౩. వజ్జిసత్తకవగ్గో

౧. సారన్దదసుత్తవణ్ణనా

౨౧. తతియస్స పఠమే సారన్దదే చేతియేతి ఏవంనామకే విహారే. అనుప్పన్నే కిర తథాగతే తత్థ సారన్దదస్స యక్ఖస్స నివాసనట్ఠానం చేతియం అహోసి, అథేత్థ భగవతో విహారం కారేసుం. సో సారన్దదచేతియంత్వేవ సఙ్ఖం గతో. యావకీవఞ్చాతి యత్తకం కాలం. అభిణ్హం సన్నిపాతాతి దివసస్స తిక్ఖత్తుం సన్నిపతన్తాపి అన్తరన్తరా సన్నిపతన్తాపి అభిణ్హం సన్నిపాతావ. సన్నిపాతబహులాతి ‘‘హియ్యోపి పురిమదివసమ్పి సన్నిపతమ్హ, పున అజ్జ కిమత్థం సన్నిపతామా’’తి వోసానమనాపజ్జనేన సన్నిపాతబహులా. వుద్ధియేవ లిచ్ఛవీ వజ్జీనం పాటికఙ్ఖా నో పరిహానీతి అభిణ్హం అసన్నిపతన్తా హి దిసాసు ఆగతం సాసనం న సుణన్తి, తతో ‘‘అసుకగామసీమా వా నిగమసీమా వా ఆకులా, అసుకట్ఠానే చోరా పరియుట్ఠితా’’తి న జానన్తి. చోరాపి ‘‘పమత్తా రాజానో’’తి ఞత్వా గామనిగమాదీని పహరన్తా జనపదం నాసేన్తి. ఏవం రాజూనం పరిహాని హోతి. అభిణ్హం సన్నిపతన్తా పన తం పవత్తిం సుణన్తి, తతో బలం పేసేత్వా అమిత్తమద్దనం కరోన్తి. చోరాపి ‘‘అప్పమత్తా రాజానో, న సక్కా అమ్హేహి వగ్గబన్ధనేన విచరితు’’న్తి భిజ్జిత్వా పలాయన్తి. ఏవం రాజూనం వుద్ధి హోతి. తేన వుత్తం – ‘‘వుద్ధియేవ లిచ్ఛవీ వజ్జీనం పాటికఙ్ఖా నో పరిహానీ’’తి.

సమగ్గాతిఆదీసు సన్నిపాతభేరియా నిగ్గతాయ ‘‘అజ్జ మే కిచ్చం అత్థి మఙ్గలం అత్థీ’’తి విక్ఖేపం కరోన్తా న సమగ్గా సన్నిపతన్తి నామ. భేరిసద్దం పన సుత్వావ భుఞ్జమానాపి అలఙ్కురుమానాపి వత్థాని నివాసయమానాపి అద్ధభుత్తా అద్ధాలఙ్కతా వత్థం నివాసేన్తావ సన్నిపతన్తా సమగ్గా సన్నిపతన్తి నామ. సన్నిపతితా పన చిన్తేత్వా మన్తేత్వా కత్తబ్బం కత్వా ఏకతోవ అవుట్ఠహన్తా న సమగ్గా వుట్ఠహన్తి నామ. ఏవం వుట్ఠితేసు హి యే పఠమం గచ్ఛన్తి, తేసం ఏవం హోతి – ‘‘అమ్హేహి బాహిరకథావ సుతా, ఇదాని వినిచ్ఛయకథా భవిస్సతీ’’తి. ఏకతో వుట్ఠహన్తా పన సమగ్గా వుట్ఠహన్తి నామ. అపిచ ‘‘అసుకట్ఠానే గామసీమా వా నిగమసీమా వా ఆకులా, చోరా వా పరియుట్ఠితా’’తి సుత్వా ‘‘కో గన్త్వా అమిత్తమద్దనం కరిస్సతీ’’తి వుత్తే ‘‘అహం పఠమం అహం పఠమ’’న్తి వత్వా గచ్ఛన్తాపి సమగ్గా వుట్ఠహన్తి నామ. ఏకస్స పన కమ్మన్తే ఓసీదమానే సేసా పుత్తభాతరో పేసేత్వా తస్స కమ్మన్తం ఉపత్థమ్భయమానాపి ఆగన్తుకరాజానం ‘‘అసుకస్స గేహం గచ్ఛతు, అసుకస్స గేహం గచ్ఛతూ’’తి అవత్వా సబ్బే ఏకతో సఙ్గణ్హన్తాపి ఏకస్స మఙ్గలే వా రోగే వా అఞ్ఞస్మిం వా పన తాదిసే సుఖదుక్ఖే ఉప్పన్నే సబ్బే తత్థ సహాయభావం గచ్ఛన్తాపి సమగ్గా వజ్జికరణీయాని కరోన్తి నామ.

అప్పఞ్ఞత్తన్తిఆదీసు పుబ్బే అకతం సుఙ్కం వా బలిం వా దణ్డం వా ఆహరాపేన్తా అప్పఞ్ఞత్తం పఞ్ఞాపేన్తి నామ. పోరాణపవేణియా ఆగతమేవ పన అనాహరాపేన్తా పఞ్ఞత్తం సముచ్ఛిన్దన్తి నామ. చోరోతి గహేత్వా దస్సితే అవిచినిత్వా ఛేజ్జభేజ్జం అనుసాసన్తా పోరాణం వజ్జిధమ్మం సమాదాయ న వత్తన్తి నామ. తేసం అపఞ్ఞత్తం పఞ్ఞాపేన్తానం అభినవసుఙ్కాదిపీళితా మనుస్సా ‘‘అతిఉపద్దుతమ్హ, కే ఇమేసం విజితే వసిస్సన్తీ’’తి పచ్చన్తం పవిసిత్వా చోరా వా చోరసహాయా వా హుత్వా జనపదం హనన్తి. పఞ్ఞత్తం సముచ్ఛిన్దన్తానం పవేణిఆగతాని సుఙ్కాదీని అగణ్హన్తానం కోసో పరిహాయతి, తతో హత్థిఅస్సబలకాయఓరోధాదయో యథానిబద్ధం వట్టం అలభమానా థామబలేన పరిహాయన్తి. తే నేవ యుద్ధక్ఖమా హోన్తి న పారిచరియక్ఖమా. పోరాణం వజ్జిధమ్మం సమాదాయ అవత్తన్తానం విజితే మనుస్సా ‘‘అమ్హాకం పుత్తం పితరం భాతరం అచోరంయేవ చోరోతి కత్వా ఛిన్దింసు భిన్దింసూ’’తి కుజ్ఝిత్వా పచ్చన్తం పవిసిత్వా చోరా వా చోరసహాయా వా హుత్వా జనపదం హనన్తి. ఏవం రాజూనం పరిహాని హోతి. అపఞ్ఞత్తం న పఞ్ఞాపేన్తానం పన ‘‘పవేణిఆగతంయేవ రాజానో కరోన్తీ’’తి మనుస్సా హట్ఠతుట్ఠా కసివాణిజ్జాదికే కమ్మన్తే సమ్పాదేన్తి. పఞ్ఞత్తం అసముచ్ఛిన్దన్తానం పవేణిఆగతాని సుఙ్కాదీని గణ్హన్తానం కోసో వడ్ఢతి, తతో హత్థిఅస్సబలకాయఓరోధాదయో యథానిబద్ధం వట్టం లభమానా థామబలసమ్పన్నా యుద్ధక్ఖమా చేవ పారిచరియక్ఖమా చ హోన్తి. పోరాణే వజ్జిధమ్మే సమాదాయ వత్తన్తానం మనుస్సా న ఉజ్ఝాయన్తి. ‘‘రాజానో పోరాణపవేణియా కరోన్తి, అట్టకులికసేనాపతిఉపరాజూహి పరిక్ఖితం సయమ్పి పరిక్ఖిపిత్వా పవేణిపోత్థకం వాచాపేత్వా అనుచ్ఛవికమేవ దణ్డం పవత్తయన్తి, ఏతేసం దోసో నత్థి, అమ్హాకంయేవ దోసో’’తి అప్పమత్తా కమ్మన్తే కరోన్తి. ఏవం రాజూనం వుద్ధి హోతి.

సక్కరిస్సన్తీతి యంకిఞ్చి తేసం సక్కారం కరోన్తా సున్దరమేవ కరిస్సన్తి. గరుం కరిస్సన్తీతి గరుభావం పచ్చుపట్ఠపేత్వా కరిస్సన్తి. మానేస్సన్తీతి మనేన పియాయిస్సన్తి. పూజేస్సన్తీతి పచ్చయపూజాయ పూజేస్సన్తి. సోతబ్బం మఞ్ఞిస్సన్తీతి దివసస్స ద్వే తయో వారే ఉపట్ఠానం గన్త్వా తేసం కథం సోతబ్బం సద్ధాతబ్బం మఞ్ఞిస్సన్తి. తత్థ యే ఏవం మహల్లకానం రాజూనం సక్కారాదీని న కరోన్తి, ఓవాదత్థాయ వా నేసం ఉపట్ఠానం న గచ్ఛన్తి, తే తేహి విస్సట్ఠా అనోవదియమానా కీళాపసుతా రజ్జతో పరిహాయన్తి. యే పన తథా పటిపజ్జన్తి, తేసం మహల్లకరాజానో ‘‘ఇదం కాతబ్బం ఇదం న కాతబ్బ’’న్తి పోరాణపవేణిం ఆచిక్ఖన్తి. సఙ్గామం పత్వాపి ‘‘ఏవం పవిసితబ్బం, ఏవం నిక్ఖమితబ్బ’’న్తి ఉపాయం దస్సేన్తి. తే తేహి ఓవదియమానా యథాఓవాదం పటిపజ్జమానా సక్కోన్తి రజ్జపవేణిం సన్ధారేతుం. తేన వుత్తం – ‘‘వుద్ధియేవ లిచ్ఛవీ వజ్జీనం పాటికఙ్ఖా’’తి.

