్దదస్స యక్ఖస్స నివాసనట్ఠానం చేతియం అహోసి, అథేత్థ భగవతో విహారం కారేసుం. సో సారన్దదచేతియంత్వేవ సఙ్ఖం గతో. యావకీవఞ్చాతి యత్తకం కాలం. అభిణ్హం సన్నిపాతాతి దివసస్స తిక్ఖత్తుం సన్నిపతన్తాపి అన్తరన్తరా సన్నిపతన్తాపి అభిణ్హం సన్నిపాతావ. సన్నిపాతబహులాతి ‘‘హియ్యోపి పురిమదివసమ్పి సన్నిపతమ్హ, పున అజ్జ కిమత్థం సన్నిపతామా’’తి వోసానమనాపజ్జనేన సన్నిపాతబహులా. వుద్ధియేవ లిచ్ఛవీ వజ్జీనం పాటికఙ్ఖా నో పరిహానీతి అభిణ్హం అసన్నిపతన్తా హి దిసాసు ఆగతం సాసనం న సుణన్తి, తతో ‘‘అసుకగామసీమా వా నిగమసీమా వా ఆకులా, అసుకట్ఠానే చోరా పరియుట్ఠితా’’తి న జానన్తి. చోరాపి ‘‘పమత్తా రాజానో’’తి ఞత్వా గామనిగమాదీని పహరన్తా జనపదం నాసేన్తి. ఏవం రాజూనం పరిహాని హోతి. అభిణ్హం సన్నిపతన్తా పన తం పవత్తిం సుణన్తి, తతో బలం పేసేత్వా అమిత్తమద్దనం కరోన్తి. చోరాపి ‘‘అప్పమత్తా రాజానో, న సక్కా అమ్హేహి వగ్గబన్ధనేన విచరితు’’న్తి భిజ్జిత్వా పలాయన్తి. ఏవం రాజూనం వుద్ధి హోతి. తేన వుత్తం – ‘‘వుద్ధియేవ లిచ్ఛవీ వజ్జీనం పాటికఙ్ఖా నో పరిహానీ’’తి.

సమగ్గాతిఆదీసు సన్నిపాతభేరియా నిగ్గతాయ ‘‘అజ్జ మే కిచ్చం అత్థి మఙ్గలం అత్థీ’’తి విక్ఖేపం కరోన్తా న సమగ్గా సన్నిపతన్తి నామ. భేరిసద్దం పన సుత్వావ భుఞ్జమానాపి అలఙ్కురుమానాపి వత్థాని నివాసయమానాపి అద్ధభుత్తా అద్ధాలఙ్కతా వత్థం నివాసేన్తావ సన్నిపతన్తా సమగ్గా సన్నిపతన్తి నామ. సన్నిపతితా పన చిన్తేత్వా మన్తేత్వా కత్తబ్బం కత్వా ఏకతోవ అవుట్ఠహన్తా న సమగ్గా వుట్ఠహన్తి నామ. ఏవం వుట్ఠితేసు హి యే పఠమం గచ్ఛన్తి, తేసం ఏవం హోతి – ‘‘అమ్హేహి బాహిరకథావ సుతా, ఇదాని వినిచ్ఛయకథా భవిస్సతీ’’తి. ఏకతో వుట్ఠహన్తా పన సమగ్గా వుట్ఠహన్తి నామ. అపిచ ‘‘అసుకట్ఠానే గామసీమా వా నిగమసీమా వా ఆకులా, చోరా వా పరియుట్ఠితా’’తి సుత్వా ‘‘కో గన్త్వా అమిత్తమద్దనం కరిస్సతీ’’తి వుత్తే ‘‘అహం పఠమం అహం పఠమ’’న్తి వత్వా గచ్ఛన్తాపి సమగ్గా వుట్ఠహన్తి నామ. ఏకస్స పన కమ్మన్తే ఓసీదమానే సేసా పుత్తభాతరో పేసేత్వా తస్స కమ్మన్తం ఉపత్థమ్భయమానాపి ఆగన్తుకరాజానం ‘‘అసుకస్స గేహం గచ్ఛతు, అసుకస్స గేహం గచ్ఛతూ’’తి అవత్వా సబ్బే ఏకతో సఙ్గణ్హన్తాపి ఏకస్స మఙ్గలే వా రోగే వా అఞ్ఞస్మిం వా పన తాదిసే సుఖదుక్ఖే ఉప్పన్నే సబ్బే తత్థ సహాయభావం గచ్ఛన్తాపి సమగ్గా వజ్జికరణీయాని కరోన్తి నామ.

అప్పఞ్ఞత్తన్తిఆదీసు పుబ్బే అకతం సుఙ్కం వా బలిం వా దణ్డం వా ఆహరాపేన్తా అప్పఞ్ఞత్తం పఞ్ఞాపేన్తి నామ. పోరాణపవేణియా ఆగతమేవ పన అనాహరాపేన్తా పఞ్ఞత్తం సముచ్ఛిన్దన్తి నామ. చోరోతి గహేత్వా దస్సితే అవిచినిత్వా ఛేజ్జభేజ్జం అనుసాసన్తా పోరాణం వజ్జిధమ్మం సమాదాయ న వత్తన్తి నామ. తేసం అపఞ్ఞత్తం పఞ్ఞాపేన్తానం అభినవసుఙ్కాదిపీళితా మనుస్సా ‘‘అతిఉపద్దుతమ్హ, కే ఇమేసం విజితే వసిస్సన్తీ’’తి పచ్చన్తం పవిసిత్వా చోరా వా చోరసహాయా వా హుత్వా జనపదం హనన్తి. పఞ్ఞత్తం సముచ్ఛిన్దన్తానం పవేణిఆగతాని సుఙ్కాదీని అగణ్హన్తానం కోసో పరిహాయతి, తతో హత్థిఅస్సబలకాయఓరోధాదయో యథానిబద్ధం వట్టం అలభమానా థామబలేన పరిహాయన్తి. తే నేవ యుద్ధక్ఖమా హోన్తి న పారిచరియక్ఖమా. పోరాణం వజ్జిధమ్మం సమాదాయ అవత్తన్తానం విజితే మనుస్సా ‘‘అమ్హాకం పుత్తం పితరం భాతరం అచోరంయేవ చోరోతి కత్వా ఛిన్దింసు భిన్దింసూ’’తి కుజ్ఝిత్వా పచ్చన్తం పవిసిత్వా చోరా వా చోరసహాయా వా హుత్వా జనపదం హనన్తి. ఏవం రాజూనం పరిహాని హోతి. అపఞ్ఞత్తం న పఞ్ఞాపేన్తానం పన ‘‘పవేణిఆగతంయేవ రాజానో కరోన్తీ’’తి మనుస్సా హట్ఠతుట్ఠా కసివాణిజ్జాదికే కమ్మన్తే సమ్పాదేన్తి. పఞ్ఞత్తం అసముచ్ఛిన్దన్తానం పవేణిఆగతాని సుఙ్కాదీని గణ్హన్తానం కోసో వడ్ఢతి, తతో హత్థిఅస్సబలకాయఓరోధాదయో యథానిబద్ధం వట్టం లభమానా థామబలసమ్పన్నా యుద్ధక్ఖమా చేవ పారిచరియక్ఖమా చ హోన్తి. పోరాణే వజ్జిధమ్మే సమాదాయ వత్తన్తానం మనుస్సా న ఉజ్ఝాయన్తి. ‘‘రాజానో పోరాణపవేణియా కరోన్తి, అట్టకులికసేనాపతిఉపరాజూహి పరిక్ఖితం సయమ్పి పరిక్ఖిపిత్వా పవేణిపోత్థకం వాచాపేత్వా అనుచ్ఛవికమేవ దణ్డం పవత్తయన్తి, ఏతేసం దోసో నత్థి, అమ్హాకంయేవ దోసో’’తి అప్పమత్తా కమ్మన్తే కరోన్తి. ఏవం రాజూనం వుద్ధి హోతి.

సక్కరిస్సన్తీతి యంకిఞ్చి తేసం సక్కారం కరోన్తా సున్దరమేవ కరిస్సన్తి. గరుం కరిస్సన్తీతి గరుభావం పచ్చుపట్ఠపేత్వా కరిస్సన్తి. మానేస్సన్తీతి మనేన పియాయిస్సన్తి. పూజేస్సన్తీతి పచ్చయపూజాయ పూజేస్సన్తి. సోతబ్బం మఞ్ఞిస్సన్తీతి దివసస్స ద్వే తయో వారే ఉపట్ఠానం గన్త్వా తేసం కథం సోతబ్బం సద్ధాతబ్బం మఞ్ఞిస్సన్తి. తత్థ యే ఏవం మహల్లకానం రాజూనం సక్కారాదీని న కరోన్తి, ఓవాదత్థాయ వా నేసం ఉపట్ఠానం న గచ్ఛన్తి, తే తేహి విస్సట్ఠా అనోవదియమానా కీళాపసుతా రజ్జతో పరిహాయన్తి. యే పన తథా పటిపజ్జన్తి, తేసం మహల్లకరాజానో ‘‘ఇదం కాతబ్బం ఇదం న కాతబ్బ’’న్తి పోరాణపవేణిం ఆచిక్ఖన్తి. సఙ్గామం పత్వాపి ‘‘ఏవం పవిసితబ్బం, ఏవం నిక్ఖమితబ్బ’’న్తి ఉపాయం దస్సేన్తి. తే తేహి ఓవదియమానా యథాఓవాదం పటిపజ్జమానా సక్కోన్తి రజ్జపవేణిం సన్ధారేతుం. తేన వుత్తం – ‘‘వుద్ధియేవ లిచ్ఛవీ వజ్జీనం పాటికఙ్ఖా’’తి.

కులిత్థియోతి కులఘరణియో. కులకుమారియోతి అనివిద్ధా తాసం ధీతరో. ఓకస్సాతి వా పసయ్హాతి వా పసయ్హాకారస్సేవేతం నామం. ఓకాసాతిపి పఠన్తి. తత్థ ఓకస్సాతి అవకసిత్వా ఆకడ్ఢిత్వా. పసయ్హాతి అభిభవిత్వా అజ్ఝోత్థరిత్వాతి అయం వచనత్థో. ఏవఞ్హి కరోన్తానం విజితే మనుస్సా ‘‘అమ్హాకం గేహే పుత్తభాతరోపి, ఖేళసిఙ్ఘానికాదీని ముఖేన అపనేత్వా సంవడ్ఢితా ధీతరోపి ఇమే బలక్కారేన గహేత్వా అత్తనో ఘరే వాసేన్తీ’’తి కుపితా పచ్చన్తం పవిసిత్వా చోరా వా చోరసహాయా వా హుత్వా జనపదం హనన్తి. ఏవం అకరోన్తానం పన విజితే మనుస్సా అప్పోస్సుక్కా సకాని కమ్మాని కరోన్తా రాజకోసం వడ్ఢేన్తి. ఏవమేత్థ వుద్ధిహానియో వేదితబ్బా.

వజ్జీనం వజ్జిచేతియానీతి వజ్జిరాజూనం వజ్జిరట్ఠే చిత్తీకతట్ఠేన చేతియానీతి లద్ధనామాని యక్ఖట్ఠానాని. అబ్భన్తరానీతి అన్తోనగరే ఠితాని. బాహిరానీతి బహినగరే ఠితాని. దిన్నపుబ్బం కతపుబ్బన్తి పుబ్బే దిన్నఞ్చ కతఞ్చ. నో పరిహాపేస్సన్తీతి అహాపేత్వా యథాపవత్తమేవ కరిస్సన్తి. ధమ్మికం బలిం పరిహాపేన్తానఞ్హి దేవతా ఆరక్ఖం సుసంవిహితం న కరోన్తి, అనుప్పన్నం దుక్ఖం ఉప్పాదేతుం అసక్కోన్తియోపి ఉప్పన్నం కాససీసరోగాదిం వడ్ఢేన్తి, సఙ్గామే పత్తే సహాయా న హోన్తి. అపరిహాపేన్తానం పన ఆరక్ఖం సుసంవిహితం కరోన్తి, అనుప్పన్నం సుఖం ఉప్పాదేతుం అసక్కోన్తియోపి ఉప్పన్నం కాససీసరోగాదిం హరన్తి, సఙ్గామసీసే సహాయా హోన్తీతి. ఏవమేత్థ వుద్ధిహానియో వేదితబ్బా.

ధమ్మికా రక్ఖావరణగుత్తీతి ఏత్థ రక్ఖా ఏవ యథా అనిచ్ఛితం నాగచ్ఛతి, ఏవం ఆవరణతో ఆవరణం. యథా ఇచ్ఛితం న నస్సతి, ఏవం గోపాయనతో గుత్తి. తత్థ బలకాయేన పరివారేత్వా రక్ఖనం పబ్బజితానం ధమ్మికా రక్ఖావరణగుత్తి నామ న హోతి. యథా పన విహారస్స ఉపవనే రుక్ఖే న ఛిన్దన్తి, వాజికా వాజం న కరోన్తి, పోక్ఖరణీసు మచ్ఛే న గణ్హన్తి, ఏవం కరణం ధమ్మికా రక్ఖావరణగుత్తి నామ. కిన్తీతి కేన ను ఖో కారణేన.

తత్థ యే అనాగతానం అరహన్తానం ఆగమనం న ఇచ్ఛన్తి, తే అస్సద్ధా హోన్తి అప్పసన్నా. పబ్బజితే సమ్పత్తే పచ్చుగ్గమనం న కరోన్తి, గన్త్వా న పస్సన్తి, పటిసన్థారం న కరోన్తి, పఞ్హం న పుచ్ఛన్తి, ధమ్మం న సుణన్తి, దానం న దేన్తి, అనుమోదనం న సుణన్తి, నివాసనట్ఠానం న సంవిదహన్తి. అథ నేసం అవణ్ణో ఉగ్గచ్ఛతి ‘‘అసుకో నామ రాజా అస్సద్ధో అప్పసన్నో, పబ్బజితే సమ్పత్తే పచ్చుగ్గమనం న కరోతి…పే… నివాసనట్ఠానం న సంవిదహతీ’’తి. తం సుత్వా పబ్బజితా తస్స నగరద్వారేన గచ్ఛన్తాపి నగరం న పవిసన్తి. ఏవం అనాగతానం అరహన్తానం అనాగమనమేవ హోతి. ఆగతానం పన ఫాసువిహారే అసతి యేపి అజానిత్వా ఆగతా, తే ‘‘వసిస్సామాతి తావ చిన్తేత్వా ఆగతమ్హా, ఇమేసం పన రాజూనం ఇమినా నీహారేన కే వసిస్సన్తీ’’తి నిక్ఖమిత్వా గచ్ఛన్తి. ఏవం అనాగతేసు అనాగచ్ఛన్తేసు ఆగతేసు దుక్ఖం విహరన్తేసు సో దోసో పబ్బజితానం అనావాసో హోతి. తతో దేవతారక్ఖా న హోతి, దేవతారక్ఖాయ అసతి అమనుస్సా ఓకాసం లభన్తి, అమనుస్సా ఉస్సన్నా అనుప్పన్నం బ్యాధిం ఉప్పాదేన్తి. సీలవన్తానం దస్సనపఞ్హపుచ్ఛనాదివత్థుకస్స పుఞ్ఞస్స అనాగమో హోతి. విపరియాయేన యథావుత్తకణ్హపక్ఖవిపరీతస్స సుక్కపక్ఖస్స సమ్భవో హోతీతి ఏవమేత్థ వుద్ధిహానియో వేదితబ్బా.

౨. వస్సకారసుత్తవణ్ణనా

౨౨. దుతియే అభియాతుకామోతి అభిభవనత్థాయ యాతుకామో. వజ్జీతి వజ్జిరాజానో. ఏవంమహిద్ధికేతి ఏవం మహతియా రాజిద్ధియా సమన్నాగతే. ఏతేన నేసం సమగ్గభావం కథేతి. ఏవంమహానుభావేతి ఏవం మహన్తేన రాజానుభావేన సమన్నాగతే. ఏతేన నేసం హత్థిసిప్పాదీసు కతసిక్ఖతం కథేతి, యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘సిక్ఖితా వతిమే లిచ్ఛవికుమారకా, సుసిక్ఖితా వతిమే లిచ్ఛవికుమారకా, యత్ర హి నామ సుఖుమేన తాళచ్ఛిగ్గళేన అసనం అతిపాతయిస్సన్తి పోఙ్ఖానుపోఙ్ఖం అవిరాధిత’’న్తి (సం. ని. ౫.౧౧౧౫). ఉచ్ఛేచ్ఛామీతి ఉచ్ఛిన్దిస్సామి. వినాసేస్సామీతి అదస్సనం నయిస్సామి. అనయబ్యసనన్తి అవడ్ఢిఞ్చేవ, ఞాతిబ్యసనఞ్చ. ఆపాదేస్సామీతి పాపయిస్సామి.

ఇతి కిర సో ఠాననిసజ్జాదీసు ఇమం యుద్ధకథమేవ కథేతి, ‘‘గమనసజ్జా హోథా’’తి చ బలకాయం ఆణాపేతి. కస్మా? గఙ్గాయ కిర ఏకం పట్టనగామం నిస్సాయ అద్ధయోజనం అజాతసత్తునో విజితం, అద్ధయోజనం లిచ్ఛవీనం. తత్ర పబ్బతపాదతో మహగ్ఘభణ్డం ఓతరతి. తం సుత్వా ‘‘అజ్జ యామి, స్వే యామీ’’తి అజాతసత్తునో సంవిదహన్తస్సేవ లిచ్ఛవినో సమగ్గా సమ్మోదమానా పురేతరం ఆగన్త్వా సబ్బం గణ్హన్తి. అజాతసత్తు పచ్ఛా ఆగన్త్వా తం పవత్తిం ఞత్వా కుజ్ఝిత్వా గచ్ఛతి. తే పునసంవచ్ఛరేపి తథేవ కరోన్తి. అథ సో బలవాఘాతజాతో, తదా ఏవమకాసి.

తతో చిన్తేసి – ‘‘గణేన సద్ధిం యుద్ధం నామ భారియం, ఏకోపి మోఘప్పహారో నామ నత్థి. ఏకేన ఖో పన పణ్డితేన సద్ధిం మన్తేత్వా కరోన్తో నిరపరాధో హోతి, పణ్డితో చ సత్థారా సదిసో నత్థి, సత్థా చ అవిదూరే ధురవిహారే వసతి, హన్దాహం పేసేత్వా పుచ్ఛామి. సచే మే గతేన కోచి అత్థో భవిస్సతి, సత్థా తుణ్హీ భవిస్సతి. అనత్థే పన సతి ‘కిం రఞ్ఞో తత్థ గతేనా’తి వక్ఖతీ’’తి. సో వస్సకారం బ్రాహ్మణం పేసేసి. బ్రాహ్మణో గన్త్వా భగవతో తమత్థం ఆరోచేసి. తేన వుత్తం – అథ ఖో రాజా…పే… ఆపాదేస్సామి వజ్జీతి.

