౨. దుతియపణ్ణాసకం
౬. మహావగ్గో
౧. సోణసుత్తవణ్ణనా
౫౫. ఛట్ఠస్స పఠమే సోణోతి సుఖుమాలసోణత్థేరో. సీతవనేతి ఏవంనామకే సుసానే. తస్మిం కిర పటిపాటియా పఞ్చ చఙ్కమనపణ్ణసాలాసతాని మాపితాని, తేసు థేరో అత్తనో సప్పాయచఙ్కమనం గహేత్వా సమణధమ్మం కరోతి. తస్స ఆరద్ధవీరియస్స హుత్వా చఙ్కమతో పాదతలాని భిజ్జింసు, జాణూహి చఙ్కమతో జాణుకానిపి హత్థతలానిపి భిజ్జింసు, ఛిద్దాని అహేసుం. ఏవం ఆరద్ధవీరియో విహరన్తో ఓభాసనిమిత్తమత్తకమ్పి దస్సేతుం నాసక్ఖి. తస్స వీరియేన కిలమితకాయస్స కోటియం పాసాణఫలకే నిసిన్నస్స యో వితక్కో ఉదపాది, తం దస్సేతుం అథ ఖో ఆయస్మతోతిఆది వుత్తం. తత్థ ఆరద్ధవీరియాతి పరిపుణ్ణపగ్గహితవీరియా. న అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చతీతి సచే హి అహం ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ వా అస్సం విపఞ్చితఞ్ఞూ వా నేయ్యో వా, నూన మే చిత్తం విముచ్చేయ్య. అద్ధా పనస్మి పదపరమో, యేన మే చిత్తం న విముచ్చతీతి సన్నిట్ఠానం కత్వా సంవిజ్జన్తి ఖో పనాతిఆదీని చిన్తేసి. తత్థ భోగాతి ఉపయోగత్థే పచ్చత్తం.
పాతురహోసీతి థేరస్స చిత్తాచారం ఞత్వా ‘‘అయం సోణో అజ్జ సీతవనే పధానభూమియం నిసిన్నో ఇమం వితక్కం వితక్కేతి, గన్త్వాస్స వితక్కం సహోత్థం గణ్హిత్వా వీణోపమం కమ్మట్ఠానం కథేస్సామీ’’తి పముఖే పాకటో అహోసి. పఞ్ఞత్తే ఆసనేతి పధానికభిక్ఖూ అత్తనో వసనట్ఠానే ఓవదితుం ఆగతస్స బుద్ధస్స భగవతో నిసీదనత్థం యథాలాభేన ఆసనం పఞ్ఞాపేత్వావ పధానం కరోన్తి, అఞ్ఞం అలభమానా పురాణపణ్ణానిపి సన్థరిత్వా ఉపరి సఙ్ఘాటిం పఞ్ఞపేన్తి. థేరోపి ఆసనం పఞ్ఞాపేత్వా పధానం అకాసి. తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘పఞ్ఞత్తే ఆసనే’’తి.
తం కిం మఞ్ఞసీతి సత్థా ‘‘ఇమస్స భిక్ఖునో అవసేసకమ్మట్ఠానేహి అత్థో నత్థి, అయం గన్ధబ్బసిప్పే ఛేకో చిణ్ణవసీ, అత్తనో విసయే కథియమానం ఖిప్పమేవ సల్లక్ఖేస్సతీ’’తి వీణోపమం కథేతుం ‘‘తం కిం మఞ్ఞసీ’’తిఆదిమాహ. వీణాయ తన్తిస్సరే కుసలతా నామ వీణాయ వాదనకుసలతా, సో చ తత్థ కుసలో. మాతాపితరో హిస్స ‘‘అమ్హాకం పుత్తో అఞ్ఞం సిప్పం సిక్ఖన్తో కాయేన కిలమిస్సతి, ఇదం పన సయనే నిసిన్నేనేవ సక్కా ఉగ్గణ్హితు’’న్తి గన్ధబ్బసిప్పమేవ ఉగ్గణ్హాపేసుం. తస్స –
‘‘సత్త సరా తయో గామా, ముచ్ఛనా ఏకవీసతి;
ఠానా ఏకూనపఞ్ఞాస, ఇచ్చేతే సరమణ్డలా’’తి. –
ఆదికం గన్ధబ్బసిప్పం సబ్బమేవ పగుణం అహోసి. అచ్చాయతాతి అతిఆయతా ఖరముచ్ఛనా. సరవతీతి సరసమ్పన్నా. కమ్మఞ్ఞాతి కమ్మక్ఖమా కమ్మయోగ్గా. అతిసిథిలాతి మన్దముచ్ఛనా. సమే గుణే పతిట్ఠితాతి మజ్ఝిమే సరే ఠపేత్వా ముచ్ఛితా.
అచ్చారద్ధన్తి అతిగాళ్హం. ఉద్ధచ్చాయ సంవత్తతీతి ఉద్ధతభావాయ సంవత్తతి. అతిలీనన్తి అతిసిథిలం. కోసజ్జాయాతి కుసీతభావత్థాయ. వీరియసమథం అధిట్ఠహాతి వీరియసమ్పయుత్తం సమథం అధిట్ఠహ, వీరియం సమథేన యోజేహీతి అత్థో. ఇన్ద్రియానఞ్చ సమతం పటివిజ్ఝాతి సద్ధాదీనం ఇన్ద్రియానం సమతం సమభావం అధిట్ఠాహి. తత్థ సద్ధం పఞ్ఞాయ, పఞ్ఞఞ్చ సద్ధాయ, వీరియం సమాధినా, సమాధిఞ్చ వీరియేన యోజయతా ఇన్ద్రియానం సమతా అధిట్ఠితా నామ హోతి. సతి పన సబ్బత్థికా, సా సదా బలవతీయేవ వట్టతి. తఞ్చ పన తేసం యోజనావిధానం విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౬౦-౬౨) పకాసితమేవ. తత్థ చ నిమిత్తం గణ్హాహీతి తస్మిఞ్చ సమభావే సతి యేన ఆదాసే ముఖబిమ్బేనేవ నిమిత్తేన ఉప్పజ్జితబ్బం, తం సమథనిమిత్తం విపస్సనానిమిత్తం మగ్గనిమిత్తం ఫలనిమిత్తఞ్చ గణ్హాహి నిబ్బత్తేహీతి ఏవమస్స సత్థా అరహత్తే పక్ఖిపిత్వా కమ్మట్ఠానం కథేసి.
తత్థ చ నిమిత్తం అగ్గహేసీతి సమథనిమిత్తఞ్చ విపస్సనానిమిత్తఞ్చ అగ్గహేసి. ఛ ఠానానీతి ఛ కారణాని. అధిముత్తో హోతీతి పటివిజ్ఝిత్వా పచ్చక్ఖం కత్వా ఠితో హోతి. నేక్ఖమ్మాధిముత్తోతిఆది సబ్బం అరహత్తవసేనేవ వుత్తం. అరహత్తఞ్హి సబ్బకిలేసేహి నిక్ఖన్తత్తా నేక్ఖమ్మం, తేహేవ పవివిత్తత్తా పవివేకో, బ్యాపజ్ఝాభావతో అబ్యాపజ్ఝం, తణ్హాక్ఖయన్తే ఉప్పన్నత్తా తణ్హాక్ఖయో, ఉపాదానక్ఖయన్తే ఉప్పన్నత్తా ఉపాదానక్ఖయో, సమ్మోహాభావతో అసమ్మోహోతి వుచ్చతి.
కేవలం సద్ధామత్తకన్తి పటివేధరహితం కేవలం పటివేధపఞ్ఞాయ అసమ్మిస్సకం సద్ధామత్తకం. పటిచయన్తి పునప్పునం కరణేన వడ్ఢిం. వీతరాగత్తాతి మగ్గపటివేధేన రాగస్స విగతత్తాయేవ నేక్ఖమ్మసఙ్ఖాతం అరహత్తం పటివిజ్ఝిత్వా సచ్ఛికత్వా ఠితో హోతి, ఫలసమాపత్తివిహారేన విహరతి, తన్నిన్నమానసోయేవ చ హోతీతి అత్థో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో.