కులిత్థియోతి కులఘరణియో. కులకుమారియోతి అనివిద్ధా తాసం ధీతరో. ఓకస్సాతి వా పసయ్హాతి వా పసయ్హాకారస్సేవేతం నామం. ఓకాసాతిపి పఠన్తి. తత్థ ఓకస్సాతి అవకసిత్వా ఆకడ్ఢిత్వా. పసయ్హాతి అభిభవిత్వా అజ్ఝోత్థరిత్వాతి అయం వచనత్థో. ఏవఞ్హి కరోన్తానం విజితే మనుస్సా ‘‘అమ్హాకం గేహే పుత్తభాతరోపి, ఖేళసిఙ్ఘానికాదీని ముఖేన అపనేత్వా సంవడ్ఢితా ధీతరోపి ఇమే బలక్కారేన గహేత్వా అత్తనో ఘరే వాసేన్తీ’’తి కుపితా పచ్చన్తం పవిసిత్వా చోరా వా చోరసహాయా వా హుత్వా జనపదం హనన్తి. ఏవం అకరోన్తానం పన విజితే మనుస్సా అప్పోస్సుక్కా సకాని కమ్మాని కరోన్తా రాజకోసం వడ్ఢేన్తి. ఏవమేత్థ వుద్ధిహానియో వేదితబ్బా.

వజ్జీనం వజ్జిచేతియానీతి వజ్జిరాజూనం వజ్జిరట్ఠే చిత్తీకతట్ఠేన చేతియానీతి లద్ధనామాని యక్ఖట్ఠానాని. అబ్భన్తరానీతి అన్తోనగరే ఠితాని. బాహిరానీతి బహినగరే ఠితాని. దిన్నపుబ్బం కతపుబ్బన్తి పుబ్బే దిన్నఞ్చ కతఞ్చ. నో పరిహాపేస్సన్తీతి అహాపేత్వా యథాపవత్తమేవ కరిస్సన్తి. ధమ్మికం బలిం పరిహాపేన్తానఞ్హి దేవతా ఆరక్ఖం సుసంవిహితం న కరోన్తి, అనుప్పన్నం దుక్ఖం ఉప్పాదేతుం అసక్కోన్తియోపి ఉప్పన్నం కాససీసరోగాదిం వడ్ఢేన్తి, సఙ్గామే పత్తే సహాయా న హోన్తి. అపరిహాపేన్తానం పన ఆరక్ఖం సుసంవిహితం కరోన్తి, అనుప్పన్నం సుఖం ఉప్పాదేతుం అసక్కోన్తియోపి ఉప్పన్నం కాససీసరోగాదిం హరన్తి, సఙ్గామసీసే సహాయా హోన్తీతి. ఏవమేత్థ వుద్ధిహానియో వేదితబ్బా.

ధమ్మికా రక్ఖావరణగుత్తీతి ఏత్థ రక్ఖా ఏవ యథా అనిచ్ఛితం నాగచ్ఛతి, ఏవం ఆవరణతో ఆవరణం. యథా ఇచ్ఛితం న నస్సతి, ఏవం గోపాయనతో గుత్తి. తత్థ బలకాయేన పరివారేత్వా రక్ఖనం పబ్బజితానం ధమ్మికా రక్ఖావరణగుత్తి నామ న హోతి. యథా పన విహారస్స ఉపవనే రుక్ఖే న ఛిన్దన్తి, వాజికా వాజం న కరోన్తి, పోక్ఖరణీసు మచ్ఛే న గణ్హన్తి, ఏవం కరణం ధమ్మికా రక్ఖావరణగుత్తి నామ. కిన్తీతి కేన ను ఖో కారణేన.

తత్థ యే అనాగతానం అరహన్తానం ఆగమనం న ఇచ్ఛన్తి, తే అస్సద్ధా హోన్తి అప్పసన్నా. పబ్బజితే సమ్పత్తే పచ్చుగ్గమనం న కరోన్తి, గన్త్వా న పస్సన్తి, పటిసన్థారం న కరోన్తి, పఞ్హం న పుచ్ఛన్తి, ధమ్మం న సుణన్తి, దానం న దేన్తి, అనుమోదనం న సుణన్తి, నివాసనట్ఠానం న సంవిదహన్తి. అథ నేసం అవణ్ణో ఉగ్గచ్ఛతి ‘‘అసుకో నామ రాజా అస్సద్ధో అప్పసన్నో, పబ్బజితే సమ్పత్తే పచ్చుగ్గమనం న కరోతి…పే… నివాసనట్ఠానం న సంవిదహతీ’’తి. తం సుత్వా పబ్బజితా తస్స నగరద్వారేన గచ్ఛన్తాపి నగరం న పవిసన్తి. ఏవం అనాగతానం అరహన్తానం అనాగమనమేవ హోతి. ఆగతానం పన ఫాసువిహారే అసతి యేపి అజానిత్వా ఆగతా, తే ‘‘వసిస్సామాతి తావ చిన్తేత్వా ఆగతమ్హా, ఇమేసం పన రాజూనం ఇమినా నీహారేన కే వసిస్సన్తీ’’తి నిక్ఖమిత్వా గచ్ఛన్తి. ఏవం అనాగతేసు అనాగచ్ఛన్తేసు ఆగతేసు దుక్ఖం విహరన్తేసు సో దోసో పబ్బజితానం అనావాసో హోతి. తతో దేవతారక్ఖా న హోతి, దేవతారక్ఖాయ అసతి అమనుస్సా ఓకాసం లభన్తి, అమనుస్సా ఉస్సన్నా అనుప్పన్నం బ్యాధిం ఉప్పాదేన్తి. సీలవన్తానం దస్సనపఞ్హపుచ్ఛనాదివత్థుకస్స పుఞ్ఞస్స అనాగమో హోతి. విపరియాయేన యథావుత్తకణ్హపక్ఖవిపరీతస్స సుక్కపక్ఖస్స సమ్భవో హోతీతి ఏవమేత్థ వుద్ధిహానియో వేదితబ్బా.