భగవన్తం బీజయమానోతి థేరో వత్తసీసే ఠత్వా భగవన్తం బీజతి, భగవతో పన సీతం వా ఉణ్హం వా నత్థి. భగవా బ్రాహ్మణస్స వచనం సుత్వా తేన సద్ధిం అమన్తేత్వా థేరేన సద్ధిం మన్తేతుకామో కిన్తి తే, ఆనన్ద, సుతన్తిఆదిమాహ. తం వుత్తత్థమేవ.

ఏకమిదాహన్తి ఇదం భగవా పుబ్బే వజ్జీనం ఇమస్స వజ్జిసత్తకస్స దేసితభావప్పకాసనత్థం ఆహ. అకరణీయాతి అకత్తబ్బా, అగ్గహేతబ్బాతి అత్థో. యదిదన్తి నిపాతమత్తం. యుద్ధస్సాతి కరణత్థే సామివచనం, అభిముఖం యుద్ధేన గహేతుం న సక్కాతి అత్థో. అఞ్ఞత్ర ఉపలాపనాయాతి ఠపేత్వా ఉపలాపనం. ఉపలాపనా నామ ‘‘అలం వివాదేన, ఇదాని సమగ్గా హోమా’’తి హత్థిఅస్సరథహిరఞ్ఞసువణ్ణాదీని పేసేత్వా సఙ్గహకరణం, ఏవఞ్హి సఙ్గహం కత్వా కేవలం విస్సాసేన సక్కా గణ్హితున్తి అత్థో. అఞ్ఞత్ర మిథుభేదాతి ఠపేత్వా మిథుభేదం. ఇమినా ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞభేదం కత్వాపి సక్కా ఏతే గహేతు’’న్తి దస్సేతి. ఇదం బ్రాహ్మణో భగవతో కథాయ నయం లభిత్వా ఆహ. కిం పన భగవా బ్రాహ్మణస్స ఇమాయ కథాయ నయలాభం జానాతీతి? ఆమ జానాతి. జానన్తో కస్మా కథేసి? అనుకమ్పాయ. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘మయా అకథితేపి కతిపాహేన గన్త్వా సబ్బే గణ్హిస్సతి, కథితే పన సమగ్గే భిన్దన్తో తీహి సంవచ్ఛరేహి గణ్హిస్సతి. ఏత్తకమ్పి జీవితమేవ వరం. ఏత్తకఞ్హి జీవన్తా అత్తనో పతిట్ఠాభూతం పుఞ్ఞం కరిస్సన్తీ’’తి. అభినన్దిత్వాతి చిత్తేన నన్దిత్వా. అనుమోదిత్వాతి ‘‘యావ సుభాసితమిదం భోతా గోతమేనా’’తి వాచాయ అనుమోదిత్వా. పక్కామీతి రఞ్ఞో సన్తికం గతో. రాజాపి తమేవ పేసేత్వా సబ్బే భిన్దిత్వా గన్త్వా అనయబ్యసనం పాపేసి.

౩. పఠమసత్తకసుత్తవణ్ణనా

౨౩. తతియే అభిణ్హం సన్నిపాతాతి ఇదం వజ్జిసత్తకే వుత్తసదిసమేవ. ఇధాపి చ అభిణ్హం అసన్నిపతన్తా దిసాసు ఆగతసాసనం న సుణన్తి, తతో ‘‘అసుకవిహారసీమా ఆకులా, ఉపోసథప్పవారణా ఠితా, అసుకస్మిం ఠానే భిక్ఖూ వేజ్జకమ్మదూతకమ్మాదీని కరోన్తి, విఞ్ఞత్తిబహులా ఫలపుప్ఫదానాదీహి జీవికం కప్పేన్తీ’’తిఆదీని న జానన్తి. పాపభిక్ఖూపి ‘‘పమత్తో సఙ్ఘో’’తి ఞత్వా రాసిభూతా సాసనం ఓసక్కాపేన్తి. అభిణ్హం సన్నిపతన్తా పన తం పవత్తిం సుణన్తి, తతో భిక్ఖుసఙ్ఘం పేసేత్వా సీమం ఉజుం కారేన్తి, ఉపోసథప్పవారణాయో పవత్తాపేన్తి, మిచ్ఛాజీవానం ఉస్సన్నట్ఠానే అరియవంసికే పేసేత్వా అరియవంసం కథాపేన్తి, పాపభిక్ఖూనం వినయధరేహి నిగ్గహం కారాపేన్తి. పాపభిక్ఖూపి ‘‘అప్పమత్తో సఙ్ఘో, న సక్కా అమ్హేహి వగ్గబన్ధనేన విచరితు’’న్తి భిజ్జిత్వా పలాయన్తి. ఏవమేత్థ వుద్ధిహానియో వేదితబ్బా.

సమగ్గాతిఆదీసు చేతియపటిజగ్గనత్థం వా బోధిఘరఉపోసథాగారచ్ఛాదనత్థం వా కతికవత్తం వా ఠపేతుకామతాయ ‘‘సఙ్ఘో సన్నిపతతూ’’తి భేరియా వా ఘణ్టియా వా ఆకోటితమత్తాయ ‘‘మయ్హం చీవరకమ్మం అత్థి, మయ్హం పత్తో పచితబ్బో, మయ్హం నవకమ్మం అత్థీ’’తి విక్ఖేపం కరోన్తా న సమగ్గా సన్నిపతన్తి నామ. సబ్బం పన తం కమ్మం ఠపేత్వా ‘‘అహం పురిమతరం, అహం పురిమతర’’న్తి ఏకప్పహారేనేవ సన్నిపతన్తా సమగ్గా సన్నిపతన్తి నామ. సన్నిపతితా పన చిన్తేత్వా మన్తేత్వా కత్తబ్బం కత్వా ఏకతోవ అవుట్ఠహన్తా న సమగ్గా వుట్ఠహన్తి నామ. ఏవం వుట్ఠితేసు హి యే పఠమం గచ్ఛన్తి, తేసం ఏవం హోతి ‘‘అమ్హేహి బాహిరకథావ సుతా, ఇదాని వినిచ్ఛయకథా భవిస్సతీ’’తి. ఏకప్పహారేనేవ వుట్ఠహన్తా సమగ్గా వుట్ఠహన్తి నామ. అపిచ ‘‘అసుకట్ఠానే విహారసీమా ఆకులా, ఉపోసథప్పవారణా ఠితా, అసుకట్ఠానే వేజ్జకమ్మాదికారకా పాపభిక్ఖూ ఉస్సన్నా’’తి సుత్వా ‘‘కో గన్త్వా తేసం నిగ్గహం కరిస్సతీ’’తి వుత్తే ‘‘అహం పఠమం, అహం పఠమ’’న్తి వత్వా గచ్ఛన్తాపి సమగ్గా వుట్ఠహన్తి నామ.

ఆగన్తుకం పన దిస్వా ‘‘ఇమం పరివేణం యాహి, ఏతం పరివేణం యాహి, అయం కో’’తి అవత్వా సబ్బే వత్తం కరోన్తాపి, జిణ్ణపత్తచీవరకం దిస్వా తస్స భిక్ఖాచారవత్తేన పత్తచీవరం పరియేసన్తాపి, గిలానస్స గిలానభేసజ్జం పరియేసమానాపి, గిలానమేవ అనాథం ‘‘అసుకపరివేణం యాహీ’’తి అవత్వా అత్తనో అత్తనో పరివేణే పటిజగ్గన్తాపి, ఏకో ఓలీయమానకో గన్థో హోతి, పఞ్ఞవన్తం భిక్ఖుం సఙ్గణ్హిత్వా తేన తం గన్థం ఉక్ఖిపాపేన్తాపి సమగ్గా సఙ్ఘకరణీయాని కరోన్తి నామ.

అప్పఞ్ఞత్తన్తిఆదీసు నవం అధమ్మికం కతికవత్తం వా సిక్ఖాపదం వా గణ్హన్తా అప్పఞ్ఞత్తం పఞ్ఞాపేన్తి నామ పురాణసన్థతవత్థుస్మిం సావత్థియం భిక్ఖూ వియ. ఉద్ధమ్మం ఉబ్బినయం సాసనం దీపేన్తా పఞ్ఞత్తం సముచ్ఛిన్దన్తి నామ, వస్ససతపరినిబ్బుతే భగవతి వేసాలికా వజ్జిపుత్తకా వియ. ఖుద్దానుఖుద్దకా పన ఆపత్తియో సఞ్చిచ్చ వీతిక్కమన్తా యథాపఞ్ఞత్తేసు సిక్ఖాపదేసు సమాదాయ న వత్తన్తి నామ అస్సజిపునబ్బసుకా వియ. తథా అకరోన్తా పన అపఞ్ఞత్తం న పఞ్ఞాపేన్తి, పఞ్ఞత్తం న సముచ్ఛిన్దన్తి, యథాపఞ్ఞత్తేసు సిక్ఖాపదేసు సమాదాయ వత్తన్తి నామ ఆయస్మా ఉపసేనో వియ, ఆయస్మా యసో కాకణ్డకపుత్తో వియ, ఆయస్మా మహాకస్సపో వియ చ. వుద్ధియేవాతి సీలాదిగుణేహి వుద్ధియేవ, నో పరిహాని.

థేరాతి థిరభావప్పత్తా థేరకారకేహి గుణేహి సమన్నాగతా. బహూ రత్తియో జానన్తీతి రత్తఞ్ఞూ. చిరం పబ్బజితానం ఏతేసన్తి చిరపబ్బజితా. సఙ్ఘస్స పితిట్ఠానే ఠితాతి సఙ్ఘపితరో. పితిట్ఠానే ఠితత్తా సఙ్ఘం పరిణేన్తి, పుబ్బఙ్గమా హుత్వా తీసు సిక్ఖాసు పవత్తేన్తీతి సఙ్ఘపరిణాయకా.

యే తేసం సక్కారాదీని న కరోన్తి, ఓవాదత్థాయ ద్వే తయో వారే ఉపట్ఠానం న గచ్ఛన్తి, తేపి తేసం ఓవాదం న దేన్తి, పవేణికథం న కథేన్తి, సారభూతం ధమ్మపరియాయం న సిక్ఖాపేన్తి. తే తేహి విస్సట్ఠా సీలాదీహి ధమ్మక్ఖన్ధేహి సత్తహి చ అరియధనేహీతి ఏవమాదీహి గుణేహి పరిహాయన్తి. యే పన తేసం సక్కారాదీని కరోన్తి, ఉపట్ఠానం గచ్ఛన్తి, తేసం తే ‘‘ఏవం తే అభిక్కమితబ్బ’’న్తిఆదికం ఓవాదం దేన్తి, పవేణికథం కథేన్తి, సారభూతం ధమ్మపరియాయం సిక్ఖాపేన్తి, తేరసహి ధుతఙ్గేహి దసహి కథావత్థూహి అనుసాసన్తి. తే తేసం ఓవాదే ఠత్వా సీలాదీహి గుణేహి వడ్ఢమానా సామఞ్ఞత్థం అనుపాపుణన్తి. ఏవమేత్థ హానివుద్ధియో దట్ఠబ్బా.

పునబ్భవో సీలమస్సాతి పోనోబ్భవికా, పునబ్భవదాయికాతి అత్థో, తస్సా పోనోబ్భవికాయ. న వసం గచ్ఛిస్సన్తీతి ఏత్థ యే చతున్నం పచ్చయానం కారణా ఉపట్ఠాకానం పదానుపదికా హుత్వా గామతో గామం విచరన్తి, తే తస్సా వసం గచ్ఛన్తి నామ. ఇతరే న గచ్ఛన్తి. తత్థ హానివుద్ధియో పాకటాయేవ.

ఆరఞ్ఞకేసూతి పఞ్చధనుసతికపచ్ఛిమేసు. సాపేక్ఖాతి సాలయా. గామన్తసేనాసనేసు హి ఝానం అప్పేత్వాపి తతో వుట్ఠితమత్తోవ ఇత్థిపురిసదారకదారికాదిసద్దం సుణాతి, యేనస్స అధిగతవిసేసోపి హాయతియేవ. అరఞ్ఞసేనాసనే నిద్దాయిత్వాపి పబుద్ధమత్తో సీహబ్యగ్ఘమోరాదీనం సద్దం సుణాతి, యేన అరఞ్ఞే పీతిం పటిలభిత్వా తమేవ సమ్మసన్తో అగ్గఫలే పతిట్ఠాతి. ఇతి భగవా గామన్తసేనాసనే ఝానం అప్పేత్వా నిసిన్నభిక్ఖుతో అరఞ్ఞే నిద్దాయమానమేవ పసంసతి. తస్మా తమేవ అత్థవసం పటిచ్చ ‘‘ఆరఞ్ఞకేసు సేనాసనేసు సాపేక్ఖా భవిస్సన్తీ’’తి ఆహ.

పచ్చత్తఞ్ఞేవ సతిం ఉపట్ఠాపేస్సన్తీతి అత్తనావ అత్తనో అబ్భన్తరే సతిం ఉపట్ఠపేస్సన్తి. పేసలాతి పియసీలా. ఇధాపి సబ్రహ్మచారీనం ఆగమనం అనిచ్ఛన్తా నేవాసికా అస్సద్ధా హోన్తి అప్పసన్నా, విహారం సమ్పత్తభిక్ఖూనం పచ్చుగ్గమన-పత్తచీవరపటిగ్గహణ-ఆసనపఞ్ఞాపనతాలవణ్టగ్గహణాదీని న కరోన్తి. అథ నేసం అవణ్ణో ఉగ్గచ్ఛతి ‘‘అసుకవిహారవాసినో భిక్ఖూ అస్సద్ధా అప్పసన్నా విహారం పవిట్ఠానం వత్తప్పటివత్తమ్పి న కరోన్తీ’’తి. తం సుత్వా పబ్బజితా విహారద్వారేన గచ్ఛన్తాపి విహారం న పవిసన్తి. ఏవం అనాగతానం అనాగమనమేవ హోతి. ఆగతానం పన ఫాసువిహారే అసతి యేపి అజానిత్వా ఆగతా, తే ‘‘వసిస్సామాతి తావచిన్తేత్వా ఆగతమ్హా, ఇమేసం పన నేవాసికానం ఇమినా నీహారేన కో వసిస్సతీ’’తి నిక్ఖమిత్వా గచ్ఛన్తి. ఏవం సో విహారో అఞ్ఞేసం భిక్ఖూనం అనావాసోవ హోతి. తతో నేవాసికా సీలవన్తానం దస్సనం అలభన్తా కఙ్ఖావినోదకం వా ఆచారసిక్ఖాపకం వా మధురధమ్మసవనం వా న లభన్తి. తేసం నేవ అగ్గహితధమ్మగ్గహణం న గహితసజ్ఝాయకరణం హోతి. ఇతి నేసం హానియేవ హోతి, న వుద్ధి.

యే పన సబ్రహ్మచారీనం ఆగమనం ఇచ్ఛన్తి, తే సద్ధా హోన్తి పసన్నా, ఆగతానం సబ్రహ్మచారీనం పచ్చుగ్గమనాదీని కత్వా సేనాసనం పఞ్ఞపేత్వా దేన్తి, తే గహేత్వా భిక్ఖాచారం పవిసన్తి, కఙ్ఖం వినోదేన్తి, మధురధమ్మస్సవనం లభన్తి. అథ నేసం కిత్తిసద్దో ఉగ్గచ్ఛతి ‘‘అసుకవిహారే భిక్ఖూ ఏవం సద్ధా పసన్నా వత్తసమ్పన్నా సఙ్గాహకా’’తి. తం సుత్వా భిక్ఖూ దూరతోపి ఆగచ్ఛన్తి. తేసం నేవాసికా వత్తం కరోన్తి, సమీపం గన్త్వా వుడ్ఢతరం ఆగన్తుకం వన్దిత్వా నిసీదన్తి, నవకతరస్స సన్తికే ఆసనం గహేత్వా నిసీదిత్వా ‘‘ఇమస్మిం విహారే వసిస్సథ, గమిస్సథా’’తి పుచ్ఛన్తి. ‘‘గమిస్సామా’’తి వుత్తే ‘‘సప్పాయం సేనాసనం, సులభా భిక్ఖా’’తిఆదీని వత్వా గన్తుం న దేన్తి. వినయధరో చే హోతి, తస్స సన్తికే వినయం సజ్ఝాయన్తి. సుత్తన్తాదిధరో చే, తస్స సన్తికే తం తం ధమ్మం సజ్ఝాయన్తి. తే ఆగన్తుకథేరానం ఓవాదే ఠత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణన్తి. ఆగన్తుకా ‘‘ఏకం ద్వే దివసాని వసిస్సామాతి ఆగతమ్హా, ఇమేసం పన సుఖసంవాసతాయ దస ద్వాదస వస్సాని వసిమ్హా’’తి వత్తారో హోన్తి. ఏవమేత్థ హానివుద్ధియో వేదితబ్బా.

౪. దుతియసత్తకసుత్తవణ్ణనా

౨౪. చతుత్థే న కమ్మారామాతి యే దివసం చీవరకమ్మ-కాయబన్ధనపరిస్సావన-ధమ్మకరణ-సమ్మజ్జని-పాదకఠలికాదీనేవ కరోన్తి, తే సన్ధాయేస పటిక్ఖేపో. యో పన తేసం కరణవేలాయ ఏవం ఏతాని కరోతి, ఉద్దేసవేలాయ ఉద్దేసం గణ్హాతి, సజ్ఝాయవేలాయ సజ్ఝాయతి, చేతియఙ్గణవత్తవేలాయ చేతియఙ్గణవత్తం కరోతి, మనసికారవేలాయ మనసికారం కరోతి, న సో కమ్మారామో నామ.

యో ఇత్థివణ్ణపురిసవణ్ణాదివసేన ఆలాపసల్లాపం కరోన్తోయేవ రత్తిన్దివం వీతినామేతి, ఏవరూపే భస్సే పరియన్తకారీ న హోతి, అయం భస్సారామో నామ. యో పన రత్తిన్దివం ధమ్మం కథేతి, పఞ్హం విస్సజ్జేతి, అయం అప్పభస్సోవ భస్సే పరియన్తకారీయేవ. కస్మా? ‘‘సన్నిపతితానం వో, భిక్ఖవే, ద్వయం కరణీయం ధమ్మీ వా కథా అరియో వా తుణ్హీభావో’’తి (మ. ని. ౧.౨౭౩) వుత్తత్తా.

యో ఠితోపి గచ్ఛన్తోపి నిసిన్నోపి థినమిద్ధాభిభూతో నిద్దాయతియేవ, అయం నిద్దారామో నామ. యస్స పన కరజకాయగేలఞ్ఞేన చిత్తం భవఙ్గం ఓతరతి, నాయం నిద్దారామో. తేనేవాహ – ‘‘అభిజానామహం, అగ్గివేస్సన, గిమ్హానం పచ్ఛిమే మాసే పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతప్పటిక్కన్తో చతుగ్గుణం సఙ్ఘాటిం పఞ్ఞపేత్వా దక్ఖిణేన పస్సేన సతో సమ్పజానో నిద్దం ఓక్కమితా’’తి (మ. ని. ౧.౩౮౭).

యో ‘‘ఏకస్స దుతియో, ద్విన్నం తతియో, తిణ్ణం చతుత్థో’’తి ఏవం సంసట్ఠోవ విహరతి, ఏకకో అస్సాదం న లభతి, అయం సఙ్గణికారామో. యో పన చతూసు ఇరియాపథేసు ఏకకోవ అస్సాదం లభతి, నాయం సఙ్గణికారామో.

అసన్తసమ్భావనిచ్ఛాయ సమన్నాగతా దుస్సీలా పాపిచ్ఛా నామ. యేసం పాపకా మిత్తా చతూసు ఇరియాపథేసు సహ అయనతో పాపసహాయా, యే చ తన్నిన్నతప్పోణతప్పబ్భారతాయ పాపేసు సమ్పవఙ్కా, తే పాపమిత్తా పాపసహాయా పాపసమ్పవఙ్కా నామ.

ఓరమత్తకేనాతి అవరమత్తకేన అప్పమత్తకేన. అన్తరాతి అరహత్తం అప్పత్వావ ఏత్థన్తరే. వోసానన్తి పరినిట్ఠితభావం ‘‘అలమేత్తావతా’’తి ఓసక్కనం. ఇదం వుత్తం హోతి – యావ సీలపారిసుద్ధిజ్ఝానవిపస్సనా సోతాపన్నభావాదీనం అఞ్ఞతరమత్తకేన వోసానం నాపజ్జిస్సన్తి, తావ వుద్ధియేవ భిక్ఖూనం పాటికఙ్ఖా, నో పరిహానీతి.

౭. సఞ్ఞాసుత్తవణ్ణనా

౨౭. సత్తమే అనిచ్చసఞ్ఞాదయో అనిచ్చానుపస్సనాదీహి సహగతసఞ్ఞా.

౮. పఠమపరిహానిసుత్తవణ్ణనా

౨౮. అట్ఠమే ఉప్పన్నానం సఙ్ఘకిచ్చానం నిత్థరణేన భారం వహన్తీతి భారవాహినో. తే తేన పఞ్ఞాయిస్సన్తీతి తే థేరా తేన అత్తనో థేరభావానురూపేన కిచ్చేన పఞ్ఞాయిస్సన్తి. తేసు యోగం ఆపజ్జతీతి పయోగం ఆపజ్జతి, సయం తాని కిచ్చాని కాతుం ఆరభతీతి.

౯. దుతియపరిహానిసుత్తవణ్ణనా

౨౯. నవమే భిక్ఖుదస్సనం హాపేతీతి భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దస్సనత్థాయ గమనం హాపేతి. అధిసీలేతి పఞ్చసీలదససీలసఙ్ఖాతే ఉత్తమసీలే. ఇతో బహిద్ధాతి ఇమమ్హా సాసనా బహిద్ధా. దక్ఖిణేయ్యం గవేసతీతి దేయ్యధమ్మపటిగ్గాహకే పరియేసతి. తత్థ చ పుబ్బకారం కరోతీతి తేసం బాహిరానం తిత్థియానం దత్వా పచ్ఛా భిక్ఖూనం దేతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

వజ్జిసత్తకవగ్గో తతియో.

౪. దేవతావగ్గో

౫. పఠమమిత్తసుత్తవణ్ణనా

౩౬. చతుత్థస్స పఞ్చమే దుద్దదన్తి దుప్పరిచ్చజం మహారహం భణ్డకం. దుక్కరం కరోతీతి కాతుం అసుకరం కమ్మం కరోతి. దుక్ఖమం ఖమతీతి సహాయస్స అత్థాయ దురధివాసం అధివాసేతి. గుయ్హమస్స ఆవికరోతీతి అత్తనో గుయ్హం తస్స ఆవికరోతి. గుయ్హమస్స పరిగుహతీతి తస్స గుయ్హం అఞ్ఞేసం నాచిక్ఖతి. ఖీణేన నాతిమఞ్ఞతీతి తస్స భోగే ఖీణే తేన ఖయేన తం నాతిమఞ్ఞతి, తస్మిం ఓమానం అత్తని చ అతిమానం న కరోతి.

౬. దుతియమిత్తసుత్తవణ్ణనా

౩౭. ఛట్ఠే వత్తాతి వచనకుసలో. వచనక్ఖమోతి వచనం ఖమతి, దిన్నం ఓవాదం కరోతి. గమ్భీరన్తి గుయ్హం రహస్సం ఝాననిస్సితం విపస్సనామగ్గఫలనిబ్బాననిస్సితం.

౭. పఠమపటిసమ్భిదాసుత్తవణ్ణనా

౩౮. సత్తమే ఇదం మే చేతసో లీనత్తన్తి ఉప్పన్నే చేతసో లీనత్తే ‘‘ఇదం మే చేతసో లీనత్త’’న్తి యథాసభావతో జానాతి. అజ్ఝత్తం సంఖిత్తం నామ థినమిద్ధానుగతం. బహిద్ధా విక్ఖిత్తం నామ పఞ్చసు కామగుణేసు విక్ఖిత్తం. వేదనాతిఆదీని పపఞ్చమూలవసేన గహితాని. వేదనా హి తణ్హాయ మూలం సుఖవసేన తణ్హుప్పత్తితో, సఞ్ఞా దిట్ఠియా మూలం అవిభూతారమ్మణే దిట్ఠిఉప్పత్తితో, వితక్కో మానస్స మూలం వితక్కవసేన అస్మీతి మానుప్పత్తితో. సప్పాయాసప్పాయేసూతి ఉపకారానుపకారేసు. నిమిత్తన్తి కారణం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

దేవతావగ్గో చతుత్థో.

౫. మహాయఞ్ఞవగ్గో

౧-౨. సత్తవిఞ్ఞాణట్ఠితిసుత్తాదివణ్ణనా

౪౪-౪౫. పఞ్చమస్స పఠమే విఞ్ఞాణట్ఠితియోతి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స ఠానాని. సేయ్యథాపీతి నిదస్సనత్థే నిపాతో, యథా మనుస్సాతి అత్థో. అపరిమాణేసు హి చక్కవాళేసు అపరిమాణానం మనుస్సానం వణ్ణసణ్ఠానాదివసేన ద్వేపి ఏకసదిసా నత్థి. యేపి హి కత్థచి యమకభాతరో వణ్ణేన వా సణ్ఠానేన వా సదిసా హోన్తి, తేసమ్పి ఆలోకితవిలోకితకథితహసితగమనట్ఠానాదీహి విసేసో హోతియేవ. తస్మా నానత్తకాయాతి వుత్తా. పటిసన్ధిసఞ్ఞా పన నేసం తిహేతుకాపి ద్విహేతుకాపి అహేతుకాపి హోతి. తస్మా నానత్తసఞ్ఞినోతి వుత్తా. ఏకచ్చే చ దేవాతి ఛ కామావచరదేవా. తేసు హి కేసఞ్చి కాయో నీలో హోతి, కేసఞ్చి పీతకాదివణ్ణో. సఞ్ఞా పన తేసం ద్విహేతుకాపి తిహేతుకాపి హోతి, అహేతుకా నత్థి. ఏకచ్చే చ వినిపాతికాతి చతుఅపాయవినిముత్తా ఉత్తరమాతా యక్ఖినీ, పియఙ్కరమాతా, ఫుస్సమిత్తా, ధమ్మగుత్తాతి ఏవమాదికా అఞ్ఞే చ వేమానికా పేతా. ఏతేసఞ్హి పీతఓదాతకాళమఙ్గురచ్ఛవిసామవణ్ణాదివసేన చేవ కిస థూలరస్సదీఘవసేన చ కాయో నానా హోతి, మనుస్సానం వియ ద్విహేతుకతిహేతుకఅహేతుకవసేన సఞ్ఞాపి. తే పన దేవా వియ న మహేసక్ఖా, కపణమనుస్సా వియ అప్పేసక్ఖా దుల్లభఘాసచ్ఛాదనా దుక్ఖపీళితా విహరన్తి. ఏకచ్చే కాళపక్ఖే దుక్ఖితా జుణ్హపక్ఖే సుఖితా హోన్తి. తస్మా సుఖసముస్సయతో వినిపతితత్తా వినిపాతికాతి వుత్తా. యే పనేత్థ తిహేతుకా, తేసం ధమ్మాభిసమయోపి హోతి పియఙ్కరమాతాదీనం వియ.

బ్రహ్మకాయికాతి బ్రహ్మపారిసజ్జబ్రహ్మపురోహితమహాబ్రహ్మానో. పఠమాభినిబ్బత్తాతి తే సబ్బేపి పఠమజ్ఝానేన అభినిబ్బత్తా. బ్రహ్మపారిసజ్జా పన పరిత్తేన అభినిబ్బత్తా, తేసం కప్పస్స తతియో భాగో ఆయుప్పమాణం. బ్రహ్మపురోహితా మజ్ఝిమేన, తేసం ఉపడ్ఢకప్పో ఆయుప్పమాణం, కాయో చ తేసం విప్ఫారికతరో హోతి. మహాబ్రహ్మానో పణీతేన, తేసం కప్పో ఆయుప్పమాణం, కాయో చ పన తేసం అతివిప్ఫారికోవ హోతి. ఇతి తే కాయస్స నానత్తా పఠమజ్ఝానవసేన సఞ్ఞాయ ఏకత్తా నానత్తకాయా ఏకత్తసఞ్ఞినోతి వేదితబ్బా.

యథా చ తే, ఏవం చతూసు అపాయేసు సత్తా. నిరయేసు హి కేసఞ్చి గావుతం, కేసఞ్చి అడ్ఢయోజనం, కేసఞ్చి యోజనం అత్తభావో హోతి, దేవదత్తస్స పన యోజనసతికో జాతో. తిరచ్ఛానేసుపి కేచి ఖుద్దకా, కేచి మహన్తా. పేత్తివిసయేసుపి కేచి సట్ఠిహత్థా, కేచి అసీతిహత్థా హోన్తి, కేచి సువణ్ణా, కేచి దుబ్బణ్ణా. తథా కాలకఞ్చికా అసురా. అపిచేత్థ దీఘపిట్ఠికపేతా నామ సట్ఠియోజనికాపి హోన్తి. సఞ్ఞా పన సబ్బేసమ్పి అకుసలవిపాకాహేతుకావ హోతి. ఇతి ఆపాయికాపి నానత్తకాయా ఏకత్తసఞ్ఞినోత్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛన్తి.

ఆభస్సరాతి దణ్డఉక్కాయ అచ్చి వియ ఏతేసం సరీరతో ఆభా ఛిజ్జిత్వా ఛిజ్జిత్వా పతన్తీ వియ సరతి విస్సరతీతి ఆభస్సరా. తేసు పఞ్చకనయే దుతియతతియజ్ఝానద్వయం పరిత్తం భావేత్వా ఉపపన్నా పరిత్తాభా నామ హోన్తి, తేసం ద్వే కప్పా ఆయుప్పమాణం. మజ్ఝిమం భావేత్వా ఉపపన్నా అప్పమాణాభా నామ హోన్తి, తేసం చత్తారో కప్పా ఆయుప్పమాణం. పణీతం భావేత్వా ఉపపన్నా ఆభస్సరా నామ హోన్తి, తేసం అట్ఠ కప్పా ఆయుప్పమాణం. ఇధ పన ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదవసేన సబ్బేవ తే గహితా. సబ్బేసఞ్హి తేసం కాయో ఏకవిప్ఫారోవ హోతి, సఞ్ఞా పన అవితక్కవిచారమత్తా వా అవితక్కఅవిచారా వాతి నానా.

సుభకిణ్హాతి సుభేన వోకిణ్ణా వికిణ్ణా, సుభేన సరీరప్పభావణ్ణేన ఏకగ్ఘనాతి అత్థో. ఏతేసఞ్హి న ఆభస్సరానం వియ ఛిజ్జిత్వా ఛిజ్జిత్వా పభా గచ్ఛతి. పఞ్చకనయే పన పరిత్తమజ్ఝిమపణీతస్స చతుత్థజ్ఝానస్స వసేన సోళసబాత్తింసచతుస్సట్ఠికప్పాయుకా పరిత్తఅప్పమాణసుభకిణ్హా నామ హుత్వా నిబ్బత్తన్తి. ఇతి సబ్బేపి తే ఏకత్తకాయా చేవ చతుత్థజ్ఝానసఞ్ఞాయ ఏకత్తసఞ్ఞినో చాతి వేదితబ్బా. వేహప్ఫలాపి చతుత్థవిఞ్ఞాణట్ఠితిమేవ భజన్తి. అసఞ్ఞసత్తా విఞ్ఞాణాభావా ఏత్థ సఙ్గహం న గచ్ఛన్తి, సత్తావాసేసు గచ్ఛన్తి.

సుద్ధావాసా వివట్టపక్ఖే ఠితా న సబ్బకాలికా, కప్పసతసహస్సమ్పి అసఙ్ఖేయ్యమ్పి బుద్ధసుఞ్ఞే లోకే న ఉప్పజ్జన్తి. సోళసకప్పసహస్సఅబ్భన్తరే బుద్ధేసు ఉప్పన్నేసుయేవ ఉప్పజ్జన్తి. ధమ్మచక్కప్పవత్తిస్స భగవతో ఖన్ధావారట్ఠానసదిసా హోన్తి. తస్మా నేవ విఞ్ఞాణట్ఠితిం న సత్తావాసం భజన్తి. మహాసీవత్థేరో పన ‘‘న ఖో పన సో, సారిపుత్త, ఆవాసో సులభరూపో, యో మయా అనావుత్థపుబ్బో ఇమినా దీఘేన అద్ధునా అఞ్ఞత్ర సుద్ధావాసేహి దేవేహీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౬౦) ఇమినా సుత్తేన సుద్ధావాసాపి చతుత్థవిఞ్ఞాణట్ఠితిం చతుత్థసత్తావాసఞ్చ భజన్తీతి వదతి, తం అప్పతిబాహియత్తా సుత్తస్స అనుఞ్ఞాతం.

నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం యథేవ సఞ్ఞాయ, ఏవం విఞ్ఞాణస్సాపి సుఖుమత్తా నేవ విఞ్ఞాణం నావిఞ్ఞాణం. తస్మా విఞ్ఞాణట్ఠితీసు న వుత్తం. దుతియే సమాధిపరిక్ఖారాతి మగ్గసమాధిస్స సమ్భారా.

౩. పఠమఅగ్గిసుత్తవణ్ణనా

౪౬. తతియే సబ్బేపి రాగాదయో అనుడహనట్ఠేన అగ్గీ. ఆహునేయ్యగ్గీతిఆదీసు పనేత్థ ఆహునం వుచ్చతి సక్కారో, ఆహునం అరహన్తీతి ఆహునేయ్యా. మాతాపితరో హి పుత్తానం బహుపకారత్తా ఆహునం అరహన్తి, తేసు విప్పటిపజ్జమానా పుత్తా నిరయాదీసు నిబ్బత్తన్తి. తస్మా కిఞ్చాపి మాతాపితరో న అనుడహన్తి, అనుడహనస్స పన పచ్చయా హోన్తి. ఇతి అనుడహనట్ఠేనేవ ఆహునేయ్యగ్గీతి వుచ్చన్తి. గహపతీతి పన గేహసామికో వుచ్చతి, సో మాతుగామస్స సయనవత్థాలఙ్కారాదిఅనుప్పదానేన బహుపకారో. తం అతిచరన్తో మాతుగామో నిరయాదీసు నిబ్బత్తతి. తస్మా సోపి పురిమనయేనేవ అనుడహనట్ఠేన గహపతగ్గీతి వుత్తో. దక్ఖిణేయ్యగ్గీతి ఏత్థ పన దక్ఖిణాతి చత్తారో పచ్చయా, భిక్ఖుసఙ్ఘో దక్ఖిణేయ్యో. సో హి గిహీనం తీసు సరణేసు పఞ్చసు సీలేసు దససు సీలేసు మాతాపితుపట్ఠానే ధమ్మికసమణబ్రాహ్మణుపట్ఠానేతి ఏవమాదీసు కల్యాణధమ్మేసు నియోజనేన బహుపకారో. తస్మిం మిచ్ఛాపటిపన్నా గిహీ భిక్ఖుసఙ్ఘం అక్కోసిత్వా పరిభాసిత్వా నిరయాదీసు నిబ్బత్తన్తి. తస్మా సోపి పురిమనయేనేవ అనుడహనట్ఠేన దక్ఖిణేయ్యగ్గీతి వుత్తో. కట్ఠతో నిబ్బత్తో పాకతికోవ అగ్గి కట్ఠగ్గి నామ.

౪. దుతియఅగ్గిసుత్తవణ్ణనా

౪౭. చతుత్థే ఉగ్గతసరీరస్సాతి సో కిర బ్రాహ్మణమహాసాలో అత్తభావేనపి భోగేహిపి ఉగ్గతో సారప్పత్తో అహోసి, తస్మా ఉగ్గతసరీరోత్వేవ పఞ్ఞాయిత్థ. ఉపక్ఖటోతి పచ్చుపట్ఠితో. థూణూపనీతానీతి యూపసఙ్ఖాతం థూణం ఉపనీతాని. యఞ్ఞత్థాయాతి వధిత్వా యజనత్థాయ. ఉపసఙ్కమీతి సో కిర సబ్బం తం యఞ్ఞసమ్భారం సజ్జేత్వా చిన్తేసి – ‘‘సమణో కిర గోతమో మహాపఞ్ఞో, కిం ను ఖో మే యఞ్ఞస్స వణ్ణం కథేస్సతి ఉదాహు అవణ్ణం, పుచ్ఛిత్వా జానిస్సామీ’’తి ఇమినా కారణేన యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి. అగ్గిస్స ఆదానన్తి యఞ్ఞయజనత్థాయ నవస్స మఙ్గలగ్గినో ఆదియనం. సబ్బేన సబ్బన్తి సబ్బేన సుతేన సబ్బం సుతం సమేతి సంసన్దతి, ఏకసదిసం హోతీతి దస్సేతి. సత్థానీతి విహింసనట్ఠేన సత్థాని వియాతి సత్థాని. సయం పఠమం సమారమ్భతీతి అత్తనావ పఠమతరం ఆరభతి. హన్తున్తి హనితుం.

పహాతబ్బాతి పరిహరితబ్బా. అతోహయన్తి అతో హి మాతాపితితో అయం. ఆహుతోతి ఆగతో. సమ్భూతోతి ఉప్పన్నో. అయం వుచ్చతి, బ్రాహ్మణ, గహపతగ్గీతి అయం పుత్తదారాదిగణో యస్మా, గహపతి, వియ గేహసామికో వియ హుత్వా అగ్గతి విచరతి, తస్మా గహపతగ్గీతి వుచ్చతి. అత్తానన్తి చిత్తం. దమేన్తీతి ఇన్ద్రియదమనేన దమేన్తి. సమేన్తీతి రాగాదిసమనేన సమేన్తి. తేసఞ్ఞేవ పరినిబ్బాపనేన పరినిబ్బాపేన్తి. నిక్ఖిపితబ్బోతి యథా న వినస్సతి, ఏవం ఠపేతబ్బో. ఉపవాయతన్తి ఉపవాయతు. ఏవఞ్చ పన వత్వా బ్రాహ్మణో సబ్బేసమ్పి తేసం పాణానం జీవితం దత్వా యఞ్ఞసాలం విద్ధంసేత్వా సత్థు సాసనే ఓపానభూతో అహోసీతి.

౫-౬. సఞ్ఞాసుత్తద్వయవణ్ణనా

౪౮-౪౯. పఞ్చమే అమతోగధాతి నిబ్బానపతిట్ఠా. అమతపరియోసానాతి నిబ్బానావసానా. ఛట్ఠే మేథునధమ్మసమాపత్తియాతి మేథునధమ్మేన సమఙ్గిభావతో. న్హారుదద్దులన్తి న్హారుఖణ్డం న్హారువిలేఖనం వా. అనుసన్దతీతి పవత్తతి. నత్థి మే పుబ్బేనాపరం విసేసోతి నత్థి మయ్హం పుబ్బేన అభావితకాలేన సద్ధిం అపరం భావితకాలే విసేసో. లోకచిత్రేసూతి తిధాతుకలోకసన్నివాససఙ్ఖాతేసు లోకచిత్రేసు. ఆలస్యేతి ఆలసియభావే. విస్సట్ఠియేతి విస్సట్ఠభావే. అననుయోగేతి యోగస్స అననుయుఞ్జనే. అహఙ్కారమమఙ్కారమానాపగతన్తి అహఙ్కారదిట్ఠితో చ మమఙ్కారతణ్హాతో చ నవవిధమానతో చ అపగతం. విధాసమతిక్కన్తన్తి తిస్సో విధా అతిక్కన్తం. సన్తన్తి తప్పచ్చనీకకిలేసేహి సన్తం. సువిముత్తన్తి పఞ్చహి విముత్తీహి సుట్ఠు విముత్తం.

౭. మేథునసుత్తవణ్ణనా

౫౦. సత్తమే ఉపసఙ్కమీతి భుత్తపాతరాసో దాసకమ్మకరపరివుతో ఉపసఙ్కమి. భవమ్పినోతి భవమ్పి ను. బ్రహ్మచారీ పటిజానాతీతి ‘‘అహం బ్రహ్మచారీ’’తి ఏవం బ్రహ్మచరియవాసం పటిజానాతీతి పుచ్ఛతి. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘బ్రాహ్మణసమయే వేదం ఉగ్గణ్హన్తా అట్ఠచత్తాలీస వస్సాని బ్రహ్మచరియం చరన్తి. సమణో పన గోతమో అగారం అజ్ఝావసన్తో తీసు పాసాదేసు తివిధనాటకరతియా అభిరమి, ఇదాని కిం ను ఖో వక్ఖతీ’’తి ఇమమత్థం సన్ధాయేవం పుచ్ఛతి. తతో భగవా మన్తేన కణ్హసప్పం గణ్హన్తో వియ అమిత్తం గీవాయ పాదేన అక్కమన్తో వియ అత్తనో సంకిలేసకాలే ఛబ్బస్సాని పధానచరియాయ రజ్జసుఖం వా పాసాదేసు నాటకసమ్పత్తిం వా ఆరబ్భ వితక్కమత్తస్సాపి అనుప్పన్నభావం సన్ధాయ సీహనాదం నదన్తో యఞ్హి తం బ్రాహ్మణాతిఆదిమాహ. తత్థ ద్వయంద్వయసమాపత్తిన్తి ద్వీహి ద్వీహి సమాపజ్జితబ్బభావం. దుక్ఖస్మాతి సకలవట్టదుక్ఖతో. సఞ్జగ్ఘతీతి హసితకథం కథేతి. సంకీళతీతి కేళిం కరోతి. సంకేళాయతీతి మహాహసితం హసతి. చక్ఖునా చక్ఖున్తి అత్తనో చక్ఖునా తస్సా చక్ఖుం పటివిజ్ఝిత్వా ఉపనిజ్ఝాయతి. తిరోకుట్టం వా తిరోపాకారం వాతి పరకుట్టే వా పరపాకారే వా. దేవోతి ఏకో దేవరాజా. దేవఞ్ఞతరోతి అఞ్ఞతరో దేవపుత్తో. అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిన్తి అరహత్తఞ్చేవ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణఞ్చ.

౮. సంయోగసుత్తవణ్ణనా

౫౧. అట్ఠమే సంయోగవిసంయోగన్తి సంయోగవిసంయోగసాధకం. ధమ్మపరియాయన్తి ధమ్మకారణం. అజ్ఝత్తం ఇత్థిన్ద్రియన్తి నియకజ్ఝత్తే ఇత్థిభావం. ఇత్థికుత్తన్తి ఇత్థికిరియం. ఇత్థాకప్పన్తి నివాసనపారుపనాదిఇత్థిఆకప్పం. ఇత్థివిధన్తి ఇత్థియా మానవిధం. ఇత్థిఛన్దన్తి ఇత్థియా అజ్ఝాసయచ్ఛన్దం. ఇత్థిస్సరన్తి ఇత్థిసద్దం. ఇత్థాలఙ్కారన్తి ఇత్థియా పసాధనభణ్డం. పురిసిన్ద్రియాదీసుపి ఏసేవ నయో. బహిద్ధా సంయోగన్తి పురిసేన సద్ధిం సమాగమం. అతివత్తతీతి అనభిరతాతి ఏవం వుత్తాయ బలవవిపస్సనాయ అరియమగ్గం పత్వా అతివత్తతి. ఇమస్మిం సుత్తే వట్టవివట్టం కథితం.

౯. దానమహప్ఫలసుత్తవణ్ణనా

౫౨. నవమే సాపేఖోతి సతణ్హో. పటిబద్ధచిత్తోతి విపాకే బద్ధచిత్తో. సన్నిధిపేఖోతి నిధానపేఖో హుత్వా. పేచ్చాతి పరలోకం గన్త్వా. తం కమ్మం ఖేపేత్వాతి తం కమ్మవిపాకం ఖేపేత్వా. ఇద్ధిన్తి విపాకిద్ధిం. యసన్తి పరివారసమ్పదం. ఆధిపచ్చన్తి జేట్ఠభావకారణం. ఆగన్తా ఇత్థత్తన్తి ఇత్థభావం ఇమే పఞ్చక్ఖన్ధే పున ఆగన్తా, న తత్రూపపత్తికో న ఉపరూపపత్తికో, హేట్ఠాగామీయేవ హోతీతి అత్థో. సాహు దానన్తి దానం నామేతం సాధు భద్దకం సున్దరం. తాని మహాయఞ్ఞానీతి తాని సప్పినవనీతదధిమధుఫాణితాదీహి నిట్ఠానం గతాని మహాదానాని. చిత్తాలఙ్కారచిత్తపరిక్ఖారన్తి సమథవిపస్సనాచిత్తస్స అలఙ్కారభూతఞ్చేవ పరివారభూతఞ్చ. బ్రహ్మకాయికానం దేవానం సహబ్యతన్తి న సక్కా తత్థ దానేన ఉపపజ్జితుం. యస్మా పన తం సమథవిపస్సనాచిత్తస్స అలఙ్కారభూతం, తస్మా తేన దానాలఙ్కతేన చిత్తేన ఝానఞ్చేవ అరియమగ్గఞ్చ నిబ్బత్తేత్వా ఝానేన తత్థ ఉపపజ్జతి. అనాగామీ హోతీతి ఝానానాగామీ నామ హోతి. అనాగన్తా ఇత్థత్తన్తి పున ఇత్థభావం న ఆగన్తా, ఉపరూపపత్తికో వా తత్రూపపత్తికో వా హుత్వా తత్థేవ పరినిబ్బాయతి. ఇతి ఇమేసు దానేసు పఠమం తణ్హుత్తరియదానం, దుతియం చిత్తీకారదానం, తతియం హిరోత్తప్పదానం, చతుత్థం నిరవసేసదానం, పఞ్చమం దక్ఖిణేయ్యదానం, ఛట్ఠం సోమనస్సుపవిచారదానం, సత్తమం అలఙ్కారపరివారదానం నామాతి.

౧౦. నన్దమాతాసుత్తవణ్ణనా

౫౩. దసమం అత్థుప్పత్తివసేన దేసితం. సత్థా కిర వుత్థవస్సో పవారేత్వా ద్వే అగ్గసావకే ఓహాయ ‘‘దక్ఖిణాగిరిం చారికం గమిస్సామీ’’తి నిక్ఖమి, రాజా పసేనది కోసలో, అనాథపిణ్డికో గహపతి, విసాఖా మహాఉపాసికా, అఞ్ఞే చ బహుజనా దసబలం నివత్తేతుం నాసక్ఖింసు. అనాథపిణ్డికో గహపతి ‘‘సత్థారం నివత్తేతుం నాసక్ఖి’’న్తి రహో చిన్తయమానో నిసీది. అథ నం పుణ్ణా నామ దాసీ దిస్వా ‘‘కిం ను ఖో తే, సామి, న పుబ్బే వియ ఇన్ద్రియాని విప్పసన్నానీ’’తి పుచ్ఛి. ఆమ, పుణ్ణే, సత్థా చారికం పక్కన్తో, తమహం నివత్తేతుం నాసక్ఖిం. న ఖో పన సక్కా జానితుం పున సీఘం ఆగచ్ఛేయ్య వా న వా, తేనాహం చిన్తయమానో నిసిన్నోతి. సచాహం దసబలం నివత్తేయ్యం, కిం మే కరేయ్యాసీతి? భుజిస్సం తం కరిస్సామీతి. సా గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా ‘‘నివత్తథ, భన్తే’’తి ఆహ. మమ నివత్తనపచ్చయా త్వం కిం కరిస్ససీతి? తుమ్హే, భన్తే, మమ పరాధీనభావం జానాథ, అఞ్ఞం కిఞ్చి కాతుం న సక్కోమి, సరణేసు పన పతిట్ఠాయ పఞ్చ సీలాని రక్ఖిస్సామీతి. సాధు సాధు పుణ్ణేతి, సత్థా ధమ్మగారవేన ఏకపదస్మిఞ్ఞేవ నివత్తి. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘ధమ్మగరు, భిక్ఖవే, తథాగతో ధమ్మగారవో’’తి (అ. ని. ౫.౯౯).

సత్థా నివత్తిత్వా జేతవనమహావిహారం పావిసి. మహాజనో పుణ్ణాయ సాధుకారసహస్సాని అదాసి. సత్థా తస్మిం సమాగమే ధమ్మం దేసేసి, చతురాసీతిపాణసహస్సాని అమతపానం పివింసు. పుణ్ణాపి సేట్ఠినా అనుఞ్ఞాతా భిక్ఖునిఉపస్సయం గన్త్వా పబ్బజి. సమ్మాసమ్బుద్ధో సారిపుత్తమోగ్గల్లానే ఆమన్తేత్వా ‘‘అహం యం దిసం చారికాయ నిక్ఖన్తో, తత్థ న గచ్ఛామి. తుమ్హే తుమ్హాకం పరిసాయ సద్ధిం తం దిసం చారికం గచ్ఛథా’’తి వత్వా ఉయ్యోజేసి. ఇమిస్సం అత్థుప్పత్తియం ఏకం సమయం ఆయస్మా సారిపుత్తోతిఆది వుత్తం.

తత్థ వేళుకణ్డకీతి వేళుకణ్టకనగరవాసినీ. తస్స కిర నగరస్స పాకారగుత్తత్థాయ పాకారపరియన్తేన వేళూ రోపితా, తేనస్స వేళుకణ్టకన్తేవ నామం జాతం. పారాయనన్తి నిబ్బానసఙ్ఖాతపారం అయనతో పారాయనన్తి లద్ధవోహారం ధమ్మం. సరేన భాసతీతి సత్తభూమికస్స పాసాదస్స ఉపరిమతలే సుసంవిహితారక్ఖట్ఠానే నిసిన్నా సమాపత్తిబలేన రత్తిభాగం వీతినామేత్వా సమాపత్తితో వుట్ఠాయ ‘‘ఇమం రత్తావసేసం కతరాయ రతియా వీతినామేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘ధమ్మరతియా’’తి కతసన్నిట్ఠానా తీణి ఫలాని పత్తా అరియసావికా అడ్ఢతేయ్యగాథాసతపరిమాణం పారాయనసుత్తం మధురేన సరభఞ్ఞేన భాసతి. అస్సోసి ఖోతి ఆకాసట్ఠకవిమానాని పరిహరిత్వా తస్స పాసాదస్స ఉపరిభాగం గతేన మగ్గేన నరవాహనయానం ఆరుయ్హ గచ్ఛమానో అస్సోసి. కథాపరియోసానం ఆగమయమానో అట్ఠాసీతి ‘‘కిం సద్దో ఏస భణే’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘నన్దమాతాయ ఉపాసికాయ సరభఞ్ఞసద్దో’’తి వుత్తే ఓతరిత్వా ‘‘ఇదమవోచా’’తి ఇదం దేసనాపరియోసానం ఓలోకేన్తో అవిదూరట్ఠానే ఆకాసే అట్ఠాసి.

సాధు భగిని, సాధు భగినీతి ‘‘సుగ్గహితా తే భగిని ధమ్మదేసనా సుకథితా, పాసాణకచేతియే నిసీదిత్వా సోళసన్నం పారాయనికబ్రాహ్మణానం సమ్మాసమ్బుద్ధేన కథితదివసే చ అజ్జ చ న కిఞ్చి అన్తరం పస్సామి, మజ్ఝే భిన్నసువణ్ణం వియ తే సత్థు కథితేన సద్ధిం సదిసమేవ కథిత’’న్తి వత్వా సాధుకారం దదన్తో ఏవమాహ. కో పనేసో భద్రముఖాతి ఇమస్మిం సుసంవిహితారక్ఖట్ఠానే ఏవం మహన్తేన సద్దేన కో నామేస, భద్రముఖ, లద్ధముఖ, కిం నాగో సుపణ్ణో దేవో మారో బ్రహ్మాతి సువణ్ణపట్టవణ్ణం వాతపానం వివరిత్వా విగతసారజ్జా తీణి ఫలాని పత్తా అరియసావికా వేస్సవణేన సద్ధిం కథయమానా ఏవమాహ. అహం తే భగిని భాతాతి సయం సోతాపన్నత్తా అనాగామిఅరియసావికం జేట్ఠికం మఞ్ఞమానో ‘‘భగినీ’’తి వత్వా పున తం పఠమవయే ఠితత్తా అత్తనో కనిట్ఠం, అత్తానం పన నవుతివస్ససతసహస్సాయుకత్తా మహల్లకతరం మఞ్ఞమానో ‘‘భాతా’’తి ఆహ. సాధు భద్రముఖాతి, భద్రముఖ, సాధు సున్దరం, స్వాగమనం తే ఆగమనం, ఆగన్తుం యుత్తట్ఠానమేవసి ఆగతోతి అత్థో. ఇదం తే హోతు ఆతిథేయ్యన్తి ఇదమేవ ధమ్మభణనం తవ అతిథిపణ్ణాకారో హోతు, న హి తే అఞ్ఞం ఇతో ఉత్తరితరం దాతబ్బం పస్సామీతి అధిప్పాయో. ఏవఞ్చేవ మే భవిస్సతి ఆతిథేయ్యన్తి ఏవం అత్తనో పత్తిదానం యాచిత్వా ‘‘అయం తే ధమ్మకథికసక్కారో’’తి అడ్ఢతేళసాని కోట్ఠసతాని రత్తసాలీనం పూరేత్వా ‘‘యావాయం ఉపాసికా చరతి, తావ మా ఖయం గమింసూ’’తి అధిట్ఠహిత్వా పక్కామి. యావ ఉపాసికా అట్ఠాసి, తావ కోట్ఠానం హేట్ఠిమతలం నామ దట్ఠుం నాసక్ఖింసు. తతో పట్ఠాయ ‘‘నన్దమాతాయ కోట్ఠాగారం వియా’’తి వోహారో ఉదపాది.

అకతపాతరాసోతి అభుత్తపాతరాసో. పుఞ్ఞన్తి పుబ్బచేతనా చ ముఞ్చనచేతనా చ. పుఞ్ఞమహీతి అపరచేతనా. సుఖాయ హోతూతి సుఖత్థాయ హితత్థాయ హోతు. ఏవం అత్తనో దానే వేస్సవణస్స పత్తిం అదాసి.

పకరణేతి కారణే. ఓక్కస్స పసయ్హాతి ఆకడ్ఢిత్వా అభిభవిత్వా. యక్ఖయోనిన్తి భుమ్మదేవతాభావం. తేనేవ పురిమేన అత్తభావేన ఉద్దస్సేతీతి పురిమసరీరసదిసమేవ సరీరం మాపేత్వా అలఙ్కతపటియత్తో సిరిగబ్భసయనతలే అత్తానం దస్సేతి. ఉపాసికా పటిదేసితాతి ఉపాసికా అహన్తి ఏవం ఉపాసికాభావం దేసేసిం. యావదేతి యావదేవ. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

మహాయఞ్ఞవగ్గో పఞ్చమో.

పణ్ణాసకం నిట్ఠితం.