౫. ధమ్మికవగ్గో

౧. నాగసుత్తవణ్ణనా

౪౩. పఞ్చమస్స పఠమే ఆయస్మతా ఆనన్దేన సద్ధిన్తి ఇదం ‘‘ఆయామానన్దా’’తి థేరం ఆమన్తేత్వా గతత్తా వుత్తం, సత్థా పన అనూనేహి పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి పరివుతో తత్థ అగమాసీతి వేదితబ్బో. తేనుపసఙ్కమీతి తేహేవ పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి పరివుతో ఉపసఙ్కమి. పరిసిఞ్చిత్వాతి వోహారవచనమేతం, న్హాయిత్వాతి అత్థో. పుబ్బాపయమానోతి రత్తదుపట్టం నివాసేత్వా ఉత్తరాసఙ్గచీవరం ద్వీహి హత్థేహి గహేత్వా పచ్ఛిమలోకధాతుం పిట్ఠితో కత్వా పురత్థిమలోకధాతుం అభిముఖో వోదకభావేన గత్తాని పుబ్బసదిసాని కురుమానో అట్ఠాసీతి అత్థో. భిక్ఖుసఙ్ఘోపి తేన తేన ఠానేన ఓతరిత్వా న్హత్వా పచ్చుత్తరిత్వా సత్థారంయేవ పరివారేత్వా అట్ఠాసి. ఇతి తస్మిం సమయే ఆకాసతో పతమానం రత్తసువణ్ణకుణ్డలం వియ సూరియో పచ్ఛిమలోకధాతుం పటిపజ్జి, పరిసుద్ధరజతమణ్డలో వియ పాచీనలోకధాతుతో చన్దో అబ్భుగ్గఞ్ఛి, మజ్ఝట్ఠానేపి పఞ్చభిక్ఖుసతపరివారో సమ్మాసమ్బుద్ధో ఛబ్బణ్ణబుద్ధరస్మియో విస్సజ్జేత్వా పుబ్బకోట్ఠకనదీతీరే లోకం అలఙ్కురుమానో అట్ఠాసి.

తేన ఖో పన సమయేన…పే… సేతో నామ నాగోతి సేతవణ్ణతాయ ఏవం లద్ధనామో హత్థినాగో. మహాతూరియతాళితవాదితేనాతి మహన్తేన తూరియతాళితవాదితేన. తత్థ పఠమం సఙ్ఘట్టనం తాళితం నామ హోతి, తతో పరం వాదితం. జనోతి హత్థిదస్సనత్థం సన్నిపతితమహాజనో. దిస్వా ఏవమాహాతి అఙ్గపచ్చఙ్గాని ఘంసిత్వా న్హాపేత్వా ఉత్తారేత్వా బహితీరే ఠపేత్వా గత్తాని వోదకాని కత్వా హత్థాలఙ్కారేన అలఙ్కతం తం మహానాగం దిస్వా ఇదం ‘‘అభిరూపో వత, భో’’తి పసంసావచనమాహ. కాయుపపన్నోతి సరీరసమ్పత్తియా ఉపపన్నో, పరిపుణ్ణఙ్గపచ్చఙ్గోతి అత్థో. ఆయస్మా ఉదాయీతి పటిసమ్భిదాప్పత్తో కాళుదాయిత్థేరో. ఏతదవోచాతి తం మహాజనం హత్థిస్స వణ్ణం భణన్తం దిస్వా ‘‘అయం జనో అహేతుకపటిసన్ధియం నిబ్బత్తహత్థినో వణ్ణం కథేతి, న బుద్ధహత్థిస్స. అహం దాని ఇమినా హత్థినాగేన ఉపమం కత్వా బుద్ధనాగస్స వణ్ణం కథేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ఏతం ‘‘హత్థిమేవ ను ఖో, భన్తే’’తిఆదివచనం అవోచ. తత్థ మహన్తన్తి ఆరోహసమ్పన్నం. బ్రహన్తన్తి పరిణాహసమ్పన్నం. ఏవమాహాతి ఏవం వదతి. అథ భగవా యస్మా అయం నాగసద్దో హత్థిమ్హిచేవ అస్సగోణఉరగరుక్ఖమనుస్సేసు చాపి పవత్తతి, తస్మా హత్థిమ్పి ఖోతిఆదిమాహ.

ఆగున్తి పాపకం లామకం అకుసలధమ్మం. తమహం నాగోతి బ్రూమీతి తం అహం ఇమేహి తీహి ద్వారేహి దసన్నం అకుసలకమ్మపథానం ద్వాదసన్నఞ్చ అకుసలచిత్తానం అకరణతో నాగోతి వదామి. అయఞ్హి న ఆగుం కరోతీతి ఇమినా అత్థేన నాగో. ఇమాహి గాథాహి అనుమోదామీతి ఇమాహి చతుసట్ఠిపదాహి సోళసహి గాథాహి అనుమోదామి అభినన్దామి.

మనుస్సభూతన్తి దేవాదిభావం అనుపగన్త్వా మనుస్సమేవ భూతం. అత్తదన్తన్తి అత్తనాయేవ దన్తం, న అఞ్ఞేహి దమథం ఉపనీతం. భగవా హి అత్తనా ఉప్పాదితేనేవ మగ్గదమథేన చక్ఖుతోపి దన్తో, సోతతోపి, ఘానతోపి, జివ్హాతోపి, కాయతోపి, మనతోపీతి ఇమేసు ఛసు ఠానేసు దన్తో సన్తో నిబ్బుతో పరినిబ్బుతో. తేనాహ – ‘‘అత్తదన్త’’న్తి. సమాహితన్తి దువిధేనాపి సమాధినా సమాహితం. ఇరియమానన్తి విహరమానం. బ్రహ్మపథేతి సేట్ఠపథే, అమతపథే, నిబ్బానపథే. చిత్తస్సూపసమే రతన్తి పఠమజ్ఝానేన పఞ్చ నీవరణాని వూపసమేత్వా, దుతియజ్ఝానేన వితక్కవిచారే, తతియజ్ఝానేన పీతిం, చతుత్థజ్ఝానేన సుఖదుక్ఖం వూపసమేత్వా తస్మిం చిత్తస్సూపసమే రతం అభిరతం.