లాభసక్కారసిలోకన్తి చతుపచ్చయలాభఞ్చ తేసఞ్ఞేవ సుకతభావఞ్చ వణ్ణభణనఞ్చ. నికామయమానోతి ఇచ్ఛమానో పత్థయమానో. పవివేకాధిముత్తోతి పవివేకే అధిముత్తో అరహన్తి ఏవం అరహత్తం బ్యాకరోతీతి అత్థో.
సీలబ్బతపరామాసన్తి సీలఞ్చ వతఞ్చ పరామసిత్వా గహితం గహణమత్తం. సారతో పచ్చాగచ్ఛన్తోతి సారభావేన జానన్తో. అబ్యాపజ్ఝాధిముత్తోతి అబ్యాపజ్ఝం అరహత్తం బ్యాకరోతి. ఇమినావ నయేన సబ్బట్ఠానేసు అత్థో దట్ఠబ్బో. అపిచేత్థ ‘‘నేక్ఖమ్మాధిముత్తోతి ఇమస్మింయేవ అరహత్తం కథితం, సేసేసు పఞ్చసు నిబ్బాన’’న్తి ఏకే వదన్తి. అపరే ‘‘అసమ్మోహాధిముత్తోతి ఏత్థేవ నిబ్బానం కథితం, సేసేసు అరహత్త’’న్తి వదన్తి. అయం పనేత్థ సారో – సబ్బేస్వేవ తేసు అరహత్తమ్పి నిబ్బానమ్పి కథితమేవాతి.
భుసాతి బలవన్తో దిబ్బరూపసదిసా. నేవస్స చిత్తం పరియాదియన్తీతి ఏతస్స ఖీణాసవస్స చిత్తం గహేత్వా ఠాతుం న సక్కోన్తి. కిలేసా హి ఉప్పజ్జమానా చిత్తం గణ్హన్తి నామ. అమిస్సీకతన్తి కిలేసా హి ఆరమ్మణేన సద్ధిం చిత్తం మిస్సం కరోన్తి, తేసం అభావా అమిస్సీకతం. ఠితన్తి పతిట్ఠితం. ఆనేఞ్జప్పత్తన్తి అచలప్పత్తం. వయఞ్చస్సానుపస్సతీతి తస్స చేస చిత్తస్స ఉప్పాదమ్పి వయమ్పి పస్సతి. భుసా వాతవుట్ఠీతి బలవా వాతక్ఖన్ధో. నేవ సమ్పకమ్పేయ్యాతి ఏకభాగేన చాలేతుం న సక్కుణేయ్య. న సమ్పకమ్పేయ్యాతి థూణం వియ సబ్బభాగతో కమ్పేతుం న సక్కుణేయ్య. న సమ్పవేధేయ్యాతి వేధేత్వా పవేధేత్వా పాతేతుం న సక్కుణేయ్య.
నేక్ఖమ్మం అధిముత్తస్సాతి అరహత్తం పటివిజ్ఝిత్వా ఠితస్స ఖీణాసవస్స. సేసపదేసుపి అరహత్తమేవ కథితం. ఉపాదానక్ఖయస్స చాతి ఉపయోగత్థే సామివచనం. అసమ్మోహఞ్చ చేతసోతి చిత్తస్స చ అసమ్మోహం అధిముత్తస్స. దిస్వా ఆయతనుప్పాదన్తి ఆయతనానం ఉప్పాదఞ్చ వయఞ్చ దిస్వా. సమ్మా చిత్తం విముచ్చతీతి సమ్మా హేతునా నయేన ఇమాయ విపస్సనాపటిపత్తియా ఫలసమాపత్తివసేన చిత్తం విముచ్చతి, నిబ్బానారమ్మణే అధిముచ్చతి. అథ వా ఇమినా ఖీణాసవస్స పటిపదా కథితా. తస్స హి ఆయతనుప్పాదం దిస్వా ఇమాయ విపస్సనాయ అధిగతస్స అరియమగ్గస్సానుభావేన సబ్బకిలేసేహి సమ్మా చిత్తం విముచ్చతి. ఏవం తస్స సమ్మా విముత్తస్స…పే… న విజ్జతి. తత్థ సన్తచిత్తస్సాతి నిబ్బుతచిత్తస్స. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
౨. ఫగ్గునసుత్తవణ్ణనా
౫౬. దుతియే సమధోసీతి ఉట్ఠానాకారం దస్సేసి. పటిక్కమన్తీతి పరిహాయన్తి. నో అభిక్కమన్తీతి న వడ్ఢన్తి. సీసవేఠనం దదేయ్యాతి సీసం వేఠేత్వా దణ్డకేన సమ్పరివత్తకం బన్ధేయ్య. ఇన్ద్రియాని విప్పసీదింసూతి తస్మిం మరణసమయే ఛ ఇన్ద్రియాని విప్పసన్నాని అహేసుం. అత్థుపపరిక్ఖాయాతి అత్థానత్థం కారణాకారణం ఉపపరిక్ఖనే. అనుత్తరే ఉపధిసఙ్ఖయేతి నిబ్బానే. అవిముత్తం హోతీతి అరహత్తఫలేన అధిముత్తం హోతి.
౩. ఛళభిజాతిసుత్తవణ్ణనా
౫౭. తతియే ఛళభిజాతియోతి ఛ జాతియో. తత్రిదన్తి తత్రాయం. లుద్దాతి దారుణా. భిక్ఖూ కణ్టకవుత్తికాతి సమణా నామేతే. ఏకసాటకాతి ఏకేనేవ పిలోతికఖణ్డేన పురతో పటిచ్ఛాదనకా. అకామకస్స బిలం ఓలగ్గేయ్యున్తి సత్థే గచ్ఛమానే గోణమ్హి మతే గోమంసమూలం ఉప్పాదనత్థాయ విభజిత్వా ఖాదమానా ఏకస్స గోమంసం అనిచ్ఛన్తస్సేవ కోట్ఠాసం కత్వా ‘‘అయఞ్చ తే ఖాదితబ్బో, మూలఞ్చ దాతబ్బ’’న్తి తం కోట్ఠాససఙ్ఖాతం బిలం ఓలగ్గేయ్యుం, బలక్కారేన హత్థే ఠపేయ్యున్తి అత్థో. అఖేత్తఞ్ఞునాతి అభిజాతిపఞ్ఞత్తియా ఖేత్తం అజానన్తేన. తం సుణాహీతి తం మమ పఞ్ఞత్తిం సుణాహి. కణ్హాభిజాతికోతి కాళకజాతికో. కణ్హం ధమ్మం అభిజాయతీతి కణ్హసభావో హుత్వా జాయతి నిబ్బత్తతి, కణ్హాభిజాతియం వా జాయతి. నిబ్బానం అభిజాయతీతి నిబ్బానం పాపుణాతి, అరియభూమిసఙ్ఖాతాయ వా నిబ్బానజాతియా జాయతి.