౨. వస్సకారసుత్తవణ్ణనా

౨౨. దుతియే అభియాతుకామోతి అభిభవనత్థాయ యాతుకామో. వజ్జీతి వజ్జిరాజానో. ఏవంమహిద్ధికేతి ఏవం మహతియా రాజిద్ధియా సమన్నాగతే. ఏతేన నేసం సమగ్గభావం కథేతి. ఏవంమహానుభావేతి ఏవం మహన్తేన రాజానుభావేన సమన్నాగతే. ఏతేన నేసం హత్థిసిప్పాదీసు కతసిక్ఖతం కథేతి, యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘సిక్ఖితా వతిమే లిచ్ఛవికుమారకా, సుసిక్ఖితా వతిమే లిచ్ఛవికుమారకా, యత్ర హి నామ సుఖుమేన తాళచ్ఛిగ్గళేన అసనం అతిపాతయిస్సన్తి పోఙ్ఖానుపోఙ్ఖం అవిరాధిత’’న్తి (సం. ని. ౫.౧౧౧౫). ఉచ్ఛేచ్ఛామీతి ఉచ్ఛిన్దిస్సామి. వినాసేస్సామీతి అదస్సనం నయిస్సామి. అనయబ్యసనన్తి అవడ్ఢిఞ్చేవ, ఞాతిబ్యసనఞ్చ. ఆపాదేస్సామీతి పాపయిస్సామి.

ఇతి కిర సో ఠాననిసజ్జాదీసు ఇమం యుద్ధకథమేవ కథేతి, ‘‘గమనసజ్జా హోథా’’తి చ బలకాయం ఆణాపేతి. కస్మా? గఙ్గాయ కిర ఏకం పట్టనగామం నిస్సాయ అద్ధయోజనం అజాతసత్తునో విజితం, అద్ధయోజనం లిచ్ఛవీనం. తత్ర పబ్బతపాదతో మహగ్ఘభణ్డం ఓతరతి. తం సుత్వా ‘‘అజ్జ యామి, స్వే యామీ’’తి అజాతసత్తునో సంవిదహన్తస్సేవ లిచ్ఛవినో సమగ్గా సమ్మోదమానా పురేతరం ఆగన్త్వా సబ్బం గణ్హన్తి. అజాతసత్తు పచ్ఛా ఆగన్త్వా తం పవత్తిం ఞత్వా కుజ్ఝిత్వా గచ్ఛతి. తే పునసంవచ్ఛరేపి తథేవ కరోన్తి. అథ సో బలవాఘాతజాతో, తదా ఏవమకాసి.

తతో చిన్తేసి – ‘‘గణేన సద్ధిం యుద్ధం నామ భారియం, ఏకోపి మోఘప్పహారో నామ నత్థి. ఏకేన ఖో పన పణ్డితేన సద్ధిం మన్తేత్వా కరోన్తో నిరపరాధో హోతి, పణ్డితో చ సత్థారా సదిసో నత్థి, సత్థా చ అవిదూరే ధురవిహారే వసతి, హన్దాహం పేసేత్వా పుచ్ఛామి. సచే మే గతేన కోచి అత్థో భవిస్సతి, సత్థా తుణ్హీ భవిస్సతి. అనత్థే పన సతి ‘కిం రఞ్ఞో తత్థ గతేనా’తి వక్ఖతీ’’తి. సో వస్సకారం బ్రాహ్మణం పేసేసి. బ్రాహ్మణో గన్త్వా భగవతో తమత్థం ఆరోచేసి. తేన వుత్తం – అథ ఖో రాజా…పే… ఆపాదేస్సామి వజ్జీతి.

భగవన్తం బీజయమానోతి థేరో వత్తసీసే ఠత్వా భగవన్తం బీజతి, భగవతో పన సీతం వా ఉణ్హం వా నత్థి. భగవా బ్రాహ్మణస్స వచనం సుత్వా తేన సద్ధిం అమన్తేత్వా థేరేన సద్ధిం మన్తేతుకామో కిన్తి తే, ఆనన్ద, సుతన్తిఆదిమాహ. తం వుత్తత్థమేవ.

ఏకమిదాహన్తి ఇదం భగవా పుబ్బే వజ్జీనం ఇమస్స వజ్జిసత్తకస్స దేసితభావప్పకాసనత్థం ఆహ. అకరణీయాతి అకత్తబ్బా, అగ్గహేతబ్బాతి అత్థో. యదిదన్తి నిపాతమత్తం. యుద్ధస్సాతి కరణత్థే సామివచనం, అభిముఖం యుద్ధేన గహేతుం న సక్కాతి అత్థో. అఞ్ఞత్ర ఉపలాపనాయాతి ఠపేత్వా ఉపలాపనం. ఉపలాపనా నామ ‘‘అలం వివాదేన, ఇదాని సమగ్గా హోమా’’తి హత్థిఅస్సరథహిరఞ్ఞసువణ్ణాదీని పేసేత్వా సఙ్గహకరణం, ఏవఞ్హి సఙ్గహం కత్వా కేవలం విస్సాసేన సక్కా గణ్హితున్తి అత్థో. అఞ్ఞత్ర మిథుభేదాతి ఠపేత్వా మిథుభేదం. ఇమినా ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞభేదం కత్వాపి సక్కా ఏతే గహేతు’’న్తి దస్సేతి. ఇదం బ్రాహ్మణో భగవతో కథాయ నయం లభిత్వా ఆహ. కిం పన భగవా బ్రాహ్మణస్స ఇమాయ కథాయ నయలాభం జానాతీతి? ఆమ జానాతి. జానన్తో కస్మా కథేసి? అనుకమ్పాయ. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘మయా అకథితేపి కతిపాహేన గన్త్వా సబ్బే గణ్హిస్సతి, కథితే పన సమగ్గే భిన్దన్తో తీహి సంవచ్ఛరేహి గణ్హిస్సతి. ఏత్తకమ్పి జీవితమేవ వరం. ఏత్తకఞ్హి జీవన్తా అత్తనో పతిట్ఠాభూతం పుఞ్ఞం కరిస్సన్తీ’’తి. అభినన్దిత్వాతి చిత్తేన నన్దిత్వా. అనుమోదిత్వాతి ‘‘యావ సుభాసితమిదం భోతా గోతమేనా’’తి వాచాయ అనుమోదిత్వా. పక్కామీతి రఞ్ఞో సన్తికం గతో. రాజాపి తమేవ పేసేత్వా సబ్బే భిన్దిత్వా గన్త్వా అనయబ్యసనం పాపేసి.

౩. పఠమసత్తకసుత్తవణ్ణనా

౨౩. తతియే అభిణ్హం సన్నిపాతాతి ఇదం వజ్జిసత్తకే వుత్తసదిసమేవ. ఇధాపి చ అభిణ్హం అసన్నిపతన్తా దిసాసు ఆగతసాసనం న సుణన్తి, తతో ‘‘అసుకవిహారసీమా ఆకులా, ఉపోసథప్పవారణా ఠితా, అసుకస్మిం ఠానే భిక్ఖూ వేజ్జకమ్మదూతకమ్మాదీని కరోన్తి, విఞ్ఞత్తిబహులా ఫలపుప్ఫదానాదీహి జీవికం కప్పేన్తీ’’తిఆదీని న జానన్తి. పాపభిక్ఖూపి ‘‘పమత్తో సఙ్ఘో’’తి ఞత్వా రాసిభూతా సాసనం ఓసక్కాపేన్తి. అభిణ్హం సన్నిపతన్తా పన తం పవత్తిం సుణన్తి, తతో భిక్ఖుసఙ్ఘం పేసేత్వా సీమం ఉజుం కారేన్తి, ఉపోసథప్పవారణాయో పవత్తాపేన్తి, మిచ్ఛాజీవానం ఉస్సన్నట్ఠానే అరియవంసికే పేసేత్వా అరియవంసం కథాపేన్తి, పాపభిక్ఖూనం వినయధరేహి నిగ్గహం కారాపేన్తి. పాపభిక్ఖూపి ‘‘అప్పమత్తో సఙ్ఘో, న సక్కా అమ్హేహి వగ్గబన్ధనేన విచరితు’’న్తి భిజ్జిత్వా పలాయన్తి. ఏవమేత్థ వుద్ధిహానియో వేదితబ్బా.

సమగ్గాతిఆదీసు చేతియపటిజగ్గనత్థం వా బోధిఘరఉపోసథాగారచ్ఛాదనత్థం వా కతికవత్తం వా ఠపేతుకామతాయ ‘‘సఙ్ఘో సన్నిపతతూ’’తి భేరియా వా ఘణ్టియా వా ఆకోటితమత్తాయ ‘‘మయ్హం చీవరకమ్మం అత్థి, మయ్హం పత్తో పచితబ్బో, మయ్హం నవకమ్మం అత్థీ’’తి విక్ఖేపం కరోన్తా న సమగ్గా సన్నిపతన్తి నామ. సబ్బం పన తం కమ్మం ఠపేత్వా ‘‘అహం పురిమతరం, అహం పురిమతర’’న్తి ఏకప్పహారేనేవ సన్నిపతన్తా సమగ్గా సన్నిపతన్తి నామ. సన్నిపతితా పన చిన్తేత్వా మన్తేత్వా కత్తబ్బం కత్వా ఏకతోవ అవుట్ఠహన్తా న సమగ్గా వుట్ఠహన్తి నామ. ఏవం వుట్ఠితేసు హి యే పఠమం గచ్ఛన్తి, తేసం ఏవం హోతి ‘‘అమ్హేహి బాహిరకథావ సుతా, ఇదాని వినిచ్ఛయకథా భవిస్సతీ’’తి. ఏకప్పహారేనేవ వుట్ఠహన్తా సమగ్గా వుట్ఠహన్తి నామ. అపిచ ‘‘అసుకట్ఠానే విహారసీమా ఆకులా, ఉపోసథప్పవారణా ఠితా, అసుకట్ఠానే వేజ్జకమ్మాదికారకా పాపభిక్ఖూ ఉస్సన్నా’’తి సుత్వా ‘‘కో గన్త్వా తేసం నిగ్గహం కరిస్సతీ’’తి వుత్తే ‘‘అహం పఠమం, అహం పఠమ’’న్తి వత్వా గచ్ఛన్తాపి సమగ్గా వుట్ఠహన్తి నామ.

ఆగన్తుకం పన దిస్వా ‘‘ఇమం పరివేణం యాహి, ఏతం పరివేణం యాహి, అయం కో’’తి అవత్వా సబ్బే వత్తం కరోన్తాపి, జిణ్ణపత్తచీవరకం దిస్వా తస్స భిక్ఖాచారవత్తేన పత్తచీవరం పరియేసన్తాపి, గిలానస్స గిలానభేసజ్జం పరియేసమానాపి, గిలానమేవ అనాథం ‘‘అసుకపరివేణం యాహీ’’తి అవత్వా అత్తనో అత్తనో పరివేణే పటిజగ్గన్తాపి, ఏకో ఓలీయమానకో గన్థో హోతి, పఞ్ఞవన్తం భిక్ఖుం సఙ్గణ్హిత్వా తేన తం గన్థం ఉక్ఖిపాపేన్తాపి సమగ్గా సఙ్ఘకరణీయాని కరోన్తి నామ.

అప్పఞ్ఞత్తన్తిఆదీసు నవం అధమ్మికం కతికవత్తం వా సిక్ఖాపదం వా గణ్హన్తా అప్పఞ్ఞత్తం పఞ్ఞాపేన్తి నామ పురాణసన్థతవత్థుస్మిం సావత్థియం భిక్ఖూ వియ. ఉద్ధమ్మం ఉబ్బినయం సాసనం దీపేన్తా పఞ్ఞత్తం సముచ్ఛిన్దన్తి నామ, వస్ససతపరినిబ్బుతే భగవతి వేసాలికా వజ్జిపుత్తకా వియ. ఖుద్దానుఖుద్దకా పన ఆపత్తియో సఞ్చిచ్చ వీతిక్కమన్తా యథాపఞ్ఞత్తేసు సిక్ఖాపదేసు సమాదాయ న వత్తన్తి నామ అస్సజిపునబ్బసుకా వియ. తథా అకరోన్తా పన అపఞ్ఞత్తం న పఞ్ఞాపేన్తి, పఞ్ఞత్తం న సముచ్ఛిన్దన్తి, యథాపఞ్ఞత్తేసు సిక్ఖాపదేసు సమాదాయ వత్తన్తి నామ ఆయస్మా ఉపసేనో వియ, ఆయస్మా యసో కాకణ్డకపుత్తో వియ, ఆయస్మా మహాకస్సపో వియ చ. వుద్ధియేవాతి సీలాదిగుణేహి వుద్ధియేవ, నో పరిహాని.

థేరాతి థిరభావప్పత్తా థేరకారకేహి గుణేహి సమన్నాగతా. బహూ రత్తియో జానన్తీతి రత్తఞ్ఞూ. చిరం పబ్బజితానం ఏతేసన్తి చిరపబ్బజితా. సఙ్ఘస్స పితిట్ఠానే ఠితాతి సఙ్ఘపితరో. పితిట్ఠానే ఠితత్తా సఙ్ఘం పరిణేన్తి, పుబ్బఙ్గమా హుత్వా తీసు సిక్ఖాసు పవత్తేన్తీతి సఙ్ఘపరిణాయకా.

యే తేసం సక్కారాదీని న కరోన్తి, ఓవాదత్థాయ ద్వే తయో వారే ఉపట్ఠానం న గచ్ఛన్తి, తేపి తేసం ఓవాదం న దేన్తి, పవేణికథం న కథేన్తి, సారభూతం ధమ్మపరియాయం న సిక్ఖాపేన్తి. తే తేహి విస్సట్ఠా సీలాదీహి ధమ్మక్ఖన్ధేహి సత్తహి చ అరియధనేహీతి ఏవమాదీహి గుణేహి పరిహాయన్తి. యే పన తేసం సక్కారాదీని కరోన్తి, ఉపట్ఠానం గచ్ఛన్తి, తేసం తే ‘‘ఏవం తే అభిక్కమితబ్బ’’న్తిఆదికం ఓవాదం దేన్తి, పవేణికథం కథేన్తి, సారభూతం ధమ్మపరియాయం సిక్ఖాపేన్తి, తేరసహి ధుతఙ్గేహి దసహి కథావత్థూహి అనుసాసన్తి. తే తేసం ఓవాదే ఠత్వా సీలాదీహి గుణేహి వడ్ఢమానా సామఞ్ఞత్థం అనుపాపుణన్తి. ఏవమేత్థ హానివుద్ధియో దట్ఠబ్బా.

పునబ్భవో సీలమస్సాతి పోనోబ్భవికా, పునబ్భవదాయికాతి అత్థో, తస్సా పోనోబ్భవికాయ. న వసం గచ్ఛిస్సన్తీతి ఏత్థ యే చతున్నం పచ్చయానం కారణా ఉపట్ఠాకానం పదానుపదికా హుత్వా గామతో గామం విచరన్తి, తే తస్సా వసం గచ్ఛన్తి నామ. ఇతరే న గచ్ఛన్తి. తత్థ హానివుద్ధియో పాకటాయేవ.

ఆరఞ్ఞకేసూతి పఞ్చధనుసతికపచ్ఛిమేసు. సాపేక్ఖాతి సాలయా. గామన్తసేనాసనేసు హి ఝానం అప్పేత్వాపి తతో వుట్ఠితమత్తోవ ఇత్థిపురిసదారకదారికాదిసద్దం సుణాతి, యేనస్స అధిగతవిసేసోపి హాయతియేవ. అరఞ్ఞసేనాసనే నిద్దాయిత్వాపి పబుద్ధమత్తో సీహబ్యగ్ఘమోరాదీనం సద్దం సుణాతి, యేన అరఞ్ఞే పీతిం పటిలభిత్వా తమేవ సమ్మసన్తో అగ్గఫలే పతిట్ఠాతి. ఇతి భగవా గామన్తసేనాసనే ఝానం అప్పేత్వా నిసిన్నభిక్ఖుతో అరఞ్ఞే నిద్దాయమానమేవ పసంసతి. తస్మా తమేవ అత్థవసం పటిచ్చ ‘‘ఆరఞ్ఞకేసు సేనాసనేసు సాపేక్ఖా భవిస్సన్తీ’’తి ఆహ.

పచ్చత్తఞ్ఞేవ సతిం ఉపట్ఠాపేస్సన్తీతి అత్తనావ అత్తనో అబ్భన్తరే సతిం ఉపట్ఠపేస్సన్తి. పేసలాతి పియసీలా. ఇధాపి సబ్రహ్మచారీనం ఆగమనం అనిచ్ఛన్తా నేవాసికా అస్సద్ధా హోన్తి అప్పసన్నా, విహారం సమ్పత్తభిక్ఖూనం పచ్చుగ్గమన-పత్తచీవరపటిగ్గహణ-ఆసనపఞ్ఞాపనతాలవణ్టగ్గహణాదీని న కరోన్తి. అథ నేసం అవణ్ణో ఉగ్గచ్ఛతి ‘‘అసుకవిహారవాసినో భిక్ఖూ అస్సద్ధా అప్పసన్నా విహారం పవిట్ఠానం వత్తప్పటివత్తమ్పి న కరోన్తీ’’తి. తం సుత్వా పబ్బజితా విహారద్వారేన గచ్ఛన్తాపి విహారం న పవిసన్తి. ఏవం అనాగతానం అనాగమనమేవ హోతి. ఆగతానం పన ఫాసువిహారే అసతి యేపి అజానిత్వా ఆగతా, తే ‘‘వసిస్సామాతి తావచిన్తేత్వా ఆగతమ్హా, ఇమేసం పన నేవాసికానం ఇమినా నీహారేన కో వసిస్సతీ’’తి నిక్ఖమిత్వా గచ్ఛన్తి. ఏవం సో విహారో అఞ్ఞేసం భిక్ఖూనం అనావాసోవ హోతి. తతో నేవాసికా సీలవన్తానం దస్సనం అలభన్తా కఙ్ఖావినోదకం వా ఆచారసిక్ఖాపకం వా మధురధమ్మసవనం వా న లభన్తి. తేసం నేవ అగ్గహితధమ్మగ్గహణం న గహితసజ్ఝాయకరణం హోతి. ఇతి నేసం హానియేవ హోతి, న వుద్ధి.

యే పన సబ్రహ్మచారీనం ఆగమనం ఇచ్ఛన్తి, తే సద్ధా హోన్తి పసన్నా, ఆగతానం సబ్రహ్మచారీనం పచ్చుగ్గమనాదీని కత్వా సేనాసనం పఞ్ఞపేత్వా దేన్తి, తే గహేత్వా భిక్ఖాచారం పవిసన్తి, కఙ్ఖం వినోదేన్తి, మధురధమ్మస్సవనం లభన్తి. అథ నేసం కిత్తిసద్దో ఉగ్గచ్ఛతి ‘‘అసుకవిహారే భిక్ఖూ ఏవం సద్ధా పసన్నా వత్తసమ్పన్నా సఙ్గాహకా’’తి. తం సుత్వా భిక్ఖూ దూరతోపి ఆగచ్ఛన్తి. తేసం నేవాసికా వత్తం కరోన్తి, సమీపం గన్త్వా వుడ్ఢతరం ఆగన్తుకం వన్దిత్వా నిసీదన్తి, నవకతరస్స సన్తికే ఆసనం గహేత్వా నిసీదిత్వా ‘‘ఇమస్మిం విహారే వసిస్సథ, గమిస్సథా’’తి పుచ్ఛన్తి. ‘‘గమిస్సామా’’తి వుత్తే ‘‘సప్పాయం సేనాసనం, సులభా భిక్ఖా’’తిఆదీని వత్వా గన్తుం న దేన్తి. వినయధరో చే హోతి, తస్స సన్తికే వినయం సజ్ఝాయన్తి. సుత్తన్తాదిధరో చే, తస్స సన్తికే తం తం ధమ్మం సజ్ఝాయన్తి. తే ఆగన్తుకథేరానం ఓవాదే ఠత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణన్తి. ఆగన్తుకా ‘‘ఏకం ద్వే దివసాని వసిస్సామాతి ఆగతమ్హా, ఇమేసం పన సుఖసంవాసతాయ దస ద్వాదస వస్సాని వసిమ్హా’’తి వత్తారో హోన్తి. ఏవమేత్థ హానివుద్ధియో వేదితబ్బా.

౪. దుతియసత్తకసుత్తవణ్ణనా

౨౪. చతుత్థే న కమ్మారామాతి యే దివసం చీవరకమ్మ-కాయబన్ధనపరిస్సావన-ధమ్మకరణ-సమ్మజ్జని-పాదకఠలికాదీనేవ కరోన్తి, తే సన్ధాయేస పటిక్ఖేపో. యో పన తేసం కరణవేలాయ ఏవం ఏతాని కరోతి, ఉద్దేసవేలాయ ఉద్దేసం గణ్హాతి, సజ్ఝాయవేలాయ సజ్ఝాయతి, చేతియఙ్గణవత్తవేలాయ చేతియఙ్గణవత్తం కరోతి, మనసికారవేలాయ మనసికారం కరోతి, న సో కమ్మారామో నామ.

యో ఇత్థివణ్ణపురిసవణ్ణాదివసేన ఆలాపసల్లాపం కరోన్తోయేవ రత్తిన్దివం వీతినామేతి, ఏవరూపే భస్సే పరియన్తకారీ న హోతి, అయం భస్సారామో నామ. యో పన రత్తిన్దివం ధమ్మం కథేతి, పఞ్హం విస్సజ్జేతి, అయం అప్పభస్సోవ భస్సే పరియన్తకారీయేవ. కస్మా? ‘‘సన్నిపతితానం వో, భిక్ఖవే, ద్వయం కరణీయం ధమ్మీ వా కథా అరియో వా తుణ్హీభావో’’తి (మ. ని. ౧.౨౭౩) వుత్తత్తా.

యో ఠితోపి గచ్ఛన్తోపి నిసిన్నోపి థినమిద్ధాభిభూతో నిద్దాయతియేవ, అయం నిద్దారామో నామ. యస్స పన కరజకాయగేలఞ్ఞేన చిత్తం భవఙ్గం ఓతరతి, నాయం నిద్దారామో. తేనేవాహ – ‘‘అభిజానామహం, అగ్గివేస్సన, గిమ్హానం పచ్ఛిమే మాసే పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతప్పటిక్కన్తో చతుగ్గుణం సఙ్ఘాటిం పఞ్ఞపేత్వా దక్ఖిణేన పస్సేన సతో సమ్పజానో నిద్దం ఓక్కమితా’’తి (మ. ని. ౧.౩౮౭).

యో ‘‘ఏకస్స దుతియో, ద్విన్నం తతియో, తిణ్ణం చతుత్థో’’తి ఏవం సంసట్ఠోవ విహరతి, ఏకకో అస్సాదం న లభతి, అయం సఙ్గణికారామో. యో పన చతూసు ఇరియాపథేసు ఏకకోవ అస్సాదం లభతి, నాయం సఙ్గణికారామో.

అసన్తసమ్భావనిచ్ఛాయ సమన్నాగతా దుస్సీలా పాపిచ్ఛా నామ. యేసం పాపకా మిత్తా చతూసు ఇరియాపథేసు సహ అయనతో పాపసహాయా, యే చ తన్నిన్నతప్పోణతప్పబ్భారతాయ పాపేసు సమ్పవఙ్కా, తే పాపమిత్తా పాపసహాయా పాపసమ్పవఙ్కా నామ.

ఓరమత్తకేనాతి అవరమత్తకేన అప్పమత్తకేన. అన్తరాతి అరహత్తం అప్పత్వావ ఏత్థన్తరే. వోసానన్తి పరినిట్ఠితభావం ‘‘అలమేత్తావతా’’తి ఓసక్కనం. ఇదం వుత్తం హోతి – యావ సీలపారిసుద్ధిజ్ఝానవిపస్సనా సోతాపన్నభావాదీనం అఞ్ఞతరమత్తకేన వోసానం నాపజ్జిస్సన్తి, తావ వుద్ధియేవ భిక్ఖూనం పాటికఙ్ఖా, నో పరిహానీతి.

౭. సఞ్ఞాసుత్తవణ్ణనా

౨౭. సత్తమే అనిచ్చసఞ్ఞాదయో అనిచ్చానుపస్సనాదీహి సహగతసఞ్ఞా.

౮. పఠమపరిహానిసుత్తవణ్ణనా

౨౮. అట్ఠమే ఉప్పన్నానం సఙ్ఘకిచ్చానం నిత్థరణేన భారం వహన్తీతి భారవాహినో. తే తేన పఞ్ఞాయిస్సన్తీతి తే థేరా తేన అత్తనో థేరభావానురూపేన కిచ్చేన పఞ్ఞాయిస్సన్తి. తేసు యోగం ఆపజ్జతీతి పయోగం ఆపజ్జతి, సయం తాని కిచ్చాని కాతుం ఆరభతీతి.

౯. దుతియపరిహానిసుత్తవణ్ణనా

౨౯. నవమే భిక్ఖుదస్సనం హాపేతీతి భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దస్సనత్థాయ గమనం హాపేతి. అధిసీలేతి పఞ్చసీలదససీలసఙ్ఖాతే ఉత్తమసీలే. ఇతో బహిద్ధాతి ఇమమ్హా సాసనా బహిద్ధా. దక్ఖిణేయ్యం గవేసతీతి దేయ్యధమ్మపటిగ్గాహకే పరియేసతి. తత్థ చ పుబ్బకారం కరోతీతి తేసం బాహిరానం తిత్థియానం దత్వా పచ్ఛా భిక్ఖూనం దేతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

వజ్జిసత్తకవగ్గో తతియో.