నమస్సన్తీతి కాయేన నమస్సన్తి, వాచాయ నమస్సన్తి, మనసా నమస్సన్తి, ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తియా నమస్సన్తి, సక్కరోన్తి గరుం కరోన్తి. సబ్బధమ్మానపారగున్తి సబ్బేసం ఖన్ధాయతనధాతుధమ్మానం అభిఞ్ఞాపారగూ, పరిఞ్ఞాపారగూ, పహానపారగూ, భావనాపారగూ, సచ్ఛికిరియాపారగూ, సమాపత్తిపారగూతి ఛబ్బిధేన పారగమనేన పారగతం పారప్పత్తం మత్థకప్పత్తం. దేవాపి తం నమస్సన్తీతి దుక్ఖప్పత్తా సుబ్రహ్మదేవపుత్తాదయో సుఖప్పత్తా చ సబ్బేవ దససహస్సచక్కవాళవాసినో దేవాపి తుమ్హే నమస్సన్తి. ఇతి మే అరహతో సుతన్తి ఇతి మయా చతూహి కారణేహి అరహాతి లద్ధవోహారానం తుమ్హాకంయేవ సన్తికే సుతన్తి దీపేతి.

సబ్బసంయోజనాతీతన్తి సబ్బాని దసవిధసంయోజనాని అతిక్కన్తం. వనా నిబ్బనమాగతన్తి కిలేసవనతో నిబ్బనం కిలేసవనరహితం నిబ్బానం ఆగతం సమ్పత్తం. కామేహి నేక్ఖమ్మరతన్తి దువిధేహి కామేహి నిక్ఖన్తత్తా పబ్బజ్జా అట్ఠ సమాపత్తియో చత్తారో చ అరియమగ్గా కామేహి నేక్ఖమ్మం నామ, తత్థ రతం అభిరతం. ముత్తం సేలావ కఞ్చనన్తి సేలధాతుతో ముత్తం కఞ్చనసదిసం.

సబ్బే అచ్చరుచీతి సబ్బసత్తే అతిక్కమిత్వా పవత్తరుచి. అట్ఠమకఞ్హి అతిక్కమిత్వా పవత్తరుచితాయ సోతాపన్నో అచ్చరుచి నామ, సోతాపన్నం అతిక్కమిత్వా పవత్తరుచితాయ సకదాగామీ…పే… ఖీణాసవం అతిక్కమిత్వా పవత్తరుచితాయ పచ్చేకసమ్బుద్ధో, పచ్చేకసమ్బుద్ధం అతిక్కమిత్వా పవత్తరుచితాయ సమ్మాసమ్బుద్ధో అచ్చరుచి నామ. హిమవావఞ్ఞే సిలుచ్చయేతి యథా హిమవా పబ్బతరాజా అఞ్ఞే పబ్బతే అతిరోచతి, ఏవం అతిరోచతీతి అత్థో. సచ్చనామోతి తచ్ఛనామో భూతనామో ఆగుం అకరణేనేవ నాగోతి ఏవం అవితథనామో.

సోరచ్చన్తి సుచిసీలం. అవిహింసాతి కరుణా చ కరుణాపుబ్బభాగో చ. పాదా నాగస్స తే దువేతి తే బుద్ధనాగస్స దువే పురిమపాదా.

తపోతి ధుతసమాదానం. బ్రహ్మచరియన్తి అరియమగ్గసీలం. చరణా నాగస్స త్యాపరేతి తే బుద్ధనాగస్స అపరే ద్వే పచ్ఛిమపాదా. సద్ధాహత్థోతి సద్ధామయాయ సోణ్డాయ సమన్నాగతో. ఉపేక్ఖాసేతదన్తవాతి ఛళఙ్గుపేక్ఖామయేహి సేతదన్తేహి సమన్నాగతో.

సతి గీవాతి యథా నాగస్స అఙ్గపచ్చఙ్గస్మిం సిరాజాలానం గీవా పతిట్ఠా, ఏవం బుద్ధనాగస్స సోరచ్చాదీనం ధమ్మానం సతి. తేన వుత్తం – ‘‘సతి గీవా’’తి. సిరో పఞ్ఞాతి యథా హత్థినాగస్స సిరో ఉత్తమఙ్గో, ఏవం బుద్ధనాగస్స సబ్బఞ్ఞుతఞాణం. తేన హి సో సబ్బధమ్మే జానాతి. తేన వుత్తం – ‘‘సిరో పఞ్ఞా’’తి. వీమంసా ధమ్మచిన్తనాతి యథా హత్థినాగస్స అగ్గసోణ్డో వీమంసా నామ హోతి. సో తాయ థద్ధముదుకం ఖాదితబ్బాఖాదితబ్బఞ్చ వీమంసతి, తతో పహాతబ్బం పజహతి, ఆదాతబ్బం ఆదియతి, ఏవమేవ బుద్ధనాగస్స ధమ్మకోట్ఠాసపరిచ్ఛేదకఞాణసఙ్ఖాతా ధమ్మచిన్తనా వీమంసా. తేన హి ఞాణేన సో భబ్బాభబ్బే జానాతి. తేన వుత్తం – ‘‘వీమంసా ధమ్మచిన్తనా’’తి. ధమ్మకుచ్ఛిసమాతపోతి ధమ్మో వుచ్చతి చతుత్థజ్ఝానసమాధి, కుచ్ఛియేవ సమాతపో కుచ్ఛిసమాతపో. సమాతపో నామ సమాతపనట్ఠానం. ధమ్మో కుచ్ఛిసమాతపో అస్సాతి ధమ్మకుచ్ఛిసమాతపో. చతుత్థజ్ఝానసమాధిస్మిం ఠితస్స హి తే తే ఇద్ధివిధాదిధమ్మా ఇజ్ఝన్తి, తస్మా సో కుచ్ఛిసమాతపోతి వుత్తో. వివేకోతి కాయచిత్తఉపధివివేకో. యథా నాగస్స వాలధి మక్ఖికా వారేతి, ఏవం తథాగతస్స వివేకో గహట్ఠపబ్బజితే వారేతి. తస్మా సో వాలధీతి వుత్తో.

ఝాయీతి దువిధేన ఝానేన ఝాయీ. అస్సాసరతోతి నాగస్స హి అస్సాసపస్సాసా వియ బుద్ధనాగస్స ఫలసమాపత్తి, తత్థ రతో, అస్సాసపస్సాసేహి వియ తాయ వినా న వత్తతీతి అత్థో. సబ్బత్థ సంవుతోతి సబ్బద్వారేసు సంవుతో. అనవజ్జానీతి సమ్మాఆజీవేన ఉప్పన్నభోజనాని. సావజ్జానీతి పఞ్చవిధమిచ్ఛాజీవవసేన ఉప్పన్నభోజనాని.

అణుంథూలన్తి ఖుద్దకఞ్చ మహన్తఞ్చ. సబ్బం ఛేత్వాన బన్ధనన్తి సబ్బం దసవిధమ్పి సంయోజనం ఛిన్దిత్వాన. నుపలిప్పతి లోకేనాతి లోకేన సద్ధిం తణ్హామానదిట్ఠిలేపేహి న లిప్పతి. మహాగినీతి మహాఅగ్గి. విఞ్ఞూహి దేసితాతి ఇధ పటిసమ్భిదాప్పత్తో కాళుదాయిత్థేరోవ విఞ్ఞూ పణ్డితో, తేన దేసితాతి అత్థో. విఞ్ఞస్సన్తి మహానాగా, నాగం నాగేన దేసితన్తి ఉదాయిత్థేరనాగేన దేసితం బుద్ధనాగం ఇతరే ఖీణాసవా నాగా విజానిస్సన్తి.

సరీరం విజహం నాగో, పరినిబ్బిస్సతీతి బోధిపల్లఙ్కే కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బుతో, యమకసాలన్తరే అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయిస్సతి. ఏవం పటిసమ్భిదాప్పత్తో ఉదాయిత్థేరో సోళసహి గాథాహి చతుసట్ఠియా పదేహి దసబలస్స వణ్ణం కథేన్తో దేసనం నిట్ఠాపేసి. భగవా అనుమోది. దేసనావసానే చతురాసీతిపాణసహస్సాని అమతపానం పివింసూతి.

౨. మిగసాలాసుత్తవణ్ణనా

౪౪. దుతియే కథం కథం నామాతి కేన కేన కారణేన. అఞ్ఞేయ్యోతి ఆజానితబ్బో. యత్ర హి నామాతి యస్మిం నామ ధమ్మే. సమసమగతికాతి సమభావేనేవ సమగతికా. భవిస్సన్తీతి జాతా. సకదాగామిపత్తో తుసితం కాయం ఉపపన్నోతి సకదాగామిపుగ్గలో హుత్వా తుసితభవనేయేవ నిబ్బత్తో. కథం కథం నామాతి కేన కేన ను ఖో కారణేన, కిం ను ఖో జానిత్వా దేసితో, ఉదాహు అజానిత్వాతి. థేరో కారణం అజానన్తో ఏవం ఖో పనేతం భగిని భగవతా బ్యాకతన్తి ఆహ.

అమ్మకా అమ్మకపఞ్ఞాతి ఇత్థీ హుత్వా ఇత్థిసఞ్ఞాయ ఏవ సమన్నాగతా. కే చ పురిసపుగ్గలపరోపరియఞాణేతి ఏత్థ పురిసపుగ్గలపరోపరియఞాణం వుచ్చతి పురిసపుగ్గలానం తిక్ఖముదువసేన ఇన్ద్రియపరోపరియఞాణం. తస్మా కా చ బాలా మిగసాలా, కే చ పురిసపుగ్గలానం ఇన్ద్రియపరోపరియఞాణే అప్పటిహతవిసయా సమ్మాసమ్బుద్ధా, ఉభయమేతం దూరే సువిదూరేతి అయమేత్థ సఙ్ఖేపో.

ఇదాని మిగసాలాయ అత్తనో దూరభావం దస్సేన్తో ఛయిమే, ఆనన్దాతిఆదిమాహ. సోరతో హోతీతి పాపతో సుట్ఠు ఓరతో విరతో హోతి. సురతోతిపి పాఠో. అభినన్దన్తి సబ్రహ్మచారీ ఏకత్తవాసేనాతి తేన సద్ధిం ఏకతోవాసేన సబ్రహ్మచారీ అభినన్దన్తి తుస్సన్తి. ఏకన్తవాసేనాతిపి పాఠో, సతతవాసేనాతి అత్థో. సవనేనపి అకతం హోతీతి సోతబ్బయుత్తకం అసుతం హోతి. బాహుసచ్చేనపి అకతం హోతీతి ఏత్థ బాహుసచ్చం వుచ్చతి వీరియం, వీరియేన కత్తబ్బయుత్తకం అకతం హోతీతి అత్థో. దిట్ఠియాపి అప్పటివిద్ధం హోతీతి దిట్ఠియా పటివిజ్ఝితబ్బం అప్పటివిద్ధం హోతి. సామాయికమ్పి విముత్తిం న లభతీతి కాలానుకాలం ధమ్మస్సవనం నిస్సాయ పీతిపామోజ్జం న లభతి. హానగామీయేవ హోతీతి పరిహానిమేవ గచ్ఛతి.

పమాణికాతి పుగ్గలేసు పమాణగ్గాహకా. పమినన్తీతి పమేతుం తులేతుం ఆరభన్తి. ఏకో హీనోతి ఏకో గుణేహి హీనో. ఏకో పణీతోతి ఏకో గుణేహి పణీతో. తం హీతి తం పమాణకరణం.

అభిక్కన్తతరోతి సున్దరతరో. పణీతతరోతి ఉత్తమతరో. ధమ్మసోతో నిబ్బహతీతి సూరం హుత్వా పవత్తమానవిపస్సనాఞాణం నిబ్బహతి, అరియభూమిం సమ్పాపేతి. తదన్తరం కో జానేయ్యాతి తం అన్తరం తం కారణం అఞ్ఞత్ర తథాగతేన కో జానేయ్యాతి అత్థో.

కోధమానోతి కోధో చ మానో చ. లోభధమ్మాతి లోభోయేవ. వచీసఙ్ఖారాతి ఆలాపసల్లాపవసేన వచనానేవ. యో వా పనస్స మాదిసోతి యో వా పన అఞ్ఞోపి మయా సదిసో సమ్మాసమ్బుద్ధోయేవ అస్స, సో పుగ్గలేసు పమాణం గణ్హేయ్యాతి అత్థో. ఖఞ్ఞతీతి గుణఖణనం పాపుణాతి. ఇమే ఖో, ఆనన్ద, ఛ పుగ్గలాతి ద్వే సోరతా, ద్వే అధిగతకోధమానలోభధమ్మా, ద్వే అధిగతకోధమానవచీసఙ్ఖారాతి ఇమే ఛ పుగ్గలా. గతిన్తి ఞాణగతిం. ఏకఙ్గహీనాతి ఏకేకేన గుణఙ్గేన హీనా. పూరణో సీలేన విసేసీ అహోసి, ఇసిదత్తో పఞ్ఞాయ. పూరణస్స సీలం ఇసిదత్తస్స పఞ్ఞాఠానే ఠితం, ఇసిదత్తస్స పఞ్ఞా పూరణస్స సీలట్ఠానే ఠితాతి.

౩. ఇణసుత్తవణ్ణనా

౪౫. తతియే దాలిద్దియన్తి దలిద్దభావో. కామభోగినోతి కామే భుఞ్జనకసత్తస్స. అస్సకోతి అత్తనో సన్తకేన రహితో. అనాళ్హికోతి న అడ్ఢో. ఇణం ఆదియతీతి జీవితుం అసక్కోన్తో ఇణం ఆదియతి. వడ్ఢిం పటిస్సుణాతీతి దాతుం అసక్కోన్తో వడ్ఢిం దస్సామీతి పటిజానాతి. అనుచరన్తిపి నన్తి పరిసమజ్ఝగణమజ్ఝాదీసు ఆతపఠపనపంసుఓకిరణాదీహి విప్పకారం పాపేన్తో పచ్ఛతో పచ్ఛతో అనుబన్ధన్తి. సద్ధా నత్థీతి ఓకప్పనకసద్ధామత్తకమ్పి నత్థి. హిరీ నత్థీతి హిరీయనాకారమత్తకమ్పి నత్థి. ఓత్తప్పం నత్థీతి భాయనాకారమత్తకమ్పి నత్థి. వీరియం నత్థీతి కాయికవీరియమత్తకమ్పి నత్థి. పఞ్ఞా నత్థీతి కమ్మస్సకతపఞ్ఞామత్తకమ్పి నత్థి. ఇణాదానస్మిం వదామీతి ఇణగ్గహణం వదామి. మా మం జఞ్ఞూతి మా మం జానాతు.

దాలిద్దియం దుక్ఖన్తి ధనదలిద్దభావో దుక్ఖం. కామలాభాభిజప్పినన్తి కామలాభం పత్థేన్తానం. పాపకమ్మవినిబ్బయోతి పాపకమ్మవడ్ఢకో. సంసప్పతీతి పరిప్ఫన్దతి. జానన్తి జానన్తో. యస్స విప్పటిసారజాతి యే అస్స విప్పటిసారతో జాతా. యోనిమఞ్ఞతరన్తి ఏకం తిరచ్ఛానయోనిం. దదం చిత్తం పసాదయన్తి చిత్తం పసాదేన్తో దదమానో.

కటగ్గాహోతి జయగ్గాహో, అనపరాధగ్గాహో హోతి. ఘరమేసినోతి ఘరావాసం పరియేసన్తస్స వసమానస్స వా. చాగో పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీతి చాగోతి సఙ్ఖం గతం పుఞ్ఞం వడ్ఢతి. చాగా పుఞ్ఞన్తి వా పాఠో. పతిట్ఠితాతి పతిట్ఠితసద్ధా నామ సోతాపన్నస్స సద్ధా. హిరిమనోతి హిరిసమ్పయుత్తచిత్తో. నిరామిసం సుఖన్తి తీణి ఝానాని నిస్సాయ ఉప్పజ్జనకసుఖం. ఉపేక్ఖన్తి చతుత్థజ్ఝానుపేక్ఖం. ఆరద్ధవీరియోతి పరిపుణ్ణపగ్గహితవీరియో. ఝానాని ఉపసమ్పజ్జాతి చత్తారి ఝానాని పత్వా. ఏకోది నిపకో సతోతి ఏకగ్గచిత్తో కమ్మస్సకతఞాణసతీహి చ సమన్నాగతో.

ఏవం ఞత్వా యథాభూతన్తి ఏవం ఏత్తకం కారణం యథాసభావం జానిత్వా. సబ్బసంయోజనక్ఖయేతి నిబ్బానే. సబ్బసోతి సబ్బాకారేన. అనుపాదాయాతి అగ్గహేత్వా. సమ్మా చిత్తం విముచ్చతీతి ఇదం వుత్తం హోతి – సబ్బసంయోజనక్ఖయసఙ్ఖాతే నిబ్బానే సబ్బసో అనుపాదియిత్వా సమ్మా హేతునా నయేన మగ్గచిత్తం విముచ్చతి. ‘‘ఏతం ఞత్వా యథాభూతం, సబ్బసంయోజనక్ఖయ’’న్తిపి పాళియం లిఖితం, తస్స ఏతం సబ్బసంయోజనక్ఖయసఙ్ఖాతం నిబ్బానం యథాభూతం ఞత్వాతి అత్థో. పురిమపచ్ఛిమేహి పన సద్ధిం న ఘటీయతి.

తస్స సమ్మా విముత్తస్సాతి తస్స సమ్మా విముత్తస్స ఖీణాసవస్స. ఞాణం హోతీతి పచ్చవేక్ఖణఞాణం హోతి. తాదినోతి తంసణ్ఠితస్స. అకుప్పాతి అకుప్పారమ్మణత్తా కుప్పకారణానం కిలేసానఞ్చ అభావేన అకుప్పా. విముత్తీతి మగ్గవిముత్తిపి ఫలవిముత్తిపి. భవసంయోజనక్ఖయేతి భవసంయోజనక్ఖయసఙ్ఖాతే నిబ్బానే భవసంయోజనానఞ్చ ఖయన్తే ఉప్పన్నా. ఏతం ఖో పరమం ఞాణన్తి ఏతం మగ్గఫలఞాణం పరమఞాణం నామ. సుఖమనుత్తరన్తి ఏతదేవ మగ్గఫలసుఖం అనుత్తరం సుఖం నామ. ఆణణ్యముత్తమన్తి సబ్బేసం అణణానం ఖీణాసవో ఉత్తమఅణణో, తస్మా అరహత్తఫలం ఆణణ్యముత్తమన్తి అరహత్తఫలేన దేసనాయ కూటం గణ్హి. ఇమస్మిఞ్చ సుత్తే వట్టమేవ కథేత్వా గాథాసు వట్టవివట్టం కథితన్తి.

౪. మహాచున్దసుత్తవణ్ణనా

౪౬. చతుత్థే చేతీసూతి చేతిరట్ఠే. సయంజాతియన్తి ఏవంనామకే నిగమే. మహాచున్దోతి ధమ్మసేనాపతిస్స కనిట్ఠభాతికో. ధమ్మే యోగో అనుయోగో ఏతేసన్తి ధమ్మయోగా. ధమ్మకథికానం ఏతం నామం. ఝాయన్తీతి ఝాయీ. అపసాదేన్తీతి ఘట్టేన్తి హింసన్తి. ఝాయన్తీతి చిన్తేన్తి. పజ్ఝాయన్తీతిఆదీని ఉపసగ్గవసేన వడ్ఢితాని. కిమిమే ఝాయన్తీతి కిం నామ ఇమే ఝాయన్తి. కిన్తిమే ఝాయన్తీతి కిమత్థం ఇమే ఝాయన్తి. కథం ఇమే ఝాయన్తీతి కేన కారణేన ఇమే ఝాయన్తి. అమతం ధాతుం కాయేన ఫుసిత్వా విహరన్తీతి మరణవిరహితం నిబ్బానధాతుం సన్ధాయ కమ్మట్ఠానం గహేత్వా విహరన్తా అనుక్కమేన తం నామకాయేన ఫుసిత్వా విహరన్తి. గమ్భీరం అత్థపదన్తి గుళ్హం పటిచ్ఛన్నం ఖన్ధధాతుఆయతనాదిఅత్థం. పఞ్ఞాయ అతివిజ్ఝ పస్సన్తీతి సహవిపస్సనాయ మగ్గపఞ్ఞాయ పటివిజ్ఝిత్వా పస్సన్తి. ఇమస్మిం పనత్థే సమ్మసనపటివేధపఞ్ఞాపి ఉగ్గహపరిపుచ్ఛాపఞ్ఞాపి వట్టతియేవాతి.

౫-౬. సన్దిట్ఠికసుత్తద్వయవణ్ణనా

౪౭-౪౮. పఞ్చమే సన్తం వా అజ్ఝత్తన్తి నియకజ్ఝత్తే విజ్జమానం. లోభోతిఆదీహి తీణి అకుసలమూలాని దస్సితాని. లోభధమ్మాతిఆదీహి తంసమ్పయుత్తకా ధమ్మా. ఛట్ఠే కాయసన్దోసన్తి కాయద్వారస్స దుస్సనాకారం. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఇమేసు ద్వీసు సుత్తేసు పచ్చవేక్ఖణావ కథితా.

౭. ఖేమసుత్తవణ్ణనా

౪౯. సత్తమే వుసితవాతి వుత్థబ్రహ్మచరియవాసో. కతకరణీయోతి చతూహి మగ్గేహి కత్తబ్బం కత్వా ఠితో. ఓహితభారోతి ఖన్ధభారం కిలేసభారం అభిసఙ్ఖారభారఞ్చ ఓతారేత్వా ఠితో. అనుప్పత్తసదత్థోతి సదత్థో వుచ్చతి అరహత్తం, తం పత్తోతి అత్థో. పరిక్ఖీణభవసంయోజనోతి ఖీణభవబన్ధనో. సమ్మదఞ్ఞా విముత్తోతి సమ్మా హేతునా కారణేన జానిత్వా విముత్తో. తస్స న ఏవం హోతి అత్థి మే సేయ్యోతి వాతిఆదీహి సేయ్యస్స సేయ్యోహమస్మీతి మానాదయో తయో మానా పటిక్ఖిత్తా. న హి ఖీణాసవస్స ‘‘అత్థి మయ్హం సేయ్యో, అత్థి సదిసో, అత్థి హీనో’’తి మానో హోతి. నత్థి మే సేయ్యోతిఆదీహిపి తేయేవ పటిక్ఖిత్తా. న హి ఖీణాసవస్స ‘‘అహమేవ సేయ్యో, అహం సదిసో, అహం హీనో, అఞ్ఞే సేయ్యాదయో నత్థీ’’తి ఏవం మానో హోతి.

అచిరపక్కన్తేసూతి అరహత్తం బ్యాకరిత్వా అచిరంయేవ పక్కన్తేసు. అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తీతి అరహత్తం కథేన్తి. హసమానకా మఞ్ఞే అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తీతి హసమానా వియ కథేన్తి. విఘాతం ఆపజ్జన్తీతి దుక్ఖం ఆపజ్జన్తి.

న ఉస్సేసు న ఓమేసు, సమత్తే నోపనీయరేతి ఏత్థ ఉస్సాతి ఉస్సితతా సేయ్యపుగ్గలా. ఓమాతి హీనా. సమత్తోతి సదిసో. ఇతి ఇమేసు తీసుపి సేయ్యహీనసదిసేసు ఖీణాసవా మానేన న ఉపనీయరే, న ఉపనేన్తి, న ఉపగచ్ఛన్తీతి అత్థో. ఖీణా జాతీతి ఖీణా తేసం జాతి. వుసితం బ్రహ్మచరియన్తి వుత్థం మగ్గబ్రహ్మచరియం. చరన్తి సంయోజనవిప్పముత్తాతి సబ్బసంయోజనేహి విముత్తా హుత్వా చరన్తి. సుత్తేపి గాథాయమ్పి ఖీణాసవో కథితో.

౮. ఇన్ద్రియసంవరసుత్తవణ్ణనా

౫౦. అట్ఠమే హతూపనిసం హోతీతి హతూపనిస్సయం హోతి. సీలవిపన్నస్సాతి విపన్నసీలస్స. యథాభూతఞాణదస్సనన్తి తరుణవిపస్సనాఞాణం. నిబ్బిదావిరాగోతి ఏత్థ నిబ్బిదా బలవవిపస్సనా, విరాగో అరియమగ్గో. విముత్తిఞాణదస్సనన్తి ఏత్థ విముత్తీతి అరహత్తఫలం, ఞాణదస్సనన్తి పచ్చవేక్ఖణఞాణం. ఉపనిస్సయసమ్పన్నం హోతీతి సమ్పన్నఉపనిస్సయం హోతి. ఇమస్మిం సుత్తే సీలానురక్ఖణఇన్ద్రియసంవరో కథితో.

౯. ఆనన్దసుత్తవణ్ణనా

౫౧. నవమే కిత్తావతాతి కిత్తకేన. అస్సుతఞ్చేవాతి అఞ్ఞస్మిం కాలే అస్సుతపుబ్బం. న సమ్మోసం గచ్ఛన్తీతి వినాసం న గచ్ఛన్తి. చేతసో సమ్ఫుట్ఠపుబ్బాతి చిత్తేన ఫుసితపుబ్బా. సముదాచరన్తీతి మనోద్వారే చరన్తి. అవిఞ్ఞాతఞ్చ విజానాతీతి అఞ్ఞస్మిం కాలే అవిఞ్ఞాతకారణం జానాతి. పరియాపుణాతీతి వళఞ్జేతి కథేతి. దేసేతీతి పకాసేతి. పరం వాచేతీతి పరం ఉగ్గణ్హాపేతి.

ఆగతాగమాతి దీఘాదీసు యో కోచి ఆగమో ఆగతో ఏతేసన్తి ఆగతాగమా. ధమ్మధరాతి సుత్తన్తపిటకధరా. వినయధరాతి వినయపిటకధరా. మాతికాధరాతి ద్వేపాతిమోక్ఖధరా. పరిపుచ్ఛతీతి అనుసన్ధిపుబ్బాపరం పుచ్ఛతి. పరిపఞ్హతీతి ఇదఞ్చిదఞ్చ పుచ్ఛిస్సామీతి పరితులతి పరిచ్ఛిన్దతి. ఇదం, భన్తే, కథన్తి, భన్తే, ఇదం అనుసన్ధిపుబ్బాపరం కథం హోతీతి పుచ్ఛతి. ఇమస్స క్వత్థోతి ఇమస్స భాసితస్స కో అత్థోతి పుచ్ఛతి. అవివటన్తి అవివరితం. వివరన్తీతి పాకటం కరోన్తి. కఙ్ఖాఠానియేసూతి కఙ్ఖాయ కారణభూతేసు. తత్థ యస్మిం ధమ్మే కఙ్ఖా ఉప్పజ్జతి, స్వేవ కఙ్ఖాఠానియో నామాతి వేదితబ్బో.

౧౦. ఖత్తియసుత్తవణ్ణనా

౫౨. దసమే భోగాధిప్పాయాతి భోగసంహరణత్థం ఠపితాధిప్పాయా పవత్తఅజ్ఝాసయా. పఞ్ఞూపవిచారాతి పఞ్ఞవన్తో భవేయ్యామాతి ఏవం పఞ్ఞత్థాయ పవత్తూపవిచారా. అయమేవ నేసం విచారో చిత్తే ఉపవిచరతి. బలాధిట్ఠానాతి బలకాయాధిట్ఠానా. బలకాయఞ్హి లద్ధా తే లద్ధపతిట్ఠా నామ హోన్తి. పథవిభినివేసాతి పథవిసామినో భవిస్సామాతి ఏవం పథవిఅత్థాయ కతచిత్తాభినివేసా. ఇస్సరియపరియోసానాతి రజ్జాభిసేకపరియోసానా. అభిసేకఞ్హి పత్వా తే పరియోసానప్పత్తా నామ హోన్తి. ఇమినా నయేన సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

సేసపదేసు పనేత్థ అయమధిప్పాయో – బ్రాహ్మణా తావ మన్తే లభిత్వా లద్ధపతిట్ఠా నామ హోన్తి, గహపతికా యంకిఞ్చి సిప్పం, ఇత్థీ కులదాయజ్జసామికం పుత్తం, చోరా యంకిఞ్చి ఆవుధసత్థం, సమణా సీలపరిపుణ్ణా లద్ధపతిట్ఠా నామ హోన్తి. తస్మా మన్తాధిట్ఠానాతిఆదీని వుత్తాని.

బ్రాహ్మణానఞ్చ ‘‘యఞ్ఞం యజిస్సామా’’తి చిత్తం అభినివిసతి, బ్రహ్మలోకే పత్తే పరియోసానప్పత్తా నామ హోన్తి. తస్మా తే యఞ్ఞాభినివేసా బ్రహ్మలోకపరియోసానాతి వుత్తా. కమ్మన్తకరణత్థాయ మనో ఏతేసం అభినివిసతీతి కమ్మన్తాభినివేసా. కమ్మే నిట్ఠితే పరియోసానప్పత్తా నామ హోన్తీతి నిట్ఠితకమ్మన్తపరియోసానా.

పురిసాధిప్పాయాతి పురిసేసు పవత్తఅజ్ఝాసయా. అలఙ్కారత్థాయ మనో ఉపవిచరతి ఏతిస్సాతి అలఙ్కారూపవిచారా. అసపత్తీ హుత్వా ఏకికావ ఘరే వసేయ్యన్తి ఏవమస్సా చిత్తం అభినివిసతీతి అసపత్తీభినివేసా. ఘరావాసిస్సరియే లద్ధే పరియోసానప్పత్తా నామ హోన్తీతి ఇస్సరియపరియోసానా.

పరభణ్డస్స ఆదానే అధిప్పాయో ఏతేసన్తి ఆదానాధిప్పాయా. గహనే నిలీయనట్ఠానే ఏతేసం మనో ఉపవిచరతీతి గహనూపవిచారా. అన్ధకారత్థాయ ఏతేసం చిత్తం అభినివిసతీతి అన్ధకారాభినివేసా. అదస్సనప్పత్తా పరియోసానప్పత్తా హోన్తీతి అదస్సనపరియోసానా.

అధివాసనక్ఖన్తియఞ్చ సుచిభావసీలే చ అధిప్పాయో ఏతేసన్తి ఖన్తిసోరచ్చాధిప్పాయా. అకిఞ్చనభావే నిగ్గహణభావే చిత్తం ఏతేసం అభినివిసతీతి ఆకిఞ్చఞ్ఞాభినివేసా. నిబ్బానప్పత్తా పరియోసానప్పత్తా హోన్తీతి నిబ్బానపరియోసానా.

౧౧. అప్పమాదసుత్తవణ్ణనా

౫౩. ఏకాదసమే సమధిగ్గయ్హాతి సుట్ఠు గణ్హిత్వా. జఙ్గలానం పాణానన్తి పథవీతలచారీనం సపాదకపాణానం. పదజాతానీతి పదాని. సమోధానం గచ్ఛన్తీతి ఓధానం ఉపనిక్ఖేపం గచ్ఛన్తి. అగ్గమక్ఖాయతీతి సేట్ఠం అక్ఖాయతి. పబ్బజలాయకోతి పబ్బజతిణచ్ఛేదకో. ఓధునాతీతి హేట్ఠా ముఖం ధునాతి. నిధునాతీతి ఉభోహి పస్సేహి ధునాతి. నిచ్ఛాదేతీతి బాహాయ వా పహరతి, రుక్ఖే వా పహరతి. అమ్బపిణ్డియాతి అమ్బఫలపిణ్డియా. వణ్టూపనిబన్ధనానీతి వణ్టే ఉపనిబన్ధనాని, వణ్టే వా పతిట్ఠితాని. తదన్వయాని భవన్తీతి వణ్టానువత్తకాని భవన్తి, అమ్బపిణ్డిదణ్డకానువత్తకాని భవన్తీతిపి అత్థో. ఖుద్దరాజానోతి ఖుద్దకరాజానో, పకతిరాజానో వా.

౧౨. ధమ్మికసుత్తవణ్ణనా

౫౪. ద్వాదసమే సబ్బసోతి సబ్బేసు. సత్తసు విహారేసూతి సత్తసు పరివేణేసు. పరిభాసతీతి పరిభవతి భయం ఉపదంసేతి. విహింసతీతి విహేఠేతి. వితుదతీతి విజ్ఝతి. రోసేతి వాచాయాతి వాచాయ ఘట్టేతి. పక్కమన్తీతి దిసా పక్కమన్తి. న సణ్ఠహన్తీతి నప్పతిట్ఠహన్తి. రిఞ్చన్తీతి ఛడ్డేన్తి విస్సజ్జేన్తి. పబ్బాజేయ్యామాతి నీహరేయ్యామ. హన్దాతి వవస్సగ్గత్థే నిపాతో. అలన్తి యుత్తమేతం, యం తం పబ్బాజేయ్యున్తి అత్థో. కిం తే ఇమినాతి కిం తవ ఇమినా జాతిభూమియం వాసేన. తీరదస్సిం సకుణన్తి దిసాకాకం. ముఞ్చన్తీతి దిసాదస్సనత్థం విస్సజ్జేన్తి. సామన్తాతి అవిదూరే. సమన్తాతిపి పాఠో, సమన్తతోతి అత్థో. అభినివేసోతి పత్థరిత్వా ఠితసాఖానం నివేసో. మూలసన్తానకానన్తి మూలానం నివేసో.

ఆళ్హకథాలికాతి తణ్డులాళ్హకస్స భత్తపచనథాలికా. ఖుద్దం మధున్తి ఖుద్దమక్ఖికాహి కతం దణ్డకమధుం. అనేలకన్తి నిద్దోసం. న చ సుదం అఞ్ఞమఞ్ఞస్స ఫలాని హింసన్తీతి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స కోట్ఠాసే ఫలాని న హింసన్తి. అత్తనో కోట్ఠాసేహి మూలం వా తచం వా పత్తం వా ఛిన్దన్తో నామ నత్థి, అత్తనో అత్తనో సాఖాయ హేట్ఠా పతితానేవ పరిభుఞ్జన్తి. అఞ్ఞస్స కోట్ఠాసతో అఞ్ఞస కోట్ఠాసం పరివత్తిత్వా గతమ్పి ‘‘న అమ్హాకం సాఖాయ ఫల’’న్తి ఞత్వా నో ఖాదన్తి. యావదత్థం భక్ఖిత్వాతి కణ్ఠప్పమాణేన ఖాదిత్వా. సాఖం భఞ్జిత్వాతి ఛత్తప్పమాణమత్తం ఛిన్దిత్వా ఛాయం కత్వా పక్కామి. యత్ర హి నామాతి యో హి నామ. పక్కమిస్సతీతి పక్కన్తో. నాదాసీతి దేవతాయ ఆనుభావేన ఫలమేవ న గణ్హి. ఏవఞ్హి సా అధిట్ఠాసి.

తేనుపసఙ్కమీతి జనపదవాసీహి గన్త్వా, ‘‘మహారాజ, రుక్ఖో ఫలం న గణ్హి, అమ్హాకం ను ఖో దోసో తుమ్హాక’’న్తి వుత్తే ‘‘నేవ మయ్హం దోసో అత్థి, న జానపదానం, అమ్హాకం విజితే అధమ్మో నామ న వత్తతి, కేన ను ఖో కారణేన రుక్ఖో న ఫలితో, సక్కం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా యేన సక్కో దేవానమిన్దో తేనుపసఙ్కమి. పవత్తేసీతి పరివత్తేసి. ఉమ్మూలమకాసీతి ఉద్ధంమూలం అకాసి. అపి ను త్వన్తి అపి ను తవ. అట్ఠితాయేవాతి అట్ఠితాయ ఏవ. సచ్ఛవీనీతి సమానచ్ఛవీని పకతిట్ఠానే ఠితాని. న పచ్చక్కోసతీతి నప్పటిక్కోసతి. రోసన్తన్తి ఘట్టేన్తం. భణ్డన్తన్తి పహరన్తం.

సునేత్తోతి నేత్తా వుచ్చన్తి అక్ఖీని, తేసం సున్దరతాయ సునేత్తో. తిత్థకరోతి సుగతిఓగాహనతిత్థస్స కారకో. వీతరాగోతి విక్ఖమ్భనవసేన విగతరాగో. పసవతీతి పటిలభతి. దిట్ఠిసమ్పన్నన్తి దస్సనసమ్పన్నం, సోతాపన్నన్తి అత్థో. ఖన్తిన్తి అత్తనో గుణఖణనం. యథామం సబ్రహ్మచారీసూతి యథా ఇమం సబ్రహ్మచారీసు అక్కోసనపరిభాసనం, అఞ్ఞం ఏవరూపం గుణఖన్తిం న వదామీతి అత్థో. న నో సమసబ్రహ్మచారీసూతి ఏత్థ సమజనో నామ సకజనో వుచ్చతి. తస్మా న నో సకేసు సమానబ్రహ్మచారీసు చిత్తాని పదుట్ఠాని భవిస్సన్తీతి అయమేత్థ అత్థో.

జోతిపాలో చ గోవిన్దోతి నామేన జోతిపాలో ఠానేన మహాగోవిన్దో. సత్తపురోహితోతి రేణుఆదీనం సత్తన్నం రాజూనం పురోహితో. అహింసకా అతీతంసేతి ఏతే ఛ సత్థారో అతీతంసే అహింసకా అహేసుం. నిరామగన్ధాతి కోధామగన్ధేన నిరామగన్ధా. కరుణేవిముత్తాతి కరుణజ్ఝానే అధిముత్తా, కరుణాయ చ కరుణాపుబ్బభాగే చ ఠితా. యేతేతి ఏతే, అయమేవ వా పాఠో. న సాధురూపం ఆసీదేతి సాధుసభావం న ఘట్టేయ్య. దిట్ఠిట్ఠానప్పహాయినన్తి ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిగతప్పహాయినం. సత్తమోతి అరహత్తతో పట్ఠాయ సత్తమో. అవీతరాగోతి అవిగతరాగో. ఏతేన అనాగామిభావం పటిక్ఖిపతి. పఞ్చిన్ద్రియా ముదూతి పఞ్చ విపస్సనిన్ద్రియాని ముదూని. తస్స హి తాని సకదాగామిం ఉపాదాయ ముదూని నామ హోన్తి. విపస్సనాతి సఙ్ఖారపరిగ్గహఞాణం. పుబ్బేవ ఉపహఞ్ఞతీతి పఠమతరఞ్ఞేవ ఉపహఞ్ఞతి. అక్ఖతోతి గుణఖణనేన అక్ఖతో అనుపహతో హుత్వా. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

ధమ్మికవగ్గో పఞ్చమో.