౪. ఆసవసుత్తవణ్ణనా
౫౮. చతుత్థే సంవరా పహాతబ్బాతి సంవరేన పహాతబ్బా. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. ఇధాతి ఇమస్మిం సాసనే. పటిసఙ్ఖాతి పటిసఞ్జానిత్వా, పచ్చవేక్ఖిత్వాతి అత్థో. యోనిసోతి ఉపాయేన పథేన. ఏత్థ చ అసంవరే ఆదీనవపటిసఙ్ఖా యోనిసో పటిసఙ్ఖాతి వేదితబ్బా. సా చాయం ‘‘వరం, భిక్ఖవే, తత్తాయ అయోసలాకాయ ఆదిత్తాయ సమ్పజ్జలితాయ సజోతిభూతాయ చక్ఖున్ద్రియం సమ్పలిమట్ఠం, న త్వేవ చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యేసు రూపేసు అనుబ్యఞ్జనసో నిమిత్తగ్గాహో’’తిఆదినా ఆదిత్తపరియాయేన (సం. ని. ౪.౨౩౫) వేదితబ్బా. చక్ఖున్ద్రియసంవరసంవుతో విహరతీతి ఏత్థ చక్ఖుమేవ ఇన్ద్రియం చక్ఖున్ద్రియం, సంవరణతో సంవరో, పిదహనతో థకనతోతి వుత్తం హోతి. సతియా ఏతం అధివచనం. చక్ఖున్ద్రియే సంవరో చక్ఖున్ద్రియసంవరో. జవనే ఉప్పజ్జమానోపి హేస తస్మిం ద్వారే కిలేసానం ఉప్పత్తివారణతో చక్ఖున్ద్రియసంవరోతి వుచ్చతి. సంవుతోతి తేన సంవరేన ఉపేతో. తథా హి ‘‘పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో’’తి ఇమస్స విభఙ్గే ‘‘ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరేన ఉపేతో హోతి…పే… సమన్నాగతో’’తి వుత్తం. అథ వా సంవరీతి సంవుతో, థకేసి పిదహీతి వుత్తం హోతి. చక్ఖున్ద్రియసంవరసంవుతోతి చక్ఖున్ద్రియసంవరసఙ్ఖాతం సతికవాటం చక్ఖుద్వారే ఘరద్వారే కవాటం వియ సంవరి థకేసి పిదహీతి వుత్తం హోతి. అయమేవేత్థ అత్థో సున్దరతరో. తథా హి ‘‘చక్ఖున్ద్రియసంవరం అసంవుతస్స విహరతో, సంవుతస్స విహరతో’’తి ఏతేసు పదేసు అయమేవత్థో దిస్సతీతి.
యం హిస్సాతిఆదిమ్హి యం చక్ఖున్ద్రియసంవరం అస్స భిక్ఖునో అసంవుతస్స అథకేత్వా అపిదహిత్వా విహరన్తస్సాతి అత్థో. యేకారస్స వా ఏస యన్తి ఆదేసో, యే అస్సాతి అత్థో. ఆసవా విఘాతపరిళాహాతి చత్తారో ఆసవా చ అఞ్ఞే చ విఘాతకరా కిలేసపరిళాహా విపాకపరిళాహా వా. చక్ఖుద్వారస్మిఞ్హి ఇట్ఠారమ్మణం ఆపాథగతం కామస్సాదవసేన అస్సాదయతో అభినన్దతో కామాసవో ఉప్పజ్జతి, ‘‘ఈదిసం అఞ్ఞస్మిమ్పి సుగతిభవే లభిస్సామీ’’తి భవపత్థనాయ అస్సాదయతో భవాసవో ఉప్పజ్జతి, సత్తోతి వా సత్తస్సాతి వా గణ్హతో దిట్ఠాసవో ఉప్పజ్జతి, సబ్బేహేవ సహజాతం అఞ్ఞాణం అవిజ్జాసవోతి చత్తారో ఆసవా ఉప్పజ్జన్తి. ఏతేహి సమ్పయుత్తా అపరే కిలేసా విఘాతపరిళాహా ఆయతిం వా తేసం విపాకా తేహిపి అసంవుతస్సేవ విహరతో ఉప్పజ్జేయ్యున్తి వుచ్చన్తి. ఏవంస తేతి ఏవం అస్స తే, ఏతేనుపాయేన న హోన్తి, నో అఞ్ఞథాతి వుత్తం హోతి. పటిసఙ్ఖా యోనిసో సోతిన్ద్రియసంవరసంవుతోతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇమే వుచ్చన్తి ఆసవా సంవరా పహాతబ్బాతి ఇమేసు ఛసు ద్వారేసు చత్తారో చత్తారో కత్వా చతువీసతి ఆసవా సంవరేన పహాతబ్బాతి వుచ్చన్తి.
పటిసఙ్ఖా యోనిసో చీవరన్తిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం సబ్బం విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౮) సీలకథాయ వుత్తమేవ. యం హిస్సాతి యఞ్హి చీవరం పిణ్డపాతాదీసు వా అఞ్ఞతరం అస్స. అప్పటిసేవతోతి ఏవం యోనిసో అప్పటిసేవన్తస్స. ఇమస్మిం వారే అలద్ధం చీవరాదిం పత్థయతో లద్ధం వా అస్సాదయతో కామాసవస్స ఉప్పత్తి వేదితబ్బా, ఈదిసం అఞ్ఞస్మిమ్పి సుగతిభవే లభిస్సామీతి భవపత్థనాయ అస్సాదయతో భవాసవస్స, అహం లభామి న లభామీతి వా మయ్హం వా ఇదన్తి అత్తసఞ్ఞం అధిట్ఠహతో దిట్ఠాసవస్స, సబ్బేహేవ పన సహజాతో అవిజ్జాసవోతి ఏవం చతున్నం ఆసవానం ఉప్పత్తి విఘాతపరిళాహావ నవవేదనుప్పాదనతోపి వేదితబ్బా. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, ఆసవా పటిసేవనా పహాతబ్బాతి ఇమే ఏకమేకస్మిం పచ్చయే చత్తారో చత్తారో కత్వా సోళస ఆసవా ఇమినా ఞాణసంవరసఙ్ఖాతేన పచ్చవేక్ఖణపటిసేవనేన పహాతబ్బాతి వుచ్చన్తి.
పటిసఙ్ఖా యోనిసో ఖమో హోతి సీతస్సాతి ఉపాయేన పథేన పచ్చవేక్ఖిత్వా ఖన్తా హోతి సీతస్స, సీతం ఖమతి సహతి, న అవీరపురిసో వియ అప్పమత్తకేనపి సీతేన చలతి కమ్పతి కమ్మట్ఠానం విజహతి. ఉణ్హాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ వచనమేవ వచనపథోతి వేదితబ్బో. దుక్ఖానన్తిఆదీసు దుక్ఖమనట్ఠేన దుక్ఖా, బహలట్ఠేన తిబ్బా, ఫరుసట్ఠేన ఖరా, తిఖిణట్ఠేన కటుకా, అస్సాదవిరహతో అసాతా, మనం అవడ్ఢనతో అమనాపా, పాణహరణసమత్థతాయ పాణహరాతి వేదితబ్బా. యం హిస్సాతి సీతాదీసు యంకిఞ్చి ఏకధమ్మమ్పి అస్స. అనధివాసతోతి అనధివాసేన్తస్స అక్ఖమన్తస్స. ఆసవుప్పత్తి పనేత్థ ఏవం వేదితబ్బా – సీతేన ఫుట్ఠస్స ఉణ్హం పత్థయతో కామాసవో ఉప్పజ్జతి, ఏవం సబ్బత్థ. ‘‘నత్థి సుగతిభవే సీతం వా ఉణ్హం వా’’తి భవం పత్థేన్తస్స భవాసవో, మయ్హం సీతం ఉణ్హన్తి గాహో దిట్ఠాసవో, సబ్బేహేవ సమ్పయుత్తో అవిజ్జాసవోతి. ఇమే వుచ్చన్తీతి ఇమే సీతాదీసు ఏకమేకస్స వసేన చత్తారో చత్తారో కత్వా అనేకే ఆసవా ఇమాయ ఖన్తిసంవరసఙ్ఖాతాయ అధివాసనాయ పహాతబ్బాతి వుచ్చన్తీతి అత్థో.
పటిసఙ్ఖా యోనిసో చణ్డం హత్థిం పరివజ్జేతీతి అహం సమణోతి న చణ్డస్స హత్థిస్స ఆసన్నే ఠాతబ్బం. తతోనిదానఞ్హి మరణమ్పి మరణమత్తమ్పి దుక్ఖం భవేయ్యాతి ఏవం ఉపాయేన పథేన పచ్చవేక్ఖిత్వా చణ్డం హత్థిం పరివజ్జేతి పటిక్కమతి. ఏస నయో సబ్బత్థ. చణ్డన్తి దుట్ఠం వాళం. ఖాణున్తి ఖదిరఖాణుకాదిం. కణ్టకట్ఠానన్తి యత్థ కణ్టకా విజ్ఝన్తి, తం ఓకాసం. సోబ్భన్తి సబ్బతో ఛిన్నతటం. పపాతన్తి ఏకతో ఛిన్నతటం. చన్దనికన్తి ఉచ్ఛిట్ఠోదకగబ్భమలాదీనం ఛడ్డనట్ఠానం. ఓళిగల్లన్తి తేసంయేవ కద్దమాదీనం సన్దనోకాసం. తం జణ్ణుమత్తమ్పి అసుచిభరితం హోతి. ద్వేపి చేతాని ఠానాని అమనుస్సుస్సదట్ఠానాని హోన్తి, తస్మా వజ్జేతబ్బాని. అనాసనేతి ఏత్థ అయుత్తం ఆసనం అనాసనం, తం అత్థతో అనియతవత్థుభూతం రహోపటిచ్ఛన్నాసనన్తి వేదితబ్బం. అగోచరేతి ఏత్థపి అయుత్తో గోచరో అగోచరో. సో వేసియాదిభేదతో పఞ్చవిధో. పాపకే మిత్తేతి లామకే దుస్సీలే మిత్తపతిరూపకే అమిత్తే. పాపకేసూతి లామకేసు. ఓకప్పేయ్యున్తి సద్దహేయ్యుం అధిముచ్చేయ్యుం ‘‘అద్ధా అయమాయస్మా అకాసి వా కరిస్సతి వా’’తి. యం హిస్సాతి హత్థిఆదీసు యంకిఞ్చి ఏకమ్పి అస్స. ఆసవుప్పత్తి పనేత్థ ఏవం వేదితబ్బా – హత్థిఆదినిదానేన దుక్ఖేన ఫుట్ఠస్స సుఖం పత్థయతో కామాసవో ఉప్పజ్జతి, ‘‘నత్థి సుగతిభవే ఈదిసం దుక్ఖ’’న్తి భవం పత్థేన్తస్స భవాసవో, మం హత్థీ మద్దతి మం అస్సోతి గాహో దిట్ఠాసవో, సబ్బేహేవ సమ్పయుత్తో అవిజ్జాసవోతి. ఇమే వుచ్చన్తీతి ఇమే హత్థిఆదీసు ఏకేకస్స వసేన చత్తారో చత్తారో కత్వా అనేకే ఆసవా ఇమినా సీలసంవరసఙ్ఖాతేన పరివజ్జనేన పహాతబ్బాతి వుచ్చన్తి.
పటిసఙ్ఖా యోనిసో ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతీతి ‘‘ఇతిపాయం వితక్కో అకుసలో, ఇతిపి సావజ్జో, ఇతిపి దుక్ఖవిపాకో, సో చ ఖో అత్తబ్యాబాధాయ సంవత్తతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౦౭-౨౦౮) నయేన యోనిసో కామవితక్కే ఆదీనవం పచ్చవేక్ఖిత్వా తస్మిం తస్మిం ఆరమ్మణే ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతి, చిత్తం ఆరోపేత్వా న వాసేతి, అబ్భన్తరే వా న వాసేతీతి అత్థో. అనధివాసేన్తో కిం కరోతీతి? పజహతి. కిం కచవరం వియ పిటకేనాతి? న హి, అపి చ ఖో నం వినోదేతి తుదతి విజ్ఝతి నీహరతి. కిం బలిబద్దం వియ పతోదేనాతి? న హి, అథ ఖో నం బ్యన్తీకరోతి విగతన్తం కరోతి, యథాస్స అన్తోపి నావసిస్సతి అన్తమసో భఙ్గమత్తమ్పి, తథా నం కరోతి. కథం పన నం తథా కరోతీతి? అనభావం గమేతి అను అను అభావం గమేతి, విక్ఖమ్భనప్పహానేన యథా సువిక్ఖమ్భితో హోతి, తథా కరోతి. సేసవితక్కద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఉప్పన్నుప్పన్నేతి ఉప్పన్నే ఉప్పన్నే, ఉప్పన్నమత్తేయేవాతి వుత్తం హోతి. సకిం వా ఉప్పన్నే వినోదేత్వా దుతియే వారే అజ్ఝుపేక్ఖితా న హోతి, సతక్ఖత్తుమ్పి ఉప్పన్నే ఉప్పన్నే వినోదేతియేవ. పాపకే అకుసలే ధమ్మేతి తేయేవ కామవితక్కాదయో, సబ్బేపి వా నవ మహావితక్కే. తత్థ తయో వుత్తా, అవసేసా ‘‘ఞాతివితక్కో, జనపదవితక్కో, అమరావితక్కో, పరానుద్దయతాపటిసంయుత్తో వితక్కో, లాభసక్కారసిలోకప్పటిసంయుత్తో వితక్కో, అనవఞ్ఞత్తిప్పటిసంయుత్తో వితక్కో’’తి (మహాని. ౨౦౭) ఇమే ఛ. యం హిస్సాతి ఏతేసు వితక్కేసు యంకిఞ్చి అస్స. కామవితక్కో పనేత్థ కామాసవో ఏవ, తబ్బిసేసో భవాసవో, తంసమ్పయుత్తో దిట్ఠాసవో, సబ్బవితక్కేసు అవిజ్జా అవిజ్జాసవోతి ఏవం ఆసవుప్పత్తి వేదితబ్బా. ఇమే వుచ్చన్తీతి ఇమే కామవితక్కాదివసేన వుత్తప్పకారా ఆసవా ఇమినా తస్మిం తస్మిం వితక్కే ఆదీనవపచ్చవేక్ఖణసహితేన వీరియసంవరసఙ్ఖాతేన వినోదనేన పహాతబ్బాతి వుచ్చన్తి.
పటిసఙ్ఖా యోనిసో సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతీతి అభావనాయ ఆదీనవం భావనాయ చ ఆనిసంసం ఉపాయేన పథేన పచ్చవేక్ఖిత్వా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి. ఏసేవ నయో సబ్బత్థ. బోజ్ఝఙ్గానం భావనా హేట్ఠా విత్థారితావ. యం హిస్సాతి ఏతేసు బోజ్ఝఙ్గేసు యంకిఞ్చి అస్స. ఆసవుప్పత్తియం పనేత్థ ఇమేసం అరియమగ్గసమ్పయుత్తానం బోజ్ఝఙ్గానం అభావితత్తా యే ఉప్పజ్జేయ్యుం కామాసవాదయో ఆసవా, భావయతో ఏవంస తే న హోన్తీతి అయం నయో వేదితబ్బో. ఇమే వుచ్చన్తీతి ఇమే కామాసవాదయో ఆసవా ఇమాయ లోకుత్తరాయ బోజ్ఝఙ్గభావనాయ పహాతబ్బాతి వుచ్చన్తి. ఇమేహి ఛహాకారేహి పహీనాసవం భిక్ఖుం థోమేన్తో యతో ఖో, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ యతోతి సామివచనే తో-కారో, యస్సాతి వుత్తం హోతి. పోరాణా పన యమ్హి కాలేతి వణ్ణయన్తి. యే ఆసవా సంవరా పహాతబ్బా, తే సంవరా పహీనా హోన్తీతి యే ఆసవా సంవరేన పహాతబ్బా, తే సంవరేనేవ పహీనా హోన్తి, న అప్పహీనేసుయేవ పహీనసఞ్ఞీ హోతీతి.
౫. దారుకమ్మికసుత్తవణ్ణనా
౫౯. పఞ్చమే దారుకమ్మికోతి దారువిక్కయేన పవత్తితాజీవో ఏకో ఉపాసకో. కాసికచన్దనన్తి సణ్హచన్దనం. అఙ్గేనాతి అగుణఙ్గేన, సుక్కపక్ఖే గుణఙ్గేన. నేమన్తనికోతి నిమన్తనం గణ్హనకో. సఙ్ఘే దానం దస్సామీతి భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దస్సామి. సో ఏవం వత్వా సత్థారం అభివాదేత్వా పక్కామి. అథస్స అపరభాగే పఞ్చసతా కులూపకా భిక్ఖూ గిహిభావం పాపుణింసు. సో ‘‘కులూపకభిక్ఖూ తే విబ్భన్తా’’తి వుత్తే ‘‘కిం ఏత్థ మయ్హ’’న్తి వత్వా చిత్తుప్పాదవేమత్తమత్తమ్పి న అకాసి. ఇదం సన్ధాయ సత్థా సఙ్ఘే తే దానం దదతో చిత్తం పసీదిస్సతీతి ఆహ.
౬. హత్థిసారిపుత్తసుత్తవణ్ణనా
౬౦. ఛట్ఠే అభిధమ్మకథన్తి అభిధమ్మమిస్సకం కథం. కథం ఓపాతేతీతి తేసం కథం విచ్ఛిన్దిత్వా అత్తనో కథం కథేతి. థేరానం భిక్ఖూనన్తి కరణత్థే సామివచనం, థేరేహి భిక్ఖూహి సద్ధిన్తి అత్థో. యా చ థేరానం అభిధమ్మకథా, తం అయమ్పి కథేతుం సక్కోతీతి అత్థో. చేతోపరియాయన్తి చిత్తవారం. ఇధాతి ఇమస్మిం లోకే. సోరతసోరతోతి సూరతో వియ సూరతో, సోరచ్చసమన్నాగతో వియాతి అత్థో. నివాతనివాతోతి నివాతో వియ నివాతో, నివాతవుత్తి వియాతి అత్థో. ఉపసన్తుపసన్తోతి ఉపసన్తో వియ ఉపసన్తో. వపకస్సతేవ సత్థారాతి సత్థు సన్తికా అపగచ్ఛతి. సంసట్ఠస్సాతి పఞ్చహి సంసగ్గేహి సంసట్ఠస్స. విస్సట్ఠస్సాతి విస్సజ్జితస్స. పాకతస్సాతి పాకతిన్ద్రియస్స.
కిట్ఠాదోతి కిట్ఠఖాదకో. అన్తరధాపేయ్యాతి నాసేయ్య. గోపసూతి గావో చ అజికా చ. సిప్పిసమ్బుకన్తి సిప్పియో చ సమ్బుకా చ. సక్ఖరకఠలన్తి సక్ఖరా చ కఠలాని చ. ఆభిదోసికన్తి అభిఞ్ఞాతదోసం కుద్రూసకభోజనం. నచ్ఛాదేయ్యాతి న రుచ్చేయ్య. తత్థ యదేతం పురిసం భుత్తావిన్తి ఉపయోగవచనం, తం సామిఅత్థే దట్ఠబ్బం. అముం హావుసో, పురిసన్తి, ఆవుసో, అముం పురిసం.
సబ్బనిమిత్తానన్తి సబ్బేసం నిచ్చనిమిత్తాదీనం నిమిత్తానం. అనిమిత్తం చేతోసమాధిన్తి బలవవిపస్సనాసమాధిం. చీరికసద్దోతి ఝల్లికసద్దో. సరిస్సతి నేక్ఖమ్మస్సాతి పబ్బజ్జాయ గుణం సరిస్సతి. అరహతం అహోసీతి భగవతో సావకానం అరహన్తానం అన్తరే ఏకో అరహా అహోసి. అయఞ్హి థేరో సత్త వారే గిహీ హుత్వా సత్త వారే పబ్బజి. కిం కారణా? కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే కిరేస ఏకస్స భిక్ఖునో గిహిభావే వణ్ణం కథేసి. సో తేనేవ కమ్మేన అరహత్తస్స ఉపనిస్సయే విజ్జమానేయేవ సత్త వారే గిహిభావే చ పబ్బజ్జాయ చ సఞ్చరన్తో సత్తమే వారే పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణీతి.
౭. మజ్ఝేసుత్తవణ్ణనా
౬౧. సత్తమే పారాయనే మేత్తేయ్యపఞ్హేతి పారాయనసమాగమమ్హి మేత్తేయ్యమాణవస్స పఞ్హే. ఉభోన్తే విదిత్వానాతి ద్వే అన్తే ద్వే కోట్ఠాసే జానిత్వా. మజ్ఝే మన్తా న లిప్పతీతి మన్తా వుచ్చతి పఞ్ఞా, తాయ ఉభో అన్తే విదిత్వా మజ్ఝే న లిప్పతి, వేమజ్ఝేట్ఠానే న లిప్పతి. సిబ్బనిమచ్చగాతి సిబ్బనిసఙ్ఖాతం తణ్హం అతీతో. ఫస్సోతి ఫస్సవసేన నిబ్బత్తత్తా అయం అత్తభావో. ఏకో అన్తోతి అయమేకో కోట్ఠాసో. ఫస్ససముదయోతి ఫస్సో సముదయో అస్సాతి ఫస్ససముదయో, ఇమస్మిం అత్తభావే కతకమ్మఫస్సపచ్చయా నిబ్బత్తో అనాగతత్తభావో. దుతియో అన్తోతి దుతియో కోట్ఠాసో. ఫస్సనిరోధోతి నిబ్బానం. మజ్ఝేతి సిబ్బినితణ్హం ఛేత్వా ద్విధాకరణట్ఠేన నిబ్బానం మజ్ఝే నామ హోతి. తణ్హా హి నం సిబ్బతీతి తణ్హా నం అత్తభావద్వయసఙ్ఖాతం ఫస్సఞ్చ ఫస్ససముదయఞ్చ సిబ్బతి ఘట్టేతి. కిం కారణా? తస్స తస్సేవ భవస్స అభినిబ్బత్తియా. యది హి తణ్హా న సిబ్బేయ్య, తస్స తస్స భవస్స నిబ్బత్తి న భవేయ్య. ఇమస్మిం ఠానే కోటిమజ్ఝికూపమం గణ్హన్తి. ద్విన్నఞ్హి కణ్డానం ఏకతో కత్వా మజ్ఝే సుత్తేన సంసిబ్బితానం కోటి మజ్ఝన్తి వుచ్చతి. సుత్తే ఛిన్నే ఉభో కణ్డాని ఉభతో పతన్తి. ఏవమేత్థ కణ్డద్వయం వియ వుత్తప్పకారా ద్వే అన్తా, సిబ్బిత్వా ఠితసుత్తం వియ తణ్హా, సుత్తే ఛిన్నే కణ్డద్వయస్స ఉభతోపతనం వియ తణ్హాయ నిరుద్ధాయ అన్తద్వయం నిరుద్ధమేవ హోతి. ఏత్తావతాతి ఏత్తకేన ఇమినా ఉభో అన్తే విదిత్వా తణ్హాయ మజ్ఝే అనుపలిత్తభావేన అభిఞ్ఞేయ్యం చతుసచ్చధమ్మం అభిజానాతి నామ, తీరణపరిఞ్ఞాయ చ పహానపరిఞ్ఞాయ చ పరిజానితబ్బం లోకియసచ్చద్వయం పరిజానాతి నామ. దిట్ఠేవ ధమ్మేతి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే. దుక్ఖస్సన్తకరో హోతీతి వట్టదుక్ఖస్స కోటికరో పరిచ్ఛేదపరివటుమకరో హోతి నామ.
దుతియవారే తిణ్ణం కణ్డానం వసేన ఉపమా వేదితబ్బా. తిణ్ణఞ్హి కణ్డానం సుత్తేన సంసిబ్బితానం సుత్తే ఛిన్నే తీణి కణ్డాని తీసు ఠానేసు పతన్తి, ఏవమేత్థ కణ్డత్తయం వియ అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నా ఖన్ధా, సుత్తం వియ తణ్హా. సా హి అతీతం పచ్చుప్పన్నేన, పచ్చుప్పన్నఞ్చ అనాగతేన సద్ధిం సంసిబ్బతి. సుత్తే ఛిన్నే కణ్డత్తయస్స తీసు ఠానేసు పతనం వియ తణ్హాయ నిరుద్ధాయ అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నా ఖన్ధా నిరుద్ధావ హోన్తి.
తతియవారే అదుక్ఖమసుఖా మజ్ఝేతి ద్విన్నం వేదనానం అన్తరట్ఠకభావేన మజ్ఝే. సుఖఞ్హి దుక్ఖస్స, దుక్ఖం వా సుఖస్స అన్తరం నామ నత్థి. తణ్హా సిబ్బినీతి వేదనాసు నన్దిరాగో వేదనానం ఉపచ్ఛేదం నివారేతీతి తా సిబ్బతి నామ.
చతుత్థవారే విఞ్ఞాణం మజ్ఝేతి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణమ్పి సేసవిఞ్ఞాణమ్పి నామరూపపచ్చయసముదాగతత్తా నామరూపానం మజ్ఝే నామ.
పఞ్చమవారే విఞ్ఞాణం మజ్ఝేతి కమ్మవిఞ్ఞాణం మజ్ఝే, అజ్ఝత్తికాయతనేసు వా మనాయతనేన కమ్మస్స గహితత్తా ఇధ యంకిఞ్చి విఞ్ఞాణం మజ్ఝే నామ, మనోద్వారే వా ఆవజ్జనస్స అజ్ఝత్తికాయతననిస్సితత్తా జవనవిఞ్ఞాణం మజ్ఝే నామ.
ఛట్ఠవారే సక్కాయోతి తేభూమకవట్టం. సక్కాయసముదయోతి సముదయసచ్చం. సక్కాయనిరోధోతి నిరోధసచ్చం. పరియాయేనాతి తేన తేన కారణేనేవ. సేసం సబ్బత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.
౮. పురిసిన్ద్రియఞాణసుత్తవణ్ణనా
౬౨. అట్ఠమే అఞ్ఞతరోతి దేవదత్తపక్ఖికో ఏకో. సమన్నాహరిత్వాతి ఆవజ్జిత్వా. ఇదం సో ‘‘కిం ను ఖో భగవతా జానిత్వా కథితం, ఉదాహు అజానిత్వా, ఏకంసికం వా కథితం ఉదాహు విభజ్జకథిత’’న్తి అధిప్పాయేన పుచ్ఛతి. ఆపాయికోతి అపాయే నిబ్బత్తనకో. నేరయికోతి నిరయగామీ. కప్పట్ఠోతి కప్పట్ఠియకమ్మస్స కతత్తా కప్పం ఠస్సతి. అతేకిచ్ఛోతి న సక్కా తికిచ్ఛితుం. ద్వేజ్ఝన్తి ద్విధాభావం. వాలగ్గకోటినిత్తుదనమత్తన్తి వాలస్స అగ్గకోటియా దస్సేతబ్బమత్తకం, వాలగ్గకోటినిపాతమత్తకం వా. పురిసిన్ద్రియఞాణానీతి పురిసపుగ్గలానం ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణాని, ఇన్ద్రియానం తిక్ఖముదుభావజాననఞాణానీతి అత్థో.
విజ్జమానా కుసలాపి ధమ్మా అకుసలాపి ధమ్మాతి ఏత్తకా కుసలా ధమ్మా విజ్జన్తి, ఏత్తకా అకుసలా ధమ్మాతి జానామి. అన్తరహితాతి అదస్సనం గతా. సమ్ముఖీభూతాతి సముదాచారవసేన పాకటా జాతా. కుసలమూలన్తి కుసలజ్ఝాసయో. కుసలా కుసలన్తి తమ్హా కుసలజ్ఝాసయా అఞ్ఞమ్పి కుసలం నిబ్బత్తిస్సతి. సారదానీతి సారాదాని గహితసారాని, సరదమాసే వా నిబ్బత్తాని. సుఖసయితానీతి సుఖసన్నిచితాని. సుఖేత్తేతి మణ్డఖేత్తే. నిక్ఖిత్తానీతి వుత్తాని. సప్పటిభాగాతి సరిక్ఖకా. అభిదో అద్ధరత్తన్తి అభిఅద్ధరత్తం అద్ధరత్తే అభిముఖీభూతే. భత్తకాలసమయేతి రాజకులానం భత్తకాలసఙ్ఖాతే సమయే. పరిహానధమ్మోతి కో ఏవం భగవతా ఞాతోతి? అజాతసత్తురాజా. సో హి పాపమిత్తం నిస్సాయ మగ్గఫలేహి పరిహీనో. అపరేపి సుప్పబుద్ధసునక్ఖత్తాదయో భగవతా ఞాతావ. అపరిహానధమ్మోతి ఏవం భగవతా కో ఞాతో? సుసీమో పరిబ్బాజకో అఞ్ఞే చ ఏవరూపా. పరినిబ్బాయిస్సతీతి ఏవం కో ఞాతో భగవతాతి? సన్తతిమహామత్తో అఞ్ఞే చ ఏవరూపా.
౯. నిబ్బేధికసుత్తవణ్ణనా
౬౩. నవమే అనిబ్బిద్ధపుబ్బే అప్పదాలితపుబ్బే లోభక్ఖన్ధాదయో నిబ్బిజ్ఝతి పదాలేతీతి నిబ్బేధికపరియాయో, నిబ్బిజ్ఝనకారణన్తి అత్థో. నిదానసమ్భవోతి కామే నిదేతి ఉప్పాదనసమత్థతాయ నియ్యాదేతీతి నిదానం. సమ్భవతి తతోతి సమ్భవో, నిదానమేవ సమ్భవో నిదానసమ్భవో. వేమత్తతాతి నానాకరణం.
కామగుణాతి కామయితబ్బట్ఠేన కామా, బన్ధనట్ఠేన గుణా ‘‘అన్తగుణ’’న్తిఆదీసు వియ. చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణేన పస్సితబ్బా. ఇట్ఠాతి పరియిట్ఠా వా హోన్తు మా వా, ఇట్ఠారమ్మణభూతాతి అత్థో. కన్తాతి కమనీయా. మనాపాతి మనవడ్ఢనకా. పియరూపాతి పియజాతికా. కామూపసఞ్హితాతి ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పజ్జమానేన కామేన ఉపసఞ్హితా. రజనీయాతి రాగుప్పత్తికారణభూతా. నేతే కామాతి న ఏతే కమనట్ఠేన కామా నామ హోన్తి. సఙ్కప్పరాగోతి సఙ్కప్పవసేన ఉప్పన్నరాగో. కామోతి అయం కామప్పహానాయ పటిపన్నేహి పహాతబ్బో. కమనట్ఠేన కామా నామ. చిత్రానీతి చిత్రవిచిత్రారమ్మణాని.
ఫస్సోతి సహజాతఫస్సో. కామయమానోతి కామం కామయమానో. తజ్జం తజ్జన్తి తజ్జాతికం తజ్జాతికం. పుఞ్ఞభాగియన్తి దిబ్బే కామే పత్థేత్వా సుచరితపారిపూరియా దేవలోకే నిబ్బత్తస్స అత్తభావో పుఞ్ఞభాగియో నామ, దుచ్చరితపారిపూరియా అపాయే నిబ్బత్తస్స అత్తభావో అపుఞ్ఞభాగియో నామ. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, కామానం విపాకోతి అయం దువిధోపి కామపత్థనం నిస్సాయ ఉప్పన్నత్తా కామానం విపాకోతి వుచ్చతి. సో ఇమం నిబ్బేధికన్తి సో భిక్ఖు ఇమం ఛత్తింసట్ఠానేసు నిబ్బిజ్ఝనకం సేట్ఠచరియం జానాతి. కామనిరోధన్తి కామానం నిరోధనే ఏవం లద్ధనామం. ఇమస్మిఞ్హి ఠానే బ్రహ్మచరియసఙ్ఖాతో మగ్గోవ కామనిరోధోతి వుత్తో.
సామిసాతి కిలేసామిససమ్పయుత్తా. ఇమినా నయేన సబ్బఠానేసు అత్థో వేదితబ్బో. అపిచేత్థ వోహారవేపక్కన్తి వోహారవిపాకం. కథాసఙ్ఖాతో హి వోహారో సఞ్ఞాయ విపాకో నామ. యథా యథా నన్తి ఏత్థ నం-ఇతి నిపాతమత్తమేవ. ఇతి యస్మా యథా యథా సఞ్జానాతి, తథా తథా ఏవంసఞ్ఞీ అహోసిన్తి కథేతి, తస్మా వోహారవేపక్కాతి అత్థో.
అవిజ్జాతి అట్ఠసు ఠానేసు అఞ్ఞాణభూతా బహలఅవిజ్జా. నిరయం గమేన్తీతి నిరయగమనీయా, నిరయే నిబ్బత్తిపచ్చయాతి అత్థో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. చేతనాహన్తి చేతనం అహం. ఇధ సబ్బసఙ్గాహికా సంవిదహనచేతనా గహితా. చేతయిత్వాతి ద్వారప్పవత్తచేతనా. మనసాతి చేతనాసమ్పయుత్తచిత్తేన. నిరయవేదనీయన్తి నిరయే విపాకదాయకం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. అధిమత్తన్తి బలవదుక్ఖం. దన్ధవిరాగీతి గరుకం న ఖిప్పం సణికం విగచ్ఛనకదుక్ఖం. ఉరత్తాళిం కన్దతీతి ఉరం తాళేత్వా రోదతి. పరియేట్ఠిన్తి పరియేసనం. ఏకపదం ద్విపదన్తి ఏకపదమన్తం వా ద్విపదమన్తం వా, కో మన్తం జానాతీతి అత్థో. సమ్మోహవేపక్కన్తి సమ్మోహవిపాకం. దుక్ఖస్స హి సమ్మోహో నిస్సన్దవిపాకో నామ. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో. పరియేసనాపి హి తస్స నిస్సన్దవిపాకోతి. ఇమస్మిం సుత్తే వట్టవివట్టం కథితం.
౧౦. సీహనాదసుత్తవణ్ణనా
౬౪. దసమే ఆసభం ఠానన్తి సేట్ఠం నిచ్చలట్ఠానం. సీహనాదన్తి అభీతనాదం పముఖనాదం. బ్రహ్మచక్కన్తి సేట్ఠఞాణచక్కం పటివేధఞాణఞ్చేవ దేసనాఞాణఞ్చ. ఠానఞ్చ ఠానతోతి కారణఞ్చ కారణతో. యమ్పీతి యేన ఞాణేన. ఇదమ్పి తథాగతస్సాతి ఇదమ్పి ఠానాట్ఠానఞాణం తథాగతస్స తథాగతబలం నామ హోతి. ఏవం సబ్బపదేసు అత్థో వేదితబ్బో. కమ్మసమాదానానన్తి సమాదియిత్వా కతానం కుసలాకుసలకమ్మానం, కమ్మమేవ వా కమ్మసమాదానం. ఠానసో హేతుసోతి పచ్చయతో చేవ హేతుతో చ. తత్థ గతిఉపధికాలపయోగా విపాకస్స ఠానం, కమ్మం హేతు. ఝానవిమోక్ఖసమాధిసమాపత్తీనన్తి చతున్నం ఝానానం అట్ఠన్నం విమోక్ఖానం తిణ్ణం సమాధీనం నవన్నం అనుపుబ్బసమాపత్తీనఞ్చ. సంకిలేసన్తి హానభాగియం ధమ్మం. వోదానన్తి విసేసభాగియం ధమ్మం. వుట్ఠానన్తి ‘‘వోదానమ్పి వుట్ఠానం, తమ్హా తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠానమ్పి వుట్ఠాన’’న్తి (విభ. ౮౨౮) ఏవం వుత్తం పగుణజ్ఝానఞ్చేవ భవఙ్గనఫలసమాపత్తియో చ. హేట్ఠిమం హేట్ఠిమఞ్హి పగుణజ్ఝానం ఉపరిమస్స ఉపరిమస్స పదట్ఠానం హోతి, తస్మా ‘‘వోదానమ్పి వుట్ఠాన’’న్తి వుత్తం. భవఙ్గేన పన సబ్బజ్ఝానేహి వుట్ఠానం హోతి, ఫలసమాపత్తియా నిరోధసమాపత్తితో వుట్ఠానం హోతి. తం సన్ధాయ ‘‘తమ్హా తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠానమ్పి వుట్ఠాన’’న్తి వుత్తం. అనేకవిహితన్తిఆదీని విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౪౦౨) వణ్ణితాని. ఆసవక్ఖయఞాణం హేట్ఠా వుత్తత్థమేవ. పురిమస్సాపి ఞాణత్తయస్స విత్థారకథం ఇచ్ఛన్తేన మజ్ఝిమట్ఠకథాయ మహాసీహనాదవణ్ణనా (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౪౬ ఆదయో) ఓలోకేతబ్బా. సమాహితస్సాతి ఏకగ్గచిత్తస్స. సమాధి మగ్గోతి సమాధి ఏతేసం ఞాణానం అధిగమాయ ఉపాయో. అసమాధీతి అనేకగ్గభావో. కుమ్మగ్గోతి మిచ్ఛామగ్గో. ఇమస్మిం సుత్తే తథాగతస్స ఞాణబలం కథితన్తి.
మహావగ్గో ఛట్ఠో.
౭. దేవతావగ్గో
౧-౩. అనాగామిఫలసుత్తాదివణ్ణనా
౬౫-౬౭. సత్తమస్స పఠమే అస్సద్ధియన్తి అస్సద్ధభావం. దుప్పఞ్ఞతన్తి నిప్పఞ్ఞభావం. దుతియే పమాదన్తి సతివిప్పవాసం. తతియే ఆభిసమాచారికన్తి ఉత్తమసమాచారభూతం వత్తవసేన పణ్ణత్తిసీలం. సేఖధమ్మన్తి సేఖపణ్ణత్తిసీలం. సీలానీతి చత్తారి మహాసీలాని.
౪. సఙ్గణికారామసుత్తవణ్ణనా
౬౮. చతుత్థే సఙ్గణికారామోతి గణసఙ్గణికారామో. సుత్తన్తికగణాదీసు పన గణేసు అత్తనో వా పరిసాసఙ్ఖాతే గణే రమతీతి గణారామో. పవివేకేతి కాయవివేకే. చిత్తస్స నిమిత్తన్తి సమాధివిపస్సనాచిత్తస్స నిమిత్తం సమాధివిపస్సనాకారం. సమ్మాదిట్ఠిన్తి విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠిం. సమాధిన్తి మగ్గసమాధిఞ్చేవ ఫలసమాధిఞ్చ. సంయోజనానీతి దస సంయోజనాని. నిబ్బానన్తి అపచ్చయపరినిబ్బానం.
౫. దేవతాసుత్తవణ్ణనా
౬౯. పఞ్చమే సోవచస్సతాతి సుబ్బచభావో. కల్యాణమిత్తతాతి సుచిమిత్తతా. సత్థుగారవోతి సత్థరి గారవయుత్తో. ఏస నయో సబ్బత్థ.
౬. సమాధిసుత్తవణ్ణనా
౭౦. ఛట్ఠే న సన్తేనాతి పచ్చనీకకిలేసేహి అవూపసన్తేన. న పణీతేనాతి న అతప్పకేన. న పటిప్పస్సద్ధిలద్ధేనాతి కిలేసప్పటిప్పస్సద్ధియా అలద్ధేన అప్పత్తేన. న ఏకోదిభావాధిగతేనాతి న ఏకగ్గభావం ఉపగతేన.
౭. సక్ఖిభబ్బసుత్తవణ్ణనా
౭౧. సత్తమే తత్ర తత్రాతి తస్మిం తస్మిం విసేసే. సక్ఖిభబ్బతన్తి పచ్చక్ఖభావం. ఆయతనేతి కారణే. హానభాగియాదయో విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౩౯) సంవణ్ణితా. అసక్కచ్చకారీతి న సుకతకారీ, న ఆదరకారీ. అసప్పాయకారీతి న సప్పాయకారీ, న ఉపకారభూతధమ్మకారీ.
౮. బలసుత్తవణ్ణనా
౭౨. అట్ఠమే బలతన్తి బలభావం థామభావం. అసాతచ్చకారీతి న సతతకారీ. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.
౯-౧౦. తజ్ఝానసుత్తద్వయవణ్ణనా
౭౩-౭౪. నవమే న యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠో హోతీతి వత్థుకామకిలేసకామేసు ఆదీనవో న యథాసభావతో ఝానపఞ్ఞాయ సుదిట్ఠో హోతి. దసమం ఉత్తానత్థమేవాతి.
దేవతావగ్గో సత్తమో.
౮. అరహత్తవగ్గో
౧. దుక్ఖసుత్తవణ్ణనా
౭౫. అట్ఠమస్స పఠమే సవిఘాతన్తి సఉపఘాతం సోపద్దవం. సపరిళాహన్తి కాయికచేతసికేన పరిళాహేన సపరిళాహం. పాటికఙ్ఖాతి ఇచ్ఛితబ్బా అవస్సంభావినీ.
౨. అరహత్తసుత్తవణ్ణనా
౭౬. దుతియే మానన్తి జాతిఆదీహి మఞ్ఞనం. ఓమానన్తి హీనోహమస్మీతి మానం. అతిమానన్తి అతిక్కమిత్వా పవత్తం అచ్చుణ్ణతిమానం. అధిమానన్తి అధిగతమానం. థమ్భన్తి కోధమానేహి థద్ధభావం. అతినిపాతన్తి హీనస్స హీనోహమస్మీతి మానం.
౩. ఉత్తరిమనుస్సధమ్మసుత్తవణ్ణనా
౭౭. తతియే ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాతి మనుస్సధమ్మతో ఉత్తరి. అలమరియఞాణదస్సనవిసేసన్తి అరియభావం కాతుం సమత్థం ఞాణదస్సనవిసేసం, చత్తారో మగ్గే చత్తారి చ ఫలానీతి అత్థో. కుహనన్తి తివిధం కుహనవత్థుం. లపనన్తి లాభత్థికతాయ ఉక్ఖిపిత్వా అవక్ఖిపిత్వా వా లపనం.
౪. సుఖసోమనస్ససుత్తవణ్ణనా
౭౮. చతుత్థే యోని చస్స ఆరద్ధా హోతీతి కారణఞ్చస్స పరిపుణ్ణం పగ్గహితం హోతి. ధమ్మారామోతి ధమ్మే రతిం విన్దతి. భావనాయ రమతి, భావేన్తో వా రమతీతి భావనారామో. పహానే రమతి, పజహన్తో వా రమతీతి పహానారామో. తివిధే పవివేకే రమతీతి పవివేకారామో. అబ్యాపజ్ఝే నిద్దుక్ఖభావే రమతీతి అబ్యాపజ్ఝారామో. నిప్పపఞ్చసఙ్ఖాతే నిబ్బానే రమతీతి నిప్పపఞ్చారామో.
౫. అధిగమసుత్తవణ్ణనా
౭౯. పఞ్చమే న ఆయకుసలోతి న ఆగమనకుసలో. న అపాయకుసలోతి న అపగమనకుసలో. ఛన్దన్తి కత్తుకమ్యతాఛన్దం. న ఆరక్ఖతీతి న రక్ఖతి.
౬. మహన్తత్తసుత్తవణ్ణనా
౮౦. ఛట్ఠే ఆలోకబహులోతి ఞాణాలోకబహులో. యోగబహులోతి యోగే బహులం కరోతి. వేదబహులోతి పీతిపామోజ్జబహులో. అసన్తుట్ఠిబహులోతి కుసలధమ్మేసు అసన్తుట్ఠో. అనిక్ఖిత్తధురోతి అట్ఠపితధురో పగ్గహితవీరియో. ఉత్తరి చ పతారేతీతి సమ్పతి చ ఉత్తరిఞ్చ వీరియం కరోతేవ. సత్తమం ఉత్తానమేవ.
౮-౧౦. దుతియనిరయసుత్తాదివణ్ణనా
౮౨-౮౪. అట్ఠమే పగబ్భోతి కాయపాగబ్భియాదీహి సమన్నాగతో. నవమం ఉత్తానత్థమేవ. దసమే విఘాతవాతి మహిచ్ఛతం నిస్సాయ ఉప్పన్నేన లోభదుక్ఖేన దుక్ఖితో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.
అరహత్తవగ్గో అట్ఠమో.
౯. సీతివగ్గో
౧. సీతిభావసుత్తవణ్ణనా
౮౫. నవమస్స పఠమే సీతిభావన్తి సీతలభావం. యస్మిం సమయే చిత్తం నిగ్గణ్హితబ్బన్తిఆదీసు ఉద్ధచ్చసమయే చిత్తం సమాధినా నిగ్గహేతబ్బం నామ, కోసజ్జానుపతితకాలే వీరియేన పగ్గహేతబ్బం నామ, నిరస్సాదగతకాలే సమాధినా సమ్పహంసితబ్బం నామ, సమప్పవత్తకాలే బోజ్ఝఙ్గుపేక్ఖాయ అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బం నామ.
౨. ఆవరణసుత్తవణ్ణనా
౮౬. దుతియే కమ్మావరణతాయాతి పఞ్చానన్తరియకమ్మేహి. కిలేసావరణతాయాతి నియతమిచ్ఛాదిట్ఠియా. విపాకావరణతాయాతి అకుసలవిపాకపటిసన్ధియా వా కుసలవిపాకేహి అహేతుకపటిసన్ధియా వాతి.
౪-౫. సుస్సూసతిసుత్తాదివణ్ణనా
౮౮-౮౯. చతుత్థే అనత్థన్తి అవడ్ఢిం. అత్థం రిఞ్చతీతి వడ్ఢిఅత్థం ఛడ్డేతి. అననులోమికాయాతి సాసనస్స అననులోమికాయ. పఞ్చమే దిట్ఠిసమ్పదన్తి సోతాపత్తిమగ్గం.
౮-౧౧. అభబ్బట్ఠానసుత్తచతుక్కవణ్ణనా
౯౨-౯౫. అట్ఠమే అనాగమనీయం వత్థున్తి అనుపగన్తబ్బం కారణం, పఞ్చన్నం వేరానం ద్వాసట్ఠియా చ దిట్ఠిగతానమేతం అధివచనం. అట్ఠమం భవన్తి కామావచరే అట్ఠమం పటిసన్ధిం. నవమే కోతూహలమఙ్గలేనాతి దిట్ఠసుతముతమఙ్గలేన. దసమే సయంకతన్తిఆదీని అత్తదిట్ఠివసేన వుత్తాని. అధిచ్చసముప్పన్నన్తి అహేతునిబ్బత్తం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.
సీతివగ్గో నవమో.
౧౦. ఆనిసంసవగ్గో
౧-౨. పాతుభావసుత్తాదివణ్ణనా
౯౬-౯౭. దసమస్స పఠమే అరియాయతనేతి మజ్ఝిమదేసే. ఇన్ద్రియానన్తి మనచ్ఛట్ఠానం. దుతియే సద్ధమ్మనియతోతి సాసనసద్ధమ్మే నియతో. అసాధారణేనాతి పుథుజ్జనేహి అసాధారణేన.
౭. అనవత్థితసుత్తవణ్ణనా
౧౦౨. సత్తమే అనోధిం కరిత్వాతి ‘‘ఏత్తకావ సఙ్ఖారా అనిచ్చా, న ఇతో పరే’’తి ఏవం సీమం మరియాదం అకత్వా. అనవత్థితాతి అవత్థితాయ రహితా, భిజ్జమానావ హుత్వా ఉపట్ఠహిస్సన్తీతి అత్థో. సబ్బలోకేతి సకలే తేధాతుకే. సామఞ్ఞేనాతి సమణభావేన, అరియమగ్గేనాతి అత్థో.
౮. ఉక్ఖిత్తాసికసుత్తవణ్ణనా
౧౦౩. అట్ఠమే మేత్తావతాయాతి మేత్తాయుత్తాయ పారిచరియాయ. సత్త హి సేఖా తథాగతం మేత్తావతాయ పరిచరన్తి, ఖీణాసవో పరిచిణ్ణసత్థుకో.
౯. అతమ్మయసుత్తవణ్ణనా
౧౦౪. నవమే అతమ్మయోతి తమ్మయా వుచ్చన్తి తణ్హాదిట్ఠియో, తాహి రహితో. అహంకారాతి అహంకారదిట్ఠి. మమంకారాతి మమంకారతణ్హా. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.
ఆనిసంసవగ్గో దసమో.
దుతియపణ్ణాసకం నిట్ఠితం.