౧. పఠమపణ్ణాసకం
౧. ఆహునేయ్యవగ్గో
౧. పఠమఆహునేయ్యసుత్తవణ్ణనా
౧. ఛక్కనిపాతస్స పఠమే ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖూతి, భిక్ఖవే, ఇమస్మిం సాసనే భిక్ఖు. నేవ సుమనో హోతి న దుమ్మనోతి ఇట్ఠారమ్మణే రాగసహగతేన సోమనస్సేన సుమనో వా అనిట్ఠారమ్మణే దోససహగతేన దోమనస్సేన దుమ్మనో వా న హోతి. ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానోతి మజ్ఝత్తారమ్మణే అసమపేక్ఖనేన అఞ్ఞాణుపేక్ఖాయ ఉపేక్ఖకభావం అనాపజ్జిత్వా సతో సమ్పజానో హుత్వా ఆరమ్మణే మజ్ఝత్తో విహరతి. ఇమస్మిం సుత్తే ఖీణాసవస్స సతతవిహారో కథితో.
౨. దుతియఆహునేయ్యసుత్తవణ్ణనా
౨-౪. దుతియే అనేకవిహితం ఇద్ధివిధన్తిఆదీని విసుద్ధిమగ్గే వుత్తానేవ. ఆసవానం ఖయా అనాసవన్తి ఆసవానం ఖయేన అనాసవం, న చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం వియ అభావేనాతి. ఇమస్మిం సుత్తే ఖీణాసవస్స అభిఞ్ఞా పటిపాటియా కథితా. తతియచతుత్థేసు ఖీణాసవో కథితో.
౫-౭. ఆజానీయసుత్తత్తయవణ్ణనా
౫-౭. పఞ్చమే అఙ్గేహీతి గుణఙ్గేహి. ఖమోతి అధివాసకో. రూపానన్తి రూపారమ్మణానం. వణ్ణసమ్పన్నోతి సరీరవణ్ణేన సమ్పన్నో. ఛట్ఠే బలసమ్పన్నోతి కాయబలేన సమ్పన్నో. సత్తమే జవసమ్పన్నోతి పదజవేన సమ్పన్నో.
౮-౯. అనుత్తరియసుత్తాదివణ్ణనా
౮-౯. అట్ఠమే అనుత్తరియానీతి అఞ్ఞేన ఉత్తరితరేన రహితాని నిరుత్తరాని. దస్సనానుత్తరియన్తి రూపదస్సనేసు అనుత్తరం. ఏస నయో సబ్బపదేసు. హత్థిరతనాదీనఞ్హి దస్సనం న దస్సనానుత్తరియం, నివిట్ఠసద్ధస్స పన నివిట్ఠపేమవసేన దసబలస్స వా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స వా కసిణఅసుభనిమిత్తాదీనం వా అఞ్ఞతరస్స దస్సనం దస్సనానుత్తరియం నామ. ఖత్తియాదీనం గుణకథాసవనం న సవనానుత్తరియం, నివిట్ఠసద్ధస్స పన నివిట్ఠపేమవసేన తిణ్ణం వా రతనానం గుణకథాసవనం తేపిటకబుద్ధవచనసవనం వా సవనానుత్తరియం నామ. మణిరతనాదీనం లాభో న లాభానుత్తరియం, సత్తవిధఅరియధనలాభో పన లాభానుత్తరియం నామ. హత్థిసిప్పాదిసిక్ఖనం న సిక్ఖానుత్తరియం, సిక్ఖాత్తయస్స పూరణం పన సిక్ఖానుత్తరియం నామ. ఖత్తియాదీనం పారిచరియా న పారిచరియానుత్తరియం, తిణ్ణం పన రతనానం పారిచరియా పారిచరియానుత్తరియం నామ. ఖత్తియాదీనం గుణానుస్సరణం న అనుస్సతానుత్తరియం, తిణ్ణం పన రతనానం గుణానుస్సరణం అనుస్సతానుత్తరియం నామ. ఇతి ఇమాని ఛ అనుత్తరియాని లోకియలోకుత్తరాని కథితాని. నవమే బుద్ధానుస్సతీతి బుద్ధగుణారమ్మణా సతి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో.
౧౦. మహానామసుత్తవణ్ణనా
౧౦. దసమే మహానామోతి దసబలస్స చూళపితు పుత్తో ఏకో సక్యరాజా. యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీతి భుత్తపాతరాసో హుత్వా దాసపరిజనపరివుతో గన్ధమాలాదీని గాహాపేత్వా యత్థ సత్థా, తత్థ అగమాసి. అరియఫలం అస్స ఆగతన్తి ఆగతఫలో. సిక్ఖాత్తయసాసనం ఏతేన విఞ్ఞాతన్తి విఞ్ఞాతసాసనో. ఇతి అయం రాజా ‘‘సోతాపన్నస్స నిస్సయవిహారం పుచ్ఛామీ’’తి పుచ్ఛన్తో ఏవమాహ.
నేవస్స రాగపరియుట్ఠితన్తి న ఉప్పజ్జమానేన రాగేన ఉట్ఠహిత్వా గహితం. ఉజుగతన్తి బుద్ధానుస్సతికమ్మట్ఠానే ఉజుకమేవ గతం. తథాగతం ఆరబ్భాతి తథాగతగుణే ఆరబ్భ. అత్థవేదన్తి అట్ఠకథం నిస్సాయ ఉప్పన్నం పీతిపామోజ్జం. ధమ్మవేదన్తి పాళిం నిస్సాయ ఉప్పన్నం పీతిపామోజ్జం. ధమ్మూపసఞ్హితన్తి పాళిఞ్చ అట్ఠకథఞ్చ నిస్సాయ ఉప్పన్నం. పముదితస్సాతి దువిధేన పామోజ్జేన పముదితస్స. పీతి జాయతీతి పఞ్చవిధా పీతి నిబ్బత్తతి. కాయో పస్సమ్భతీతి నామకాయో చ కరజకాయో చ దరథపటిప్పస్సద్ధియా పటిప్పస్సమ్భతి. సుఖన్తి కాయికచేతసికసుఖం. సమాధియతీతి ఆరమ్మణే సమ్మా ఠపితం హోతి. విసమగతాయ పజాయాతి రాగదోసమోహవిసమగతేసు సత్తేసు. సమప్పత్తోతి సమం ఉపసమం పత్తో హుత్వా. సబ్యాపజ్ఝాయాతి సదుక్ఖాయ. ధమ్మసోతం సమాపన్నోతి విపస్సనాసఙ్ఖాతం ధమ్మసోతం సమాపన్నో. బుద్ధానుస్సతిం భావేతీతి బుద్ధానుస్సతికమ్మట్ఠానం బ్రూహేతి వడ్ఢేతి. ఇమినా నయేన సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ఇతి మహానామో సోతాపన్నస్స నిస్సయవిహారం పుచ్ఛి. సత్థాపిస్స తమేవ కథేసి. ఏవం ఇమస్మిం సుత్తే సోతాపన్నోవ కథితోతి.
ఆహునేయ్యవగ్గో పఠమో.
౨. సారణీయవగ్గో
౧. పఠమసారణీయసుత్తవణ్ణనా
౧౧. దుతియస్స పఠమే సారణీయాతి సరితబ్బయుత్తకా. మేత్తం కాయకమ్మన్తి మేత్తేన చిత్తేన కాతబ్బం కాయకమ్మం. వచీకమ్మమనోకమ్మేసుపి ఏసేవ నయో. ఇమాని చ పన భిక్ఖూనం వసేన ఆగతాని, గిహీసుపి లబ్భన్తి. భిక్ఖూనఞ్హి మేత్తేన చిత్తేన ఆభిసమాచారికధమ్మపూరణం మేత్తం కాయకమ్మం నామ. గిహీనం చేతియవన్దనత్థాయ బోధివన్దనత్థాయ సఙ్ఘనిమన్తనత్థాయ గమనం, గామం పిణ్డాయ పవిట్ఠే భిక్ఖూ దిస్వా పచ్చుగ్గమనం, పత్తపటిగ్గహణం, ఆసనపఞ్ఞాపనం, అనుగమనన్తి ఏవమాదికం మేత్తం కాయకమ్మం నామ.
భిక్ఖూనం మేత్తేన చిత్తేన ఆచారపణ్ణత్తిసిక్ఖాపనం, కమ్మట్ఠానకథనం, ధమ్మదేసనా, తేపిటకమ్పి బుద్ధవచనం మేత్తం వచీకమ్మం నామ. గిహీనం ‘‘చేతియవన్దనాయ గచ్ఛామ, బోధివన్దనాయ గచ్ఛామ, ధమ్మస్సవనం కరిస్సామ, దీపమాలాపుప్ఫపూజం కరిస్సామ, తీణి సుచరితాని సమాదాయ వత్తిస్సామ, సలాకభత్తాదీని దస్సామ, వస్సావాసికం దస్సామ, అజ్జ సఙ్ఘస్స చత్తారో పచ్చయే దస్సామ, సఙ్ఘం నిమన్తేత్వా ఖాదనీయాదీని సంవిదహథ, ఆసనాని పఞ్ఞాపేథ, పానీయం ఉపట్ఠాపేథ, సఙ్ఘం పచ్చుగ్గన్త్వా ఆనేథ, పఞ్ఞత్తాసనే నిసీదాపేత్వా ఉస్సాహజాతా వేయ్యావచ్చం కరోథా’’తిఆదివచనకాలే మేత్తం వచీకమ్మం నామ.
భిక్ఖూనం పాతోవ ఉట్ఠాయ సరీరపటిజగ్గనం చేతియఙ్గణవత్తాదీని చ కత్వా వివిత్తాసనే నిసీదిత్వా ‘‘ఇమస్మిం విహారే భిక్ఖూ సుఖీ హోన్తు అవేరా అబ్యాపజ్ఝా’’తి చిన్తనం మేత్తం మనోకమ్మం నామ. గిహీనం ‘‘అయ్యా సుఖీ హోన్తు అవేరా అబ్యాపజ్ఝా’’తి చిన్తనం మేత్తం మనోకమ్మం నామ.
ఆవి చేవ రహో చాతి సమ్ముఖా చ పరమ్ముఖా చ. తత్థ నవకానం చీవరకమ్మాదీసు సహాయభావగమనం సమ్ముఖా మేత్తం కాయకమ్మం నామ, థేరానం పన పాదధోవనదానాదిభేదం సబ్బమ్పి సామీచికమ్మం సమ్ముఖా మేత్తం కాయకమ్మం నామ. ఉభయేహిపి దున్నిక్ఖిత్తానం దారుభణ్డాదీనం తేసు అవఞ్ఞం అకత్వా అత్తనా దున్నిక్ఖిత్తానం వియ పటిసామనం పరమ్ముఖా మేత్తం కాయకమ్మం నామ. ‘‘దేవత్థేరో తిస్సత్థేరో’’తి ఏవం పగ్గయ్హ వచనం సమ్ముఖా మేత్తం వచీకమ్మం నామ. విహారే అసన్తం పన పటిపుచ్ఛన్తస్స ‘‘కహం అమ్హాకం దేవత్థేరో, కహం అమ్హాకం తిస్సత్థేరో, కదా ను ఖో ఆగమిస్సతీ’’తి ఏవం మమాయనవచనం పరమ్ముఖా మేత్తం వచీకమ్మం నామ. మేత్తాసినేహసినిద్ధాని పన నయనాని ఉమ్మీలేత్వా పసన్నేన ముఖేన ఓలోకనం సమ్ముఖా మేత్తం మనోకమ్మం నామ. ‘‘దేవత్థేరో తిస్సత్థేరో అరోగో హోతు అప్పాబాధో’’తి సమన్నాహరణం పరమ్ముఖా మేత్తం మనోకమ్మం నామ.
లాభాతి చీవరాదయో లద్ధపచ్చయా. ధమ్మికాతి కుహనాదిభేదం మిచ్ఛాజీవం వజ్జేత్వా ధమ్మేన సమేన భిక్ఖాచరియవత్తేన ఉప్పన్నా. అన్తమసో పత్తపరియాపన్నమత్తమ్పీతి పచ్ఛిమకోటియా పత్తపరియాపన్నం పత్తస్స అన్తోగతం ద్వత్తికటచ్ఛుభిక్ఖామత్తమ్పి. అప్పటివిభత్తభోగీతి ఏత్థ ద్వే పటివిభత్తాని నామ ఆమిసపటివిభత్తం పన పుగ్గలపటివిభత్తఞ్చ. తత్థ ‘‘ఏత్తకం దస్సామి, ఏత్తకం న దస్సామీ’’తి ఏవం చిత్తేన పటివిభజనం ఆమిసపటివిభత్తం నామ. ‘‘అసుకస్స దస్సామి, అసుకస్స న దస్సామీ’’తి ఏవం చిత్తేన విభజనం పన పుగ్గలపటివిభత్తం నామ. తదుభయమ్పి అకత్వా యో అప్పటివిభత్తం భుఞ్జతి, అయం అప్పటివిభత్తభోగీ నామ. సీలవన్తేహి సబ్రహ్మచారీహి సాధారణభోగీతి ఏత్థ సాధారణభోగినో ఇదం లక్ఖణం – యం యం పణీతం లభతి, తం తం నేవ లాభేనలాభం-నిజిగీసనతాముఖేన గిహీనం దేతి, న అత్తనా పరిభుఞ్జతి, పటిగ్గణ్హన్తో చ ‘‘సఙ్ఘేన సాధారణం హోతూ’’తి గహేత్వా ఘణ్టిం పహరిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బం సఙ్ఘసన్తకం వియ పస్సతి.
ఇమం పన సారణీయధమ్మం కో పూరేతి, కో న పూరేతి? దుస్సీలో తావ న పూరేతి. న హి తస్స సన్తకం సీలవన్తా గణ్హన్తి. పరిసుద్ధసీలో పన వత్తం అఖణ్డేన్తో పూరేతి. తత్రిదం వత్తం – యో హి ఓదిస్సకం కత్వా మాతు వా పితు వా ఆచరియుపజ్ఝాయాదీనం వా దేతి, సో దాతబ్బం దేతి. సారణీయధమ్మో పనస్స న హోతి, పలిబోధజగ్గనం నామ హోతి. సారణీయధమ్మో హి ముత్తపలిబోధస్స వట్టతి. తేన పన ఓదిస్సకం దేన్తేన గిలానగిలానుపట్ఠాకఆగన్తుకగమికానఞ్చేవ నవపబ్బజితస్స చ సఙ్ఘాటిపత్తగ్గహణం అజానన్తస్స దాతబ్బం. ఏతేసం దత్వా అవసేసం థేరాసనతో పట్ఠాయ థోకం థోకం అదత్వా యో యత్తకం గణ్హాతి, తస్స తత్తకం దాతబ్బం. అవసిట్ఠే అసతి పున పిణ్డాయ చరిత్వా థేరాసనతో పట్ఠాయ యం యం పణీతం, తం తం దత్వా సేసం భుఞ్జితబ్బం. ‘‘సీలవన్తేహీ’’తి వచనతో దుస్సీలస్స అదాతుమ్పి వట్టతి.
అయం పన సారణీయధమ్మో సుసిక్ఖితాయ పరిసాయ సుపూరో హోతి, సుసిక్ఖితాయ హి పరిసాయ యో అఞ్ఞతో లభతి, సో న గణ్హాతి. అఞ్ఞతో అలభన్తోపి పమాణయుత్తమేవ గణ్హతి, న అతిరేకం. అయం పన సారణీయధమ్మో ఏవం పునప్పునం పిణ్డాయ చరిత్వా లద్ధం లద్ధం దేన్తస్సాపి ద్వాదసహి వస్సేహి పూరేతి, న తతో ఓరం. సచే హి ద్వాదసమే వస్సే సారణీయధమ్మపూరకో పిణ్డపాతపూరం పత్తం ఆసనసాలాయం ఠపేత్వా న్హాయితుం గచ్ఛతి, సఙ్ఘత్థేరో చ ‘‘కస్సేసో పత్తో’’తి వత్వా ‘‘సారణీయధమ్మపూరకస్సా’’తి వుత్తే ‘‘ఆహరథ న’’న్తి సబ్బం పిణ్డపాతం విచారేత్వావ భుఞ్జిత్వా రిత్తపత్తం ఠపేతి. అథ ఖో సో భిక్ఖు రిత్తపత్తం దిస్వా ‘‘మయ్హం అసేసేత్వావ పరిభుఞ్జింసూ’’తి దోమనస్సం ఉప్పాదేతి, సారణీయధమ్మో భిజ్జతి, పున ద్వాదస వస్సాని పూరేతబ్బో హోతి. తిత్థియపరివాససదిసో హేస, సకిం ఖణ్డే జాతే పున పూరేతబ్బోవ. యో పన ‘‘లాభా వత మే, సులద్ధం వత మే, యస్స మే పత్తగతం అనాపుచ్ఛావ సబ్రహ్మచారీ పరిభుఞ్జన్తీ’’తి సోమనస్సం జనేతి, తస్స పుణ్ణో నామ హోతి.
ఏవం పూరితసారణీయధమ్మస్స పన నేవ ఇస్సా న మచ్ఛరియం హోతి, మనుస్సానం పియో హోతి, అమనుస్సానం పియో హోతి, సులభపచ్చయో. పత్తగతమస్స దియ్యమానమ్పి న ఖీయతి, భాజనీయభణ్డట్ఠానే అగ్గభణ్డం లభతి, భయే వా ఛాతకే వా పత్తే దేవతా ఉస్సుక్కం ఆపజ్జన్తి.
తత్రిమాని వత్థూని – సేనగిరివాసీ తిస్సత్థేరో కిర మహాగిరిగామం ఉపనిస్సాయ వసతి, పఞ్ఞాస మహాథేరా నాగదీపం చేతియవన్దనత్థాయ గచ్ఛన్తా గిరిగామే పిణ్డాయ చరిత్వా కిఞ్చి అలద్ధా నిక్ఖమింసు. థేరో పవిసన్తో తే దిస్వా పుచ్ఛి – ‘‘లద్ధం, భన్తే’’తి? విచరిమ్హా, ఆవుసోతి. సో అలద్ధభావం ఞత్వా ఆహ – ‘‘భన్తే, యావాహం ఆగచ్ఛామి, తావ ఇధేవ హోథా’’తి. మయం, ఆవుసో, పఞ్ఞాస జనా పత్తతేమనమత్తమ్పి న లభిమ్హాతి. భన్తే, నేవాసికా నామ పటిబలా హోన్తి, అలభన్తాపి భిక్ఖాచారమగ్గసభాగం జానన్తీతి. థేరా ఆగమేసుం. థేరో గామం పావిసి. ధురగేహేయేవ మహాఉపాసికా ఖీరభత్తం సజ్జేత్వా థేరం ఓలోకయమానా ఠితా థేరస్స ద్వారం సమ్పత్తస్సేవ పత్తం పూరేత్వా అదాసి. సో తం ఆదాయ థేరానం సన్తికం గన్త్వా ‘‘గణ్హథ, భన్తే’’తి సఙ్ఘత్థేరం ఆహ. థేరో ‘‘అమ్హేహి ఏత్తకేహి కిఞ్చి న లద్ధం, అయం సీఘమేవ గహేత్వా ఆగతో, కిం ను ఖో’’తి సేసానం ముఖం ఓలోకేసి. థేరో ఓలోకనాకారేనేవ ఞత్వా, ‘‘భన్తే, ధమ్మేన సమేన లద్ధో, నిక్కుక్కుచ్చా గణ్హథా’’తి ఆదితో పట్ఠాయ సబ్బేసం యావదత్థం దత్వా అత్తనాపి యావదత్థం భుఞ్జి.
అథ నం భత్తకిచ్చావసానే థేరా పుచ్ఛింసు – ‘‘కదా, ఆవుసో, లోకుత్తరధమ్మం పటివిజ్ఝీ’’తి? నత్థి మే, భన్తే, లోకుత్తరధమ్మోతి. ఝానలాభీసి, ఆవుసోతి. ఏతమ్పి, భన్తే, నత్థీతి? నను, ఆవుసో, పాటిహారియన్తి. సారణీయధమ్మో మే, భన్తే, పూరితో, తస్స మే పూరితకాలతో పట్ఠాయ సచేపి భిక్ఖుసతసహస్సం హోతి, పత్తగతం న ఖీయతీతి. సాధు సాధు, సప్పురిస, అనుచ్ఛవికమిదం తుయ్హన్తి. ఇదం తావ పత్తగతం న ఖీయతీతి ఏత్థ వత్థు.
అయమేవ పన థేరో చేతియపబ్బతే గిరిభణ్డమహాపూజాయ దానట్ఠానం గన్త్వా ‘‘ఇమస్మిం దానే కిం వరభణ్డ’’న్తి పుచ్ఛి. ద్వే సాటకా, భన్తేతి. ఏతే మయ్హం పాపుణిస్సన్తీతి? తం సుత్వా అమచ్చో రఞ్ఞో ఆరోచేసి – ‘‘ఏకో దహరో ఏవం వదతీ’’తి. ‘‘దహరస్స ఏవం చిత్తం, మహాథేరానం పన సుఖుమసాటకా వట్టన్తీ’’తి వత్వా ‘‘మహాథేరానం దస్సామీ’’తి ఠపేసి. తస్స భిక్ఖుసఙ్ఘే పటిపాటియా ఠితే దేన్తస్స మత్థకే ఠపితాపి తే సాటకా హత్థం నారోహన్తి, అఞ్ఞేవ ఆరోహన్తి. దహరస్స దానకాలే పన హత్థం ఆరుళ్హా. సో తస్స హత్థే ఠపేత్వా అమచ్చస్స ముఖం ఓలోకేత్వా దహరం నిసీదాపేత్వా దానం దత్వా సఙ్ఘం విస్సజ్జేత్వా దహరస్స సన్తికే నిసీదిత్వా ‘‘కదా, భన్తే, ఇమం ధమ్మం పటివిజ్ఝిత్థా’’తి ఆహ. సో పరియాయేనపి అసన్తం అవదన్తో ‘‘నత్థి మయ్హం, మహారాజ, లోకుత్తరధమ్మో’’తి ఆహ. నను, భన్తే, పుబ్బేవ అవచుత్థాతి. ఆమ, మహారాజ, సారణీయధమ్మపూరకో అహం, తస్స మే ధమ్మస్స పూరితకాలతో పట్ఠాయ భాజనీయభణ్డట్ఠానే అగ్గభణ్డం పాపుణాతీతి. ‘‘సాధు సాధు, భన్తే, అనుచ్ఛవికమిదం తుమ్హాక’’న్తి వత్వా పక్కామి. ఇదం భాజనీయభణ్డట్ఠానే అగ్గభణ్డం పాపుణాతీతి ఏత్థ వత్థు.
బ్రాహ్మణతిస్సభయే పన భాతరగామవాసినో నాగత్థేరియా అనారోచేత్వావ పలాయింసు. థేరీ పచ్చూససమయే ‘‘అతివియ అప్పనిగ్ఘోసో గామో, ఉపధారేథ తావా’’తి దహరభిక్ఖునియో ఆహ. తా గన్త్వా సబ్బేసం గతభావం ఞత్వా ఆగమ్మ థేరియా ఆరోచేసుం. సా సుత్వా ‘‘మా తుమ్హే తేసం గతభావం చిన్తయిత్థ, అత్తనో ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాయోనిసోమనసికారేసుయేవ యోగం కరోథా’’తి వత్వా భిక్ఖాచారవేలాయం పారుపిత్వా అత్తద్వాదసమా గామద్వారే నిగ్రోధరుక్ఖమూలే అట్ఠాసి. రుక్ఖే అధివత్థా దేవతా ద్వాదసన్నమ్పి భిక్ఖునీనం పిణ్డపాతం దత్వా, ‘‘అయ్యే, అఞ్ఞత్థ మా గచ్ఛథ, నిచ్చం ఇధేవ ఆగచ్ఛేయ్యాథా’’తి ఆహ. థేరియా పన కనిట్ఠభాతా నాగత్థేరో నామ అత్థి. సో ‘‘మహన్తం భయం, న సక్కా యాపేతుం, పరతీరం గమిస్సామీ’’తి అత్తద్వాదసమోవ అత్తనో వసనట్ఠానా నిక్ఖన్తో ‘‘థేరిం దిస్వా గమిస్సామీ’’తి భాతరగామం ఆగతో. థేరీ ‘‘థేరా ఆగతా’’తి సుత్వా తేసం సన్తికం గన్త్వా ‘‘కిం అయ్యా’’తి పుచ్ఛి. సో తం పవత్తిం ఆరోచేసి. సా ‘‘అజ్జ ఏకదివసం విహారేవ వసిత్వా స్వే గమిస్సథా’’తి ఆహ. థేరా విహారం అగమింసు.
థేరీ పునదివసే రుక్ఖమూలే పిణ్డాయ చరిత్వా థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘ఇమం పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జథా’’తి ఆహ. థేరో ‘‘వట్టిస్సతి థేరీ’’తి వత్వా తుణ్హీ అట్ఠాసి. ధమ్మికో, తాత, పిణ్డపాతో, కుక్కుచ్చం అకత్వా పరిభుఞ్జథాతి. వట్టిస్సతి థేరీతి? సా పత్తం గహేత్వా ఆకాసే ఖిపి, పత్తో ఆకాసే అట్ఠాసి. థేరో ‘‘సత్తతాలమత్తే ఠితమ్పి భిక్ఖునీభత్తమేవ థేరీ’’తి వత్వా ‘‘భయం నామ సబ్బకాలం న హోతి, భయే వూపసన్తే అరియవంసం కథయమానో, ‘భో పిణ్డపాతిక, భిక్ఖునీభత్తం భుఞ్జిత్వా వీతినామయిత్థా’తి చిత్తేన అనువదియమానో సన్థమ్భితుం న సక్ఖిస్సామి, అప్పమత్తా హోథ థేరియో’’తి మగ్గం పటిపజ్జి.
రుక్ఖదేవతాపి ‘‘సచే థేరో థేరియా హత్థతో పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జిస్సతి, న తం నివత్తేస్సామి. సచే న పరిభుఞ్జిస్సతి, నివత్తేస్సామీ’’తి చిన్తయమానా ఠత్వా థేరస్స గమనం దిస్వా రుక్ఖా ఓరుయ్హ ‘‘పత్తం, భన్తే, దేథా’’తి వత్వా పత్తం గహేత్వా థేరం రుక్ఖమూలంయేవ ఆనేత్వా ఆసనం పఞ్ఞాపేత్వా పిణ్డపాతం దత్వా కతభత్తకిచ్చం పటిఞ్ఞం కారేత్వా ద్వాదస భిక్ఖునియో ద్వాదస చ భిక్ఖూ సత్త వస్సాని ఉపట్ఠహి. ఇదం దేవతా ఉస్సుక్కం ఆపజ్జన్తీతి ఏత్థ వత్థు. తత్ర హి థేరీ సారణీయధమ్మపూరికా అహోసి.
అఖణ్డానీతిఆదీసు యస్స సత్తసు ఆపత్తిక్ఖన్ధేసు ఆదిమ్హి వా అన్తే వా సిక్ఖాపదం భిన్నం హోతి, తస్స సీలం పరియన్తే ఛిన్నసాటకో వియ ఖణ్డం నామ. యస్స పన వేమజ్ఝే భిన్నం, తస్స ఛిద్దసాటకో వియ ఛిద్దం నామ హోతి. యస్స పటిపాటియా ద్వే తీణి భిన్నాని, తస్స పిట్ఠియం వా కుచ్ఛియం వా ఉట్ఠితేన విసభాగవణ్ణేన కాళరత్తాదీనం అఞ్ఞతరవణ్ణా గావీ వియ సబలం నామ హోతి. యస్స అన్తరన్తరా భిన్నాని, తస్స అన్తరన్తరా విసభాగబిన్దువిచిత్రా గావీ వియ కమ్మాసం నామ హోతి. యస్స పన సబ్బేన సబ్బం అభిన్నాని, తస్స తాని సీలాని అఖణ్డాని అచ్ఛిద్దాని అసబలాని అకమ్మాసాని నామ హోన్తి. తాని పనేతాని తణ్హాదాసబ్యతో మోచేత్వా భుజిస్సభావకరణతో భుజిస్సాని, బుద్ధాదీహి విఞ్ఞూహి పసత్థత్తా విఞ్ఞుప్పసత్థాని, తణ్హాదిట్ఠీహి అపరామట్ఠత్తా ‘‘ఇదం నామ త్వం ఆపన్నపుబ్బో’’తి కేనచి పరామట్ఠుం అసక్కుణేయ్యత్తా చ అపరామట్ఠాని, ఉపచారసమాధిం అప్పనాసమాధిం వా సంవత్తయన్తీతి సమాధిసంవత్తనికానీతి వుచ్చన్తి.
సీలసామఞ్ఞగతో విహరతీతి తేసు తేసు దిసాభాగేసు విహరన్తేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం సమానభావూపగతసీలో విహరతి. సోతాపన్నాదీనఞ్హి సీలం సముద్దన్తరేపి దేవలోకేపి వసన్తానం అఞ్ఞేసం సోతాపన్నాదీనం సీలేన సమానమేవ హోతి, నత్థి మగ్గసీలే నానత్తం. తం సన్ధాయేతం వుత్తం.
యాయం దిట్ఠీతి మగ్గసమ్పయుత్తా సమ్మాదిట్ఠి. అరియాతి నిద్దోసా. నియ్యాతీతి నియ్యానికా. తక్కరస్సాతి యో తథాకారీ హోతి. దుక్ఖక్ఖయాయాతి సబ్బదుక్ఖక్ఖయత్థం. దిట్ఠిసామఞ్ఞగతోతి సమానదిట్ఠిభావం ఉపగతో హుత్వా విహరతీతి.
౨. దుతియసారణీయసుత్తవణ్ణనా
౧౨. దుతియే యో తే ధమ్మే పూరేతి, తం సబ్రహ్మచారీనం పియం కరోన్తీతి పియకరణా. గరుం కరోన్తీతి గరుకరణా. సఙ్గహాయాతి సఙ్గణ్హనత్థాయ. అవివాదాయాతి అవివదనత్థాయ. సామగ్గియాతి సమగ్గభావత్థాయ. ఏకీభావాయాతి ఏకభావత్థాయ నిన్నానాకరణాయ. సంవత్తన్తీతి వత్తన్తి పవత్తన్తి.
౩. నిస్సారణీయసుత్తవణ్ణనా
౧౩. తతియే నిస్సారణీయా ధాతుయోతి నిస్సరణధాతుయోవ. మేత్తా హి ఖో మే చేతోవిముత్తీతి ఏత్థ పచ్చనీకధమ్మేహి విముత్తత్తా తికచతుక్కజ్ఝానికా మేత్తావ మేత్తాచేతోవిముత్తి నామ. భావితాతి వడ్ఢితా. బహులీకతాతి పునప్పునం కతా. యానీకతాతి యుత్తయానసదిసా కతా. వత్థుకతాతి పతిట్ఠా కతా. అనుట్ఠితాతి అధిట్ఠితా. పరిచితాతి సమన్తతో చితా ఆచితా ఉపచితా. సుసమారద్ధాతి సుప్పగుణకరణేన సుట్ఠు సమారద్ధా. పరియాదాయ తిట్ఠతీతి పరియాదియిత్వా గహేత్వా తిట్ఠతి. మా హేవన్తిస్స వచనీయోతి యస్మా అభూతబ్యాకరణం బ్యాకరోతి, తస్మా ‘‘మా ఏవం భణీ’’తి వత్తబ్బో. యదిదం మేత్తాచేతోవిముత్తీతి యా అయం మేత్తాచేతోవిముత్తి, ఇదం నిస్సరణం బ్యాపాదస్స, బ్యాపాదతో నిస్సటాతి అత్థో. యో పన మేత్తాయ తికచతుక్కజ్ఝానతో వుట్ఠితో సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా తతియమగ్గం పత్వా ‘‘పున బ్యాపాదో నత్థీ’’తి తతియఫలేన నిబ్బానం పస్సతి, తస్స చిత్తం అచ్చన్తనిస్సరణం బ్యాపాదస్స. ఏతేనుపాయేన సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో.
అనిమిత్తాచేతోవిముత్తీతి బలవవిపస్సనా. దీఘభాణకా పన అరహత్తఫలసమాపత్తీతి వదన్తి. సా హి రాగనిమిత్తాదీనఞ్చేవ రూపనిమిత్తాదీనఞ్చ నిచ్చనిమిత్తాదీనఞ్చ అభావా అనిమిత్తాతి వుత్తా. నిమిత్తానుసారీతి వుత్తప్పభేదం నిమిత్తం అనుసరణసభావం.
అస్మీతి అస్మిమానో. అయమహమస్మీతి పఞ్చసు ఖన్ధేసు అయం నామ అహం అస్మీతి. ఏత్తావతా అరహత్తం బ్యాకతం హోతి. విచికిచ్ఛాకథంకథాసల్లన్తి విచికిచ్ఛాభూతం కథంకథాసల్లం. మా హేవన్తిస్స వచనీయోతి సచే తే పఠమమగ్గవజ్ఝా విచికిచ్ఛా ఉప్పజ్జతి, అరహత్తబ్యాకరణం మిచ్ఛా హోతి, తస్మా ‘‘మా అభూతం గణ్హీ’’తి వారేతబ్బో. అస్మీతి మానసముగ్ఘాతోతి అరహత్తమగ్గో. అరహత్తమగ్గఫలవసేన హి నిబ్బానే దిట్ఠే పున అస్మిమానో నత్థీతి అరహత్తమగ్గో ‘‘అస్మీతి మానసముగ్ఘాతో’’తి వుత్తో. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే అభూతబ్యాకరణం నామ కథితం.
౪. భద్దకసుత్తవణ్ణనా
౧౪. చతుత్థే న భద్దకన్తి న లద్ధకం. తత్థ యో హి భీతభీతో మరతి, తస్స న భద్దకం మరణం హోతి. యో అపాయే పటిసన్ధిం గణ్హాతి, తస్స న భద్దికా కాలకిరియా హోతి. కమ్మారామోతిఆదీసు ఆరమణం ఆరామో, అభిరతీతి అత్థో. విహారకరణాదిమ్హి నవకమ్మే ఆరామో అస్సాతి కమ్మారామో. తస్మింయేవ కమ్మే రతోతి కమ్మరతో. తదేవ కమ్మారామతం పునప్పునం యుత్తోతి అనుయుత్తో. ఏస నయో సబ్బత్థ. ఏత్థ చ భస్సన్తి ఆలాపసల్లాపో. నిద్దాతి సోప్పం. సఙ్గణికాతి గణసఙ్గణికా. సా ‘‘ఏకస్స దుతియో హోతి, ద్విన్నం హోతి తతియకో’’తిఆదినా నయేన వేదితబ్బా. సంసగ్గోతి దస్సనసవనసముల్లాపసమ్భోగకాయసంసగ్గవసేన పవత్తో సంసట్ఠభావో. పపఞ్చోతి తణ్హాదిట్ఠిమానవసేన పవత్తో మదనాకారసణ్ఠితో కిలేసపపఞ్చో. సక్కాయన్తి తేభూమకవట్టం. సమ్మా దుక్ఖస్స అన్తకిరియాయాతి హేతునా నయేన సకలవట్టదుక్ఖస్స పరివటుమపరిచ్ఛేదకరణత్థం. మగోతి మగసదిసో. నిప్పపఞ్చపదేతి నిబ్బానపదే. ఆరాధయీతి పరిపూరయి తం సమ్పాదేసీతి.
౫. అనుతప్పియసుత్తవణ్ణనా
౧౫. పఞ్చమే అనుతప్పాతి అనుసోచితబ్బా అనుతాపకారీ. ఇమేసు ద్వీసుపి సుత్తేసు గాథాసు చ వట్టవివట్టం కథితం.
౬. నకులపితుసుత్తవణ్ణనా
౧౬. ఛట్ఠే బాళ్హగిలానోతి అధిమత్తగిలానో. ఏతదవోచాతి సామికస్స భేసజ్జం కత్వా బ్యాధిం వూపసమేతుం అసక్కోన్తీ ఇదాని సీహనాదం నదిత్వా సచ్చకిరియాయ బ్యాధిం వూపసమేతుం సన్తికే నిసీదిత్వా ఏతం ‘‘మా ఖో త్వ’’న్తిఆదివచనం అవోచ. సాపేక్ఖోతి సతణ్హో. న నకులమాతాతి ఏత్థ న-కారో న సక్ఖతీతి ఏవం పరపదేన యోజేతబ్బో. సన్థరితున్తి నిచ్ఛిద్దం కాతుం, సణ్ఠపేతున్తి అత్థో. వేణిం ఓలిఖితున్తి ఏళకలోమాని కప్పేత్వా విజటేత్వా వేణిం కాతుం.
అఞ్ఞం ఘరం గమిస్సతీతి అఞ్ఞం సామికం గణ్హిస్సతి. సోళస వస్సాని గహట్ఠకం బ్రహ్మచరియం సమాచిణ్ణన్తి ఇతో సోళసవస్సమత్థకే గహట్ఠబ్రహ్మచరియవాసో సమాచిణ్ణో. దస్సనకామతరాతి అతిరేకేన దస్సనకామా. ఇమేహి తీహి అఙ్గేహి సీహనాదం నదిత్వా ‘‘ఇమినా సచ్చేన తవ సరీరే బ్యాధి ఫాసు హోతూ’’తి సచ్చకిరియం అకాసి.
ఇదాని భగవన్తం సక్ఖిం కత్వా అత్తనో సీలాదిగుణేహిపి సచ్చకిరియం కాతుం సియా ఖో పన తేతిఆదిమాహ. తత్థ పరిపూరకారినీతి సమత్తకారినీ. చేతోసమథస్సాతి సమాధికమ్మట్ఠానస్స. ఓగాధప్పత్తాతి ఓగాధం అనుప్పవేసం పత్తా. పతిగాధప్పత్తాతి పతిగాధం పతిట్ఠం పత్తా. అస్సాసప్పత్తాతి అస్సాసం అవస్సయం పత్తా. వేసారజ్జప్పత్తాతి సోమనస్సఞాణం పత్తా. అపరప్పచ్చయాతి పరప్పచ్చయో వుచ్చతి పరసద్ధా పరపత్తియాయనా, తాయ విరహితాతి అత్థో. ఇమేహి తీహి అఙ్గేహి అత్తనో గుణే ఆరబ్భ సచ్చకిరియం అకాసి. గిలానా వుట్ఠితోతి గిలానో హుత్వా వుట్ఠితో. యావతాతి యత్తికాయో. తాసం అఞ్ఞతరాతి తాసం అన్తరే ఏకా. అనుకమ్పికాతి హితానుకమ్పికా. ఓవాదికాతి ఓవాదదాయికా. అనుసాసికాతి అనుసిట్ఠిదాయికా.
౭. సోప్పసుత్తవణ్ణనా
౧౭. సత్తమే పటిసల్లానా వుట్ఠితోతి ఏకీభావాయ ధమ్మనిజ్ఝానక్ఖన్తితో ఫలసమాపత్తివిహారతో వుట్ఠితో. యథావిహారన్తి అత్తనో అత్తనో వసనవిహారం. నవాతి పబ్బజ్జాయ నవకా. తే పఞ్చసతమత్తా అహేసుం. కాకచ్ఛమానాతి కాకసద్దం కరోన్తా దన్తే ఖాదన్తా. థేరాతి థిరభావం పత్తా. తేన నోతి తేన ను. సేయ్యసుఖాదీని హేట్ఠా వుత్తత్థానేవ. రట్ఠికోతి యో రట్ఠం భుఞ్జతి. పేత్తణికోతి యో పితరా భుత్తానుభుత్తం భుఞ్జతి. సేనాపతికోతి సేనాయ జేట్ఠకో. గామగామణికోతి గామభోజకో. పూగగామణికోతి గణజేట్ఠకో. అవిపస్సకో కుసలానం ధమ్మానన్తి కుసలానం ధమ్మానం అనేసకో అగవేసకో హుత్వా. బోధిపక్ఖియానం ధమ్మానన్తి సత్తతింసాయ బోధిపక్ఖియధమ్మానం.
౮. మచ్ఛబన్ధసుత్తవణ్ణనా
౧౮. అట్ఠమే మచ్ఛికన్తి మచ్ఛఘాతకం. హత్థినా యాతీతి హత్థియాయీ. పరతోపి ఏసేవ నయో. వజ్ఝేతి వధితబ్బే. వధాయనీతేతి వధాయ ఉపనీతే. పాపకేన మనసాతి లామకేన వధకచిత్తేన. పాళియం పన వధాయుపనీతేతి లిఖన్తి. మాగవికోతి మిగఘాతకో. కో పన వాదో మనుస్సభూతన్తి యో మనుస్సభూతం పాపకేన మనసా అనుపేక్ఖతి, తస్స సమ్పత్తియా అభావే కిమేవ వత్తబ్బం. ఇదం పాపకస్స కమ్మునో అనిట్ఠఫలభావం దస్సేతుం వుత్తం. యేసం పన తాదిసం కమ్మం కరోన్తానమ్పి యసపటిలాభో హోతి, తేసం తం అకుసలం నిస్సాయ కుసలం విపచ్చతీతి వేదితబ్బం. తేన పనస్స అకుసలకమ్మేన ఉపహతత్తా విపాకో న చిరట్ఠితికో హోతి. ఇమస్మిం సుత్తే అకుసలపక్ఖోవ కథితో.
౯. పఠమమరణస్సతిసుత్తవణ్ణనా
౧౯. నవమే నాతికేతి ఏవంనామకే గామే. గిఞ్జకావసథేతి ఇట్ఠకామయే పాసాదే. అమతోగధాతి నిబ్బానోగధా, నిబ్బానపతిట్ఠాతి అత్థో. భావేథ నోతి భావేథ ను. మరణస్సతిన్తి మరణస్సతికమ్మట్ఠానం. అహో వతాతి పత్థనత్థే నిపాతో. బహుం వత మే కతం అస్సాతి తుమ్హాకం సాసనే మమ కిచ్చం బహు కతం అస్స. తదన్తరన్తి తం అన్తరం ఖణం ఓకాసం. అస్ససిత్వా వా పస్ససామీతి ఏత్థ అస్సాసో వుచ్చతి అన్తో పవిసనవాతో, పస్సాసో బహి నిక్ఖమనవాతో. ఇతి అయం భిక్ఖు యావ అన్తో పవిట్ఠవాతో బహి నిక్ఖమతి, బహి నిక్ఖన్తో వాతో అన్తో పవిసతి, తావ జీవితం పత్థేన్తో ఏవమాహ. దన్ధన్తి మన్దం గరుకం అసీఘప్పవత్తం. ఆసవానం ఖయాయాతి అరహత్తఫలత్థాయ. ఇమస్మిం సుత్తే మరణస్సతి అరహత్తం పాపేత్వా కథితాతి.
౧౦. దుతియమరణస్సతిసుత్తవణ్ణనా
౨౦. దసమే పతిగతాయాతి పటిపన్నాయ. ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతీతి ఏవం పచ్చవేక్ఖతి. సో మమస్స అన్తరాయోతి ఏత్థ తివిధో అన్తరాయో జీవితన్తరాయో, సమణధమ్మన్తరాయో, పుథుజ్జనకాలకిరియం కరోన్తస్స సగ్గన్తరాయో చేవ మగ్గన్తరాయో చాతి. తం సబ్బమ్పి సన్ధాయేవమాహ. బ్యాపజ్జేయ్యాతి అజిణ్ణకాదివసేన విపజ్జేయ్య. అధిమత్తోతి బలవా. ఛన్దోతి కత్తుకమ్యతాఛన్దో. వాయామోతి పయోగవీరియం. ఉస్సాహోతి ఉస్సాపనవీరియం. ఉస్సోళ్హీతి సమ్పాదనవీరియం. అప్పటివానీతి అనుక్కణ్ఠనా అప్పటిసఙ్ఘరణా. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
సారణీయవగ్గో దుతియో.
౩. అనుత్తరియవగ్గో
౧-౨. సామకసుత్తాదివణ్ణనా
౨౧-౨౨. తతియస్స పఠమే సామగామకేతి సామకానం ఉస్సన్నత్తా ఏవంలద్ధనామే గామకే. పోక్ఖరణియాయన్తి పోక్ఖరణియానామకే విహారే. అభిక్కన్తాయ రత్తియాతి రత్తియా పఠమయామం అతిక్కమ్మ మజ్ఝిమయామే సమ్పత్తే. అభిక్కన్తవణ్ణాతి అభిక్కన్తఅతిమనాపవణ్ణా. కేవలకప్పన్తి సకలకప్పం. పోక్ఖరణియం ఓభాసేత్వాతి పోక్ఖరణియానామకం మహావిహారం అత్తనో ఓభాసేన ఫరిత్వా. సమనుఞ్ఞోతి సమానఅనుఞ్ఞో సమానచిత్తో. దోవచస్సతాతి దుబ్బచభావో. పాపమిత్తతాతి లామకమిత్తతా. ఇమస్మిం సుత్తే పరిహానియధమ్మావ కథితా. దుతియే అపరిహానియధమ్మా లోకుత్తరమిస్సకా కథితా.
౩. భయసుత్తవణ్ణనా
౨౩. తతియే కామరాగరత్తాయన్తి కామరాగరత్తో అయం. ఛన్దరాగవినిబద్ధోతి ఛన్దరాగేన వినిబద్ధో. భయాతి చిత్తుత్రాసభయా. పఙ్కాతి కిలేసపఙ్కతో. సఙ్గో పఙ్కో చ ఉభయన్తి సఙ్గో చ పఙ్కో చ ఇదమ్పి ఉభయం. ఏతే కామా పవుచ్చన్తి, యత్థ సత్తో పుథుజ్జనోతి యస్మిం సఙ్గే చ పఙ్కే చ పుథుజ్జనో సత్తో లగ్గో లగ్గితో పలిబుద్ధో. ఉపాదానేతి చతుబ్బిధే ఉపాదానే. జాతిమరణసమ్భవేతి జాతియా చ మరణస్స చ సమ్భవే పచ్చయభూతే. అనుపాదా విముచ్చన్తీతి అనుపాదియిత్వా విముచ్చన్తి. జాతిమరణసఙ్ఖయేతి జాతిమరణానం సఙ్ఖయసఙ్ఖాతే నిబ్బానే, నిబ్బానారమ్మణాయ విముత్తియా విముచ్చన్తీతి అత్థో. ఇమస్మిం ఠానే వివట్టేత్వా అరహత్తమేవ పత్తో ఏస భిక్ఖు. ఇదాని తం ఖీణాసవం థోమేన్తో తే ఖేమప్పత్తాతిఆదిమాహ. తత్థ ఖేమప్పత్తాతి ఖేమభావం పత్తా. సుఖినోతి లోకుత్తరసుఖేన సుఖితా. దిట్ఠధమ్మాభినిబ్బుతాతి అబ్భన్తరే కిలేసాభావేన దిట్ఠధమ్మేయేవ అభినిబ్బుతా. ఇమస్మిం సుత్తే వట్టమేవ కథేత్వా గాథాసు వట్టవివటం కథితం.
౪. హిమవన్తసుత్తవణ్ణనా
౨౪. చతుత్థే పదాలేయ్యాతి భిన్దేయ్య. ఛవాయాతి లామికాయ. సమాధిస్స సమాపత్తికుసలో హోతీతి ఆహారసప్పాయఉతుసప్పాయాని పరిగ్గహేత్వా సమాధిం సమాపజ్జితుం కుసలో హోతి ఛేకో సమత్థో పటిబలో. సమాధిస్స ఠితికుసలోతి సమాధిస్స ఠితియం కుసలో, సమాధిం ఠపేతుం సక్కోతీతి అత్థో. సమాధిస్స వుట్ఠానకుసలోతి సమాధిస్స వుట్ఠానే కుసలో, యథాపరిచ్ఛేదేన వుట్ఠాతుం సక్కోతీతి అత్థో. సమాధిస్స కల్లితకుసలోతి సమాధిస్స కల్లతాయ కుసలో, సమాధిచిత్తం హాసేతుం కల్లం కాతుం సక్కోతీతి అత్థో. సమాధిస్స గోచరకుసలోతి సమాధిస్స అసప్పాయే అనుపకారకే ధమ్మే వజ్జేత్వా సప్పాయే ఉపకారకే సేవన్తోపి, ‘‘అయం సమాధినిమిత్తారమ్మణో అయం లక్ఖణారమ్మణో’’తి జానన్తోపి సమాధిస్స గోచరకుసలో నామ హోతి. సమాధిస్స అభినీహారకుసలోతి ఉపరిఉపరిసమాపత్తిసమాపజ్జనత్థాయ పఠమజ్ఝానాదిసమాధిం అభినీహరితుం సక్కోన్తో సమాధిస్స అభినీహారకుసలో నామ హోతి. సో పఠమజ్ఝానా వుట్ఠాయ దుతియం సమాపజ్జతి, దుతియజ్ఝానా…పే… తతియజ్ఝానా వుట్ఠాయ చతుత్థం సమాపజ్జతీతి.
౫. అనుస్సతిట్ఠానసుత్తవణ్ణనా
౨౫. పఞ్చమే అనుస్సతిట్ఠానానీతి అనుస్సతికారణాని. ఇతిపి సో భగవాతిఆదీని విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౨౩ ఆదయో) విత్థారితానేవ. ఇదమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, ఆరమ్మణం కరిత్వాతి ఇదం బుద్ధానుస్సతికమ్మట్ఠానం ఆరమ్మణం కరిత్వా. విసుజ్ఝన్తీతి పరమవిసుద్ధిం నిబ్బానం పాపుణన్తి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవ. ఇమస్మిం పన సుత్తే ఛ అనుస్సతిట్ఠానాని మిస్సకాని కథితానీతి వేదితబ్బాని.
౬. మహాకచ్చానసుత్తవణ్ణనా
౨౬. ఛట్ఠే సమ్బాధేతి పఞ్చకామగుణసమ్బాధే. ఓకాసాధిగమోతి ఏత్థ ఓకాసా వుచ్చన్తి ఛ అనుస్సతిట్ఠానాని, తేసం అధిగమో. విసుద్ధియాతి విసుజ్ఝనత్థాయ. సోకపరిదేవానం సమతిక్కమాయాతి సోకానఞ్చ పరిదేవానఞ్చ సమతిక్కమత్థాయ. అత్థఙ్గమాయాతి అత్థం గమనత్థాయ. ఞాయస్స అధిగమాయాతి సహవిపస్సనకస్స మగ్గస్స అధిగమనత్థాయ. నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయాతి అపచ్చయపరినిబ్బానస్స పచ్చక్ఖకిరియత్థాయ.
సబ్బసోతి సబ్బాకారేన. ఆకాససమేనాతి అలగ్గనట్ఠేన చేవ అపలిబుద్ధట్ఠేన చ ఆకాససదిసేన. విపులేనాతి న పరిత్తకేన. మహగ్గతేనాతి మహన్తభావం గతేన, మహన్తేహి వా అరియసావకేహి గతేన, పటిపన్నేనాతి అత్థో. అప్పమాణేనాతి ఫరణఅప్పమాణతాయ అప్పమాణేన. అవేరేనాతి అకుసలవేరపుగ్గలవేరరహితేన. అబ్యాపజ్ఝేనాతి కోధదుక్ఖవజ్జితేన. సబ్బమేతం బుద్ధానుస్సతిచిత్తమేవ సన్ధాయ వుత్తం. పరతోపి ఏసేవ నయో. విసుద్ధిధమ్మాతి విసుజ్ఝనసభావా. ఇమస్మిమ్పి సుత్తే ఛ అనుస్సతిట్ఠానాని మిస్సకానేవ కథితానీతి.
౭. పఠమసమయసుత్తవణ్ణనా
౨౭. సత్తమే మనోభావనీయస్సాతి ఏత్థ మనం భావేతి వడ్ఢేతీతి మనోభావనీయో. దస్సనాయాతి దస్సనత్థం. నిస్సరణన్తి నిగ్గమనం వూపసమనం. ధమ్మం దేసేతీతి కామరాగప్పజహనత్థాయ అసుభకమ్మట్ఠానం కథేతి. దుతియవారాదీసు బ్యాపాదప్పహానాయ మేత్తాకమ్మట్ఠానం, థినమిద్ధప్పహానాయ థినమిద్ధవినోదనకమ్మట్ఠానం, ఆలోకసఞ్ఞం వా వీరియారమ్భవత్థుఆదీనం వా అఞ్ఞతరం, ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చప్పహానాయ సమథకమ్మట్ఠానం, విచికిచ్ఛాపహానాయ తిణ్ణం రతనానం గుణకథం కథేన్తో ధమ్మం దేసేతీతి వేదితబ్బో. ఆగమ్మాతి ఆరబ్భ. మనసికరోతోతి ఆరమ్మణవసేన చిత్తే కరోన్తస్స. అనన్తరా ఆసవానం ఖయో హోతీతి అనన్తరాయేన ఆసవానం ఖయో హోతి.
౮. దుతియసమయసుత్తవణ్ణనా
౨౮. అట్ఠమే మణ్డలమాళేతి భోజనసాలాయ. చారిత్తకిలమథోతి పిణ్డపాతచరియాయ ఉప్పన్నకిలమథో. భత్తకిలమథోతి భత్తదరథో. విహారపచ్ఛాయాయన్తి విహారపచ్చన్తే ఛాయాయ. యదేవస్స దివా సమాధినిమిత్తం మనసికతం హోతీతి యం ఏవ తస్స తతో పురిమదివసభాగే సమథనిమిత్తం చిత్తే కతం హోతి. తదేవస్స తస్మిం సమయే సముదాచరతీతి తంయేవ ఏతస్స తస్మిం సమయే దివావిహారే నిసిన్నస్స మనోద్వారే సఞ్చరతి. ఓజట్ఠాయీతి ఓజాయ ఠితో పతిట్ఠితో. ఫాసుకస్స హోతీతి ఫాసుకం అస్స హోతి. సమ్ముఖాతి కథేన్తస్స సమ్ముఖట్ఠానే. సుతన్తి సోతేన సుతం. పటిగ్గహితన్తి చిత్తేన పటిగ్గహితం.
౯. ఉదాయీసుత్తవణ్ణనా
౨౯. నవమే ఉదాయిన్తి లాళుదాయిత్థేరం. సుణోమహం, ఆవుసోతి, ఆవుసో, నాహం బధిరో, సుణామి భగవతో వచనం, పఞ్హం పన ఉపపరిక్ఖామీతి. అధిచిత్తన్తి సమాధివిపస్సనాచిత్తం. ఇదం, భన్తే, అనుస్సతిట్ఠానన్తి ఇదం ఝానత్తయసఙ్ఖాతం అనుస్సతికారణం. దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారాయ సంవత్తతీతి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే సుఖవిహారత్థాయ పవత్తతి. ఆలోకసఞ్ఞన్తి ఆలోకనిమిత్తే ఉప్పన్నసఞ్ఞం. దివా సఞ్ఞం అధిట్ఠాతీతి దివాతి సఞ్ఞం ఠపేతి. యథా దివా తథా రత్తిన్తి యథానేన దివా ఆలోకసఞ్ఞా మనసికతా, రత్తిమ్పి తథేవ తం మనసి కరోతి. యథా రత్తిం తథా దివాతి యథా వానేన రత్తిం ఆలోకసఞ్ఞా మనసికతా, దివాపి తం తథేవ మనసి కరోతి. వివటేనాతి పాకటేన. అపరియోనద్ధేనాతి నీవరణేహి అనోనద్ధేన. సప్పభాసం చిత్తం భావేతీతి దిబ్బచక్ఖుఞాణత్థాయ సహోభాసకం చిత్తం బ్రూహేతి వడ్ఢేతి. యం పన ‘‘ఆలోకసఞ్ఞం మనసి కరోతీ’’తి వుత్తం, తం థినమిద్ధవినోదనాలోకసఞ్ఞం సన్ధాయ వుత్తం, న దిబ్బచక్ఖుఞాణాలోకన్తి వేదితబ్బం. ఞాణదస్సనప్పటిలాభాయాతి దిబ్బచక్ఖుసఙ్ఖాతస్స ఞాణదస్సనస్స పటిలాభాయ.
ఇమమేవ కాయన్తిఆదీసు యం వత్తబ్బం సియా, తం సబ్బం సబ్బాకారేన విత్థారతో విసుద్ధిమగ్గే కాయగతాసతికమ్మట్ఠానే వుత్తం. కామరాగప్పహానాయాతి పఞ్చకామగుణికస్స రాగస్స పహానత్థాయ. సేయ్యథాపి పస్సేయ్యాతి యథా పస్సేయ్య. సరీరన్తి మతసరీరం. సివథికాయ ఛడ్డితన్తి సుసానే అపవిద్ధం. ఏకాహం మతస్స అస్సాతి ఏకాహమతం. ద్వీహం మతస్స అస్సాతి ద్వీహమతం. తీహం మతస్స అస్సాతి తీహమతం. భస్తా వియ వాయునా ఉద్ధం జీవితపరియాదానా యథానుక్కమం సముగ్గతేన సూనభావేన ధుమాతత్తా ఉద్ధుమాతం, ఉద్ధుమాతమేవ ఉద్ధుమాతకం. పటికూలత్తా వా కుచ్ఛితం ఉద్ధుమాతన్తి ఉద్ధుమాతకం. వినీలం వుచ్చతి విపరిభిన్నవణ్ణం, వినీలమేవ వినీలకం. పటికూలత్తా వా కుచ్ఛితం వినీలన్తి వినీలకం. మంసుస్సదట్ఠానేసు రత్తవణ్ణస్స పుబ్బసన్నిచయట్ఠానేసు సేతవణ్ణస్స యేభుయ్యేన చ నీలవణ్ణస్స నీలట్ఠానే నీలసాటకపారుతస్సేవ ఛవసరీరస్సేతం అధివచనం. పరిభిన్నట్ఠానేహి నవహి వా వణముఖేహి విస్సన్దమానం పుబ్బం విపుబ్బం, విపుబ్బమేవ విపుబ్బకం. పటికూలత్తా వా కుచ్ఛితం విపుబ్బన్తి విపుబ్బకం. విపుబ్బకం జాతం తథాభావం గతన్తి విపుబ్బకజాతం.
సో ఇమమేవ కాయన్తి సో భిక్ఖు ఇమం అత్తనో కాయం తేన కాయేన సద్ధిం ఞాణేన ఉపసంహరతి ఉపనేతి. కథం? అయమ్పి ఖో కాయో ఏవంధమ్మో ఏవంభావీ ఏవంఅనతీతోతి. ఇదం వుత్తం హోతి – ఆయు ఉస్మా విఞ్ఞాణన్తి ఇమేసం తిణ్ణం ధమ్మానం అత్థితాయ అయం కాయో ఠానగమనాదిఖమో హోతి, ఇమేసం పన విగమా అయమ్పి ఏవంధమ్మో ఏవంపూతికసభావోయేవాతి. ఏవంభావీతి ఏవమేవం ఉద్ధుమాతాదిభేదో భవిస్సతి. ఏవం అనతీతోతి ఏవం ఉద్ధుమాతాదిభావం అనతిక్కన్తో.
ఖజ్జమానన్తి ఉదరాదీసు నిసీదిత్వా ఉదరమంసఓట్ఠమంసఅక్ఖికమంసాదీని లుఞ్చిత్వా లుఞ్చిత్వా ఖాదియమానం. సమంసలోహితన్తి సేసావసేసమంసలోహితయుత్తం. నిమ్మంసలోహితమక్ఖితన్తి మంసే ఖీణేపి లోహితం న సుస్సతి, తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘నిమ్మంసలోహితమక్ఖిత’’న్తి. అఞ్ఞేనాతి అఞ్ఞేన దిసాభాగేన. హత్థట్ఠికన్తి చతుసట్ఠిభేదమ్పి హత్థట్ఠికం పాటియేక్కం పాటియేక్కం విప్పకిణ్ణం. పాదట్ఠికాదీసుపి ఏసేవ నయో. తేరోవస్సికానీతి అతిక్కన్తసంవచ్ఛరాని. పూతీనీతి అబ్భోకాసే ఠితాని వాతాతపవుట్ఠిసమ్ఫస్సేన తేరోవస్సికానేవ పూతీని హోన్తి, అన్తోభూమిగతాని పన చిరతరం తిట్ఠన్తి. చుణ్ణకజాతానీతి చుణ్ణవిచుణ్ణం హుత్వా విప్పకిణ్ణాని. సబ్బత్థ సో ఇమమేవాతి వుత్తనయేన ఖజ్జమానాదీనం వసేన యోజనా కాతబ్బా. అస్మిమానసముగ్ఘాతాయాతి అస్మీతి పవత్తస్స నవవిధస్స మానస్స సముగ్ఘాతత్థాయ. అనేకధాతుపటివేధాయాతి అనేకధాతూనం పటివిజ్ఝనత్థాయ. సతోవ అభిక్కమతీతి గచ్ఛన్తో సతిపఞ్ఞాహి సమన్నాగతోవ గచ్ఛతి. సతోవ పటిక్కమతీతి పటినివత్తన్తోపి సతిపఞ్ఞాహి సమన్నాగతోవ నివత్తతి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. సతిసమ్పజఞ్ఞాయాతి సతియా చ ఞాణస్స చ అత్థాయ. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే సతిఞాణాని మిస్సకాని కథితానీతి.
౧౦. అనుత్తరియసుత్తవణ్ణనా
౩౦. దసమే ఉచ్చావచన్తి యం కిఞ్చి మహన్తఖుద్దకం, ఉచ్చనీచం వా. హీనన్తి నిహీనం. గమ్మన్తి గామవాసికానం దస్సనం. పోథుజ్జనికన్తి పుథుజ్జనానం సన్తకం. అనరియన్తి న అరియం న ఉత్తమం న పరిసుద్ధం. అనత్థసంహితన్తి న అత్థసన్నిస్సితం. న నిబ్బిదాయాతి న వట్టే నిబ్బిన్దనత్థాయ. న విరాగాయాతి న రాగాదీనం విరజ్జనత్థాయ. న నిరోధాయాతి న రాగాదీనం అప్పవత్తినిరోధాయ. న ఉపసమాయాతి న రాగాదీనం వూపసమనత్థాయ. న అభిఞ్ఞాయాతి న అభిజాననత్థాయ. న సమ్బోధాయాతి న సమ్బోధిసఙ్ఖాతస్స చతుమగ్గఞాణస్స పటివిజ్ఝనత్థాయ. న నిబ్బానాయాతి న నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ.
నివిట్ఠసద్ధోతి పతిట్ఠితసద్ధో. నివిట్ఠపేమోతి పతిట్ఠితపేమో. ఏకన్తగతోతి ఏకన్తం గతో, అచలప్పత్తోతి అత్థో. అభిప్పసన్నోతి అతివియ పసన్నో. ఏతదానుత్తరియన్తి ఏతం అనుత్తరం. హత్థిస్మిమ్పి సిక్ఖతీతి హత్థినిమిత్తం సిక్ఖితబ్బం హత్థిసిప్పం సిక్ఖతి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఉచ్చావచన్తి మహన్తఖుద్దకం సిప్పం సిక్ఖతి.
ఉపట్ఠితా పారిచరియేతి పారిచరియాయ పచ్చుపట్ఠితా. భావయన్తి అనుస్సతిన్తి అనుత్తరం అనుస్సతిం భావేన్తి. వివేకప్పటిసంయుత్తన్తి నిబ్బాననిస్సితం కత్వా. ఖేమన్తి నిరుపద్దవం. అమతగామినన్తి నిబ్బానగామినం, అరియమగ్గం భావేన్తీతి అత్థో. అప్పమాదే పమోదితాతి సతియా అవిప్పవాససఙ్ఖాతే అప్పమాదే ఆమోదితా పమోదితా. నిపకాతి నేపక్కేన సమన్నాగతా. సీలసంవుతాతి సీలేన సంవుతా పిహితా. తే వే కాలేన పచ్చేన్తీతి తే వే యుత్తప్పయుత్తకాలే జానన్తి. యత్థ దుక్ఖం నిరుజ్ఝతీతి యస్మిం ఠానే సకలం వట్టదుక్ఖం నిరుజ్ఝతి, తం అమతం మహానిబ్బానం తే భిక్ఖూ జానన్తీతి. ఇమస్మిం సుత్తే ఛ అనుత్తరియాని మిస్సకాని కథితానీతి.
అనుత్తరియవగ్గో తతియో.
౪. దేవతావగ్గో
౧. సేఖసుత్తవణ్ణనా
౩౧. చతుత్థస్స పఠమే సేఖస్సాతి సత్తవిధస్స సేఖస్స. పుథుజ్జనే పన వత్తబ్బమేవ నత్థి. పరిహానాయాతి ఉపరూపరిగుణపరిహానాయ.
౨-౩. అపరిహానసుత్తద్వయవణ్ణనా
౩౨-౩౩. దుతియే సత్థుగారవతాతి సత్థరి గరుభావో. ధమ్మగారవతాతి నవవిధే లోకుత్తరధమ్మే గరుభావో. సఙ్ఘగారవతాతి సఙ్ఘే గరుభావో. సిక్ఖాగారవతాతి తీసు సిక్ఖాసు గరుభావో. అప్పమాదగారవతాతి అప్పమాదే గరుభావో. పటిసన్థారగారవతాతి ధమ్మామిసవసేన దువిధే పటిసన్థారే గరుభావో. సత్థా గరు అస్సాతి సత్థుగరు. ధమ్మో గరు అస్సాతి ధమ్మగరు. తిబ్బగారవోతి బహలగారవో. పటిసన్థారే గారవో అస్సాతి పటిసన్థారగారవో. తతియే సప్పతిస్సోతి సజేట్ఠకో సగారవో. హిరోత్తప్పం పనేత్థ మిస్సకం కథితం.
౪. మహామోగ్గల్లానసుత్తవణ్ణనా
౩౪. చతుత్థే తిస్సో నామ భిక్ఖూతి థేరస్సేవ సద్ధివిహారికో. మహిద్ధికో మహానుభావోతి ఇజ్ఝనట్ఠేన మహతీ ఇద్ధి అస్సాతి మహిద్ధికో. అనుఫరణట్ఠేన మహా ఆనుభావో అస్సాతి మహానుభావో. చిరస్సం ఖో, మారిస మోగ్గల్లాన, ఇమం పరియాయమకాసీతి ఏవరూపం లోకే పకతియా పియసముదాహారవచనం హోతి. లోకియా హి చిరస్సం ఆగతమ్పి అనాగతపుబ్బమ్పి మనాపజాతియం ఆగతం దిస్వా ‘‘కుతో భవం ఆగతో, చిరస్సం భవం ఆగతో, కథం తే ఇధాగమనమగ్గో ఞాతో, కిం మగ్గమూళ్హోసీ’’తిఆదీని వదన్తి. అయం పన ఆగతపుబ్బత్తాయేవ ఏవమాహ. థేరో హి కాలేన కాలం బ్రహ్మలోకం గచ్ఛతియేవ. తత్థ పరియాయమకాసీతి వారం అకాసి. యదిదం ఇధాగమనాయాతి యో అయం ఇధాగమనాయ వారో, తం చిరస్సం అకాసీతి వుత్తం హోతి. ఇదమాసనం పఞ్ఞత్తన్తి మహారహం బ్రహ్మపల్లఙ్కం పఞ్ఞాపేత్వా ఏవమాహ. అవేచ్చప్పసాదేనాతి అధిగతేన అచలేన మగ్గప్పసాదేన. ఇమస్మిం సుత్తే సోతాపత్తిమగ్గఞాణం కథితం.
౫. విజ్జాభాగియసుత్తవణ్ణనా
౩౫. పఞ్చమే విజ్జాభాగియాతి విజ్జాకోట్ఠాసికా. అనిచ్చసఞ్ఞాతి అనిచ్చానుపస్సనాఞాణే ఉప్పన్నసఞ్ఞా. అనిచ్చే దుక్ఖసఞ్ఞాతి దుక్ఖానుపస్సనాఞాణే ఉప్పన్నసఞ్ఞా. దుక్ఖే అనత్తసఞ్ఞాతి అనత్తానుపస్సనాఞాణే ఉప్పన్నసఞ్ఞా. పహానసఞ్ఞాతి పహానానుపస్సనాఞాణే ఉప్పన్నసఞ్ఞా. విరాగసఞ్ఞాతి విరాగానుపస్సనాఞాణే ఉప్పన్నసఞ్ఞా. నిరోధసఞ్ఞాతి నిరోధానుపస్సనాఞాణే ఉప్పన్నసఞ్ఞా.
౬. వివాదమూలసుత్తవణ్ణనా
౩౬. ఛట్ఠే వివాదమూలానీతి వివాదస్స మూలాని. కోధనోతి కుజ్ఝనలక్ఖణేన కోధేన సమన్నాగతో. ఉపనాహీతి వేరఅప్పటినిస్సగ్గలక్ఖణేన ఉపనాహేన సమన్నాగతో. అహితాయ దుక్ఖాయ దేవమనుస్సానన్తి ద్విన్నం భిక్ఖూనం వివాదో కథం దేవమనుస్సానం అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తతి? కోసమ్బకక్ఖన్ధకే వియ ద్వీసు భిక్ఖూసు వివాదం ఆపన్నేసు తస్మిం విహారే తేసం అన్తేవాసికా వివదన్తి, తేసం ఓవాదం గణ్హన్తో భిక్ఖునిసఙ్ఘో వివదతి. తతో తేసం ఉపట్ఠాకా వివదన్తి, అథ మనుస్సానం ఆరక్ఖదేవతా ద్వే కోట్ఠాసా హోన్తి. తథా ధమ్మవాదీనం ఆరక్ఖదేవతా ధమ్మవాదినియో హోన్తి, అధమ్మవాదీనం అధమ్మవాదినియో. తతో ఆరక్ఖదేవతానం మిత్తా భుమ్మదేవతా భిజ్జన్తి. ఏవం పరమ్పరాయ యావ బ్రహ్మలోకా ఠపేత్వా అరియసావకే సబ్బే దేవమనుస్సా ద్వే కోట్ఠాసా హోన్తి. ధమ్మవాదీహి పన అధమ్మవాదినోవ బహుతరా హోన్తి. తతో యం బహుకేహి గహితం, తం గచ్ఛన్తి. ధమ్మం విస్సజ్జేత్వా బహుతరావ అధమ్మం గణ్హన్తి. తే అధమ్మం పురక్ఖత్వా విహరన్తా అపాయే నిబ్బత్తన్తి. ఏవం ద్విన్నం భిక్ఖూనం వివాదో దేవమనుస్సానం అహితాయ దుక్ఖాయ హోతి. అజ్ఝత్తం వాతి తుమ్హాకం అబ్భన్తరపరిసాయ. బహిద్ధాతి పరేసం పరిసాయ.
మక్ఖీతి పరేసం గుణమక్ఖనలక్ఖణేన మక్ఖేన సమన్నాగతో. పళాసీతి యుగగ్గాహలక్ఖణేన పళాసేన సమన్నాగతో. ఇస్సుకీతి పరస్స సక్కారాదీని ఇస్సాయనలక్ఖణాయ ఇస్సాయ సమన్నాగతో. మచ్ఛరీతి ఆవాసమచ్ఛరియాదీహి సమన్నాగతో. సఠోతి కేరాటికో. మాయావీతి కతపటిచ్ఛాదకో. పాపిచ్ఛోతి అసన్తసమ్భావనిచ్ఛకో దుస్సీలో. మిచ్ఛాదిట్ఠీతి నత్థికవాదీ, అహేతువాదీ, అకిరియవాదీ. సన్దిట్ఠిపరామాసీతి సయం దిట్ఠమేవ పరామసతి. ఆధానగ్గాహీతి దళ్హగ్గాహీ. దుప్పటినిస్సగ్గీతి న సక్కా హోతి గహితం విస్సజ్జాపేతుం. ఇమస్మిం సుత్తే వట్టమేవ కథితం.
౭. దానసుత్తవణ్ణనా
౩౭. సత్తమే వేళుకణ్డకీతి వేళుకణ్డకనగరవాసినీ. ఛళఙ్గసమన్నాగతన్తి ఛహి గుణఙ్గేహి సమన్నాగతం. దక్ఖిణం పతిట్ఠాపేతీతి దానం దేతి. పుబ్బేవ దానా సుమనోతి దానం దస్సామీతి మాసడ్ఢమాసతో పట్ఠాయ సోమనస్సప్పత్తో హోతి. ఏత్థ హి పుబ్బేచేతనా దస్సామీతి చిత్తుప్పాదకాలతో పట్ఠాయ ‘‘ఇతో ఉట్ఠితేన దానం దస్సామీ’’తి ఖేత్తగ్గహణం ఆదిం కత్వా చిన్తేన్తస్స లబ్భతి. దదం చిత్తం పసాదేతీతి ఏవం వుత్తా ముఞ్చచేతనా పన దానకాలేయేవ లబ్భతి. దత్వా అత్తమనో హోతీతి అయం పన అపరచేతనా అపరాపరం అనుస్సరన్తస్స లబ్భతి. వీతరాగాతి విగతరాగా ఖీణాసవా. రాగవినయాయ వా పటిపన్నాతి రాగవినయపటిపదం పటిపన్నా. ఉక్కట్ఠదేసనా చేసా, న కేవలం పన ఖీణాసవానం, అనాగామి-సకదాగామి-సోతాపన్నానమ్పి అన్తమసో తదహుపబ్బజితస్స భణ్డగాహకసామణేరస్సాపి దిన్నా దక్ఖిణా ఛళఙ్గసమన్నాగతావ హోతి. సోపి హి సోతాపత్తిమగ్గత్థమేవ పబ్బజితో.
యఞ్ఞస్స సమ్పదాతి దానస్స పరిపుణ్ణతా. సఞ్ఞతాతి సీలసఞ్ఞమేన సఞ్ఞతా. సయం ఆచమయిత్వానాతి అత్తనావ హత్థపాదే ధోవిత్వా ముఖం విక్ఖాలేత్వా. సకేహి పాణిభీతి అత్తనో హత్థేహి. సయేహీతిపి పాఠో. సద్ధోతి రతనత్తయగుణే సద్దహన్తో. ముత్తేన చేతసాతి లాభమచ్ఛరియాదీహి విముత్తేన చిత్తేన. అబ్యాపజ్ఝం సుఖం లోకన్తి నిద్దుక్ఖం ఉళారసుఖసోమనస్సం దేవలోకం.
౮. అత్తకారీసుత్తవణ్ణనా
౩౮. అట్ఠమే అద్దసం వా అస్సోసిం వాతి అక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వా మా అద్దసం, అసుకస్మిం నామ ఠానే వసతీతి మా అస్సోసిం, కథేన్తస్స వా వచనం మా అస్సోసిం. కథఞ్హి నామాతి కేన నామ కారణేన. ఆరమ్భధాతూతి ఆరభనవసేన పవత్తవీరియం. నిక్కమధాతూతి కోసజ్జతో నిక్ఖమనసభావం వీరియం. పరక్కమధాతూతి పరక్కమసభావో. థామధాతూతి థామసభావో. ఠితిధాతూతి ఠితిసభావో. ఉపక్కమధాతూతి ఉపక్కమసభావో. సబ్బం చేతం తేన తేనాకారేన పవత్తస్స వీరియస్సేవ నామం.
౯-౧౦. నిదానసుత్తాదివణ్ణనా
౩౯-౪౦. నవమే కమ్మానన్తి వట్టగామికమ్మానం. సముదయాయాతి పిణ్డకరణత్థాయ. నిదానన్తి పచ్చయో. లోభజేనాతి లోభతో జాతేన. న పఞ్ఞాయన్తీతి ‘‘ఏవరూపేన కమ్మేన నిబ్బత్తా’’తి న దిస్సన్తి. సుక్కపక్ఖే కమ్మానన్తి వివట్టగామికమ్మానం. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే వట్టవివట్టం కథితం. దసమే నిచులవనేతి మహాముచలిన్దవనే. సద్ధమ్మోతి సాసనసద్ధమ్మో.
౧౧. దారుక్ఖన్ధసుత్తవణ్ణనా
౪౧. ఏకాదసమే చేతోవసిప్పత్తోతి చిత్తవసిభావం పత్తో. పథవీత్వేవ అధిముచ్చేయ్యాతి థద్ధాకారం పథవీధాతూతి సల్లక్ఖేయ్య. యం నిస్సాయాతి యం విజ్జమానం థద్ధాకారం పథవీధాతుం నిస్సాయ అముం దారుక్ఖన్ధం పథవీత్వేవ అధిముచ్చేయ్య, సా ఏత్థ పథవీధాతు అత్థీతి. ఇమినా నయేన సేసపదానిపి వేదితబ్బాని. యథేవ హి తస్మిం థద్ధాకారా పథవీధాతు అత్థి, ఏవం యూసాకారా ఆపోధాతు, ఉణ్హాకారా తేజోధాతు, విత్థమ్భనాకారా వాయోధాతు, రత్తవణ్ణమ్హి సారే పదుమపుప్ఫవణ్ణా సుభధాతు, పూతిభూతే చుణ్ణే చేవ ఫేగ్గుపపటికాసు చ అమనుఞ్ఞవణ్ణా అసుభధాతు, తం నిస్సాయ అముం దారుక్ఖన్ధం అసుభన్త్వేవ అధిముచ్చేయ్య సల్లక్ఖేయ్యాతి. ఇమస్మిం సుత్తే మిస్సకవిహారో నామ కథితో.
౧౨. నాగితసుత్తవణ్ణనా
౪౨. ద్వాదసమే గామన్తవిహారిన్తి గామన్తసేనాసనవాసిం. సమాహితం నిసిన్నన్తి తస్మిం గామన్తసేనాసనే సమాధిం అప్పేత్వా నిసిన్నం. ఇదానిమన్తి ఇదాని ఇమం. సమాధిమ్హా చావేస్సతీతి సమాధితో ఉట్ఠాపేస్సతి. న అత్తమనో హోమీతి న సకమనో హోమి. పచలాయమానన్తి నిద్దాయమానం. ఏకత్తన్తి ఏకసభావం, ఏకగ్గతాభూతం అరఞ్ఞసఞ్ఞంయేవ చిత్తే కరిస్సతీతి అత్థో. అనురక్ఖిస్సతీతి అనుగ్గణ్హిస్సతి. అవిముత్తం వా చిత్తం విమోచేస్సతీతి అఞ్ఞస్మిం కాలే అవిముత్తం చిత్తం ఇదాని పఞ్చహి విముత్తీహి విమోచయిస్సతి. రిఞ్చతీతి వజ్జేతి విస్సజ్జేతి. పటిపణామేత్వాతి పనుదిత్వా విస్సజ్జేత్వా. ఉచ్చారపస్సావకమ్మాయాతి ఉచ్చారపస్సావకరణత్థాయ. ఇమినా ఏత్తకేన ఠానేన సత్థారా అరఞ్ఞసేనాసనస్స వణ్ణో కథితో. సుత్తస్స పన పఠమకోట్ఠాసే యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవాతి.
దేవతావగ్గో చతుత్థో.
౫. ధమ్మికవగ్గో
౧. నాగసుత్తవణ్ణనా
౪౩. పఞ్చమస్స పఠమే ఆయస్మతా ఆనన్దేన సద్ధిన్తి ఇదం ‘‘ఆయామానన్దా’’తి థేరం ఆమన్తేత్వా గతత్తా వుత్తం, సత్థా పన అనూనేహి పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి పరివుతో తత్థ అగమాసీతి వేదితబ్బో. తేనుపసఙ్కమీతి తేహేవ పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి పరివుతో ఉపసఙ్కమి. పరిసిఞ్చిత్వాతి వోహారవచనమేతం, న్హాయిత్వాతి అత్థో. పుబ్బాపయమానోతి రత్తదుపట్టం నివాసేత్వా ఉత్తరాసఙ్గచీవరం ద్వీహి హత్థేహి గహేత్వా పచ్ఛిమలోకధాతుం పిట్ఠితో కత్వా పురత్థిమలోకధాతుం అభిముఖో వోదకభావేన గత్తాని పుబ్బసదిసాని కురుమానో అట్ఠాసీతి అత్థో. భిక్ఖుసఙ్ఘోపి తేన తేన ఠానేన ఓతరిత్వా న్హత్వా పచ్చుత్తరిత్వా సత్థారంయేవ పరివారేత్వా అట్ఠాసి. ఇతి తస్మిం సమయే ఆకాసతో పతమానం రత్తసువణ్ణకుణ్డలం వియ సూరియో పచ్ఛిమలోకధాతుం పటిపజ్జి, పరిసుద్ధరజతమణ్డలో వియ పాచీనలోకధాతుతో చన్దో అబ్భుగ్గఞ్ఛి, మజ్ఝట్ఠానేపి పఞ్చభిక్ఖుసతపరివారో సమ్మాసమ్బుద్ధో ఛబ్బణ్ణబుద్ధరస్మియో విస్సజ్జేత్వా పుబ్బకోట్ఠకనదీతీరే లోకం అలఙ్కురుమానో అట్ఠాసి.
తేన ఖో పన సమయేన…పే… సేతో నామ నాగోతి సేతవణ్ణతాయ ఏవం లద్ధనామో హత్థినాగో. మహాతూరియతాళితవాదితేనాతి మహన్తేన తూరియతాళితవాదితేన. తత్థ పఠమం సఙ్ఘట్టనం తాళితం నామ హోతి, తతో పరం వాదితం. జనోతి హత్థిదస్సనత్థం సన్నిపతితమహాజనో. దిస్వా ఏవమాహాతి అఙ్గపచ్చఙ్గాని ఘంసిత్వా న్హాపేత్వా ఉత్తారేత్వా బహితీరే ఠపేత్వా గత్తాని వోదకాని కత్వా హత్థాలఙ్కారేన అలఙ్కతం తం మహానాగం దిస్వా ఇదం ‘‘అభిరూపో వత, భో’’తి పసంసావచనమాహ. కాయుపపన్నోతి సరీరసమ్పత్తియా ఉపపన్నో, పరిపుణ్ణఙ్గపచ్చఙ్గోతి అత్థో. ఆయస్మా ఉదాయీతి పటిసమ్భిదాప్పత్తో కాళుదాయిత్థేరో. ఏతదవోచాతి తం మహాజనం హత్థిస్స వణ్ణం భణన్తం దిస్వా ‘‘అయం జనో అహేతుకపటిసన్ధియం నిబ్బత్తహత్థినో వణ్ణం కథేతి, న బుద్ధహత్థిస్స. అహం దాని ఇమినా హత్థినాగేన ఉపమం కత్వా బుద్ధనాగస్స వణ్ణం కథేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ఏతం ‘‘హత్థిమేవ ను ఖో, భన్తే’’తిఆదివచనం అవోచ. తత్థ మహన్తన్తి ఆరోహసమ్పన్నం. బ్రహన్తన్తి పరిణాహసమ్పన్నం. ఏవమాహాతి ఏవం వదతి. అథ భగవా యస్మా అయం నాగసద్దో హత్థిమ్హిచేవ అస్సగోణఉరగరుక్ఖమనుస్సేసు చాపి పవత్తతి, తస్మా హత్థిమ్పి ఖోతిఆదిమాహ.
ఆగున్తి పాపకం లామకం అకుసలధమ్మం. తమహం నాగోతి బ్రూమీతి తం అహం ఇమేహి తీహి ద్వారేహి దసన్నం అకుసలకమ్మపథానం ద్వాదసన్నఞ్చ అకుసలచిత్తానం అకరణతో నాగోతి వదామి. అయఞ్హి న ఆగుం కరోతీతి ఇమినా అత్థేన నాగో. ఇమాహి గాథాహి అనుమోదామీతి ఇమాహి చతుసట్ఠిపదాహి సోళసహి గాథాహి అనుమోదామి అభినన్దామి.
మనుస్సభూతన్తి దేవాదిభావం అనుపగన్త్వా మనుస్సమేవ భూతం. అత్తదన్తన్తి అత్తనాయేవ దన్తం, న అఞ్ఞేహి దమథం ఉపనీతం. భగవా హి అత్తనా ఉప్పాదితేనేవ మగ్గదమథేన చక్ఖుతోపి దన్తో, సోతతోపి, ఘానతోపి, జివ్హాతోపి, కాయతోపి, మనతోపీతి ఇమేసు ఛసు ఠానేసు దన్తో సన్తో నిబ్బుతో పరినిబ్బుతో. తేనాహ – ‘‘అత్తదన్త’’న్తి. సమాహితన్తి దువిధేనాపి సమాధినా సమాహితం. ఇరియమానన్తి విహరమానం. బ్రహ్మపథేతి సేట్ఠపథే, అమతపథే, నిబ్బానపథే. చిత్తస్సూపసమే రతన్తి పఠమజ్ఝానేన పఞ్చ నీవరణాని వూపసమేత్వా, దుతియజ్ఝానేన వితక్కవిచారే, తతియజ్ఝానేన పీతిం, చతుత్థజ్ఝానేన సుఖదుక్ఖం వూపసమేత్వా తస్మిం చిత్తస్సూపసమే రతం అభిరతం.
నమస్సన్తీతి కాయేన నమస్సన్తి, వాచాయ నమస్సన్తి, మనసా నమస్సన్తి, ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తియా నమస్సన్తి, సక్కరోన్తి గరుం కరోన్తి. సబ్బధమ్మానపారగున్తి సబ్బేసం ఖన్ధాయతనధాతుధమ్మానం అభిఞ్ఞాపారగూ, పరిఞ్ఞాపారగూ, పహానపారగూ, భావనాపారగూ, సచ్ఛికిరియాపారగూ, సమాపత్తిపారగూతి ఛబ్బిధేన పారగమనేన పారగతం పారప్పత్తం మత్థకప్పత్తం. దేవాపి తం నమస్సన్తీతి దుక్ఖప్పత్తా సుబ్రహ్మదేవపుత్తాదయో సుఖప్పత్తా చ సబ్బేవ దససహస్సచక్కవాళవాసినో దేవాపి తుమ్హే నమస్సన్తి. ఇతి మే అరహతో సుతన్తి ఇతి మయా చతూహి కారణేహి అరహాతి లద్ధవోహారానం తుమ్హాకంయేవ సన్తికే సుతన్తి దీపేతి.
సబ్బసంయోజనాతీతన్తి సబ్బాని దసవిధసంయోజనాని అతిక్కన్తం. వనా నిబ్బనమాగతన్తి కిలేసవనతో నిబ్బనం కిలేసవనరహితం నిబ్బానం ఆగతం సమ్పత్తం. కామేహి నేక్ఖమ్మరతన్తి దువిధేహి కామేహి నిక్ఖన్తత్తా పబ్బజ్జా అట్ఠ సమాపత్తియో చత్తారో చ అరియమగ్గా కామేహి నేక్ఖమ్మం నామ, తత్థ రతం అభిరతం. ముత్తం సేలావ కఞ్చనన్తి సేలధాతుతో ముత్తం కఞ్చనసదిసం.
సబ్బే అచ్చరుచీతి సబ్బసత్తే అతిక్కమిత్వా పవత్తరుచి. అట్ఠమకఞ్హి అతిక్కమిత్వా పవత్తరుచితాయ సోతాపన్నో అచ్చరుచి నామ, సోతాపన్నం అతిక్కమిత్వా పవత్తరుచితాయ సకదాగామీ…పే… ఖీణాసవం అతిక్కమిత్వా పవత్తరుచితాయ పచ్చేకసమ్బుద్ధో, పచ్చేకసమ్బుద్ధం అతిక్కమిత్వా పవత్తరుచితాయ సమ్మాసమ్బుద్ధో అచ్చరుచి నామ. హిమవావఞ్ఞే సిలుచ్చయేతి యథా హిమవా పబ్బతరాజా అఞ్ఞే పబ్బతే అతిరోచతి, ఏవం అతిరోచతీతి అత్థో. సచ్చనామోతి తచ్ఛనామో భూతనామో ఆగుం అకరణేనేవ నాగోతి ఏవం అవితథనామో.
సోరచ్చన్తి సుచిసీలం. అవిహింసాతి కరుణా చ కరుణాపుబ్బభాగో చ. పాదా నాగస్స తే దువేతి తే బుద్ధనాగస్స దువే పురిమపాదా.
తపోతి ధుతసమాదానం. బ్రహ్మచరియన్తి అరియమగ్గసీలం. చరణా నాగస్స త్యాపరేతి తే బుద్ధనాగస్స అపరే ద్వే పచ్ఛిమపాదా. సద్ధాహత్థోతి సద్ధామయాయ సోణ్డాయ సమన్నాగతో. ఉపేక్ఖాసేతదన్తవాతి ఛళఙ్గుపేక్ఖామయేహి సేతదన్తేహి సమన్నాగతో.
సతి గీవాతి యథా నాగస్స అఙ్గపచ్చఙ్గస్మిం సిరాజాలానం గీవా పతిట్ఠా, ఏవం బుద్ధనాగస్స సోరచ్చాదీనం ధమ్మానం సతి. తేన వుత్తం – ‘‘సతి గీవా’’తి. సిరో పఞ్ఞాతి యథా హత్థినాగస్స సిరో ఉత్తమఙ్గో, ఏవం బుద్ధనాగస్స సబ్బఞ్ఞుతఞాణం. తేన హి సో సబ్బధమ్మే జానాతి. తేన వుత్తం – ‘‘సిరో పఞ్ఞా’’తి. వీమంసా ధమ్మచిన్తనాతి యథా హత్థినాగస్స అగ్గసోణ్డో వీమంసా నామ హోతి. సో తాయ థద్ధముదుకం ఖాదితబ్బాఖాదితబ్బఞ్చ వీమంసతి, తతో పహాతబ్బం పజహతి, ఆదాతబ్బం ఆదియతి, ఏవమేవ బుద్ధనాగస్స ధమ్మకోట్ఠాసపరిచ్ఛేదకఞాణసఙ్ఖాతా ధమ్మచిన్తనా వీమంసా. తేన హి ఞాణేన సో భబ్బాభబ్బే జానాతి. తేన వుత్తం – ‘‘వీమంసా ధమ్మచిన్తనా’’తి. ధమ్మకుచ్ఛిసమాతపోతి ధమ్మో వుచ్చతి చతుత్థజ్ఝానసమాధి, కుచ్ఛియేవ సమాతపో కుచ్ఛిసమాతపో. సమాతపో నామ సమాతపనట్ఠానం. ధమ్మో కుచ్ఛిసమాతపో అస్సాతి ధమ్మకుచ్ఛిసమాతపో. చతుత్థజ్ఝానసమాధిస్మిం ఠితస్స హి తే తే ఇద్ధివిధాదిధమ్మా ఇజ్ఝన్తి, తస్మా సో కుచ్ఛిసమాతపోతి వుత్తో. వివేకోతి కాయచిత్తఉపధివివేకో. యథా నాగస్స వాలధి మక్ఖికా వారేతి, ఏవం తథాగతస్స వివేకో గహట్ఠపబ్బజితే వారేతి. తస్మా సో వాలధీతి వుత్తో.
ఝాయీతి దువిధేన ఝానేన ఝాయీ. అస్సాసరతోతి నాగస్స హి అస్సాసపస్సాసా వియ బుద్ధనాగస్స ఫలసమాపత్తి, తత్థ రతో, అస్సాసపస్సాసేహి వియ తాయ వినా న వత్తతీతి అత్థో. సబ్బత్థ సంవుతోతి సబ్బద్వారేసు సంవుతో. అనవజ్జానీతి సమ్మాఆజీవేన ఉప్పన్నభోజనాని. సావజ్జానీతి పఞ్చవిధమిచ్ఛాజీవవసేన ఉప్పన్నభోజనాని.
అణుంథూలన్తి ఖుద్దకఞ్చ మహన్తఞ్చ. సబ్బం ఛేత్వాన బన్ధనన్తి సబ్బం దసవిధమ్పి సంయోజనం ఛిన్దిత్వాన. నుపలిప్పతి లోకేనాతి లోకేన సద్ధిం తణ్హామానదిట్ఠిలేపేహి న లిప్పతి. మహాగినీతి మహాఅగ్గి. విఞ్ఞూహి దేసితాతి ఇధ పటిసమ్భిదాప్పత్తో కాళుదాయిత్థేరోవ విఞ్ఞూ పణ్డితో, తేన దేసితాతి అత్థో. విఞ్ఞస్సన్తి మహానాగా, నాగం నాగేన దేసితన్తి ఉదాయిత్థేరనాగేన దేసితం బుద్ధనాగం ఇతరే ఖీణాసవా నాగా విజానిస్సన్తి.
సరీరం విజహం నాగో, పరినిబ్బిస్సతీతి బోధిపల్లఙ్కే కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బుతో, యమకసాలన్తరే అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయిస్సతి. ఏవం పటిసమ్భిదాప్పత్తో ఉదాయిత్థేరో సోళసహి గాథాహి చతుసట్ఠియా పదేహి దసబలస్స వణ్ణం కథేన్తో దేసనం నిట్ఠాపేసి. భగవా అనుమోది. దేసనావసానే చతురాసీతిపాణసహస్సాని అమతపానం పివింసూతి.
౨. మిగసాలాసుత్తవణ్ణనా
౪౪. దుతియే కథం కథం నామాతి కేన కేన కారణేన. అఞ్ఞేయ్యోతి ఆజానితబ్బో. యత్ర హి నామాతి యస్మిం నామ ధమ్మే. సమసమగతికాతి సమభావేనేవ సమగతికా. భవిస్సన్తీతి జాతా. సకదాగామిపత్తో తుసితం కాయం ఉపపన్నోతి సకదాగామిపుగ్గలో హుత్వా తుసితభవనేయేవ నిబ్బత్తో. కథం కథం నామాతి కేన కేన ను ఖో కారణేన, కిం ను ఖో జానిత్వా దేసితో, ఉదాహు అజానిత్వాతి. థేరో కారణం అజానన్తో ఏవం ఖో పనేతం భగిని భగవతా బ్యాకతన్తి ఆహ.
అమ్మకా అమ్మకపఞ్ఞాతి ఇత్థీ హుత్వా ఇత్థిసఞ్ఞాయ ఏవ సమన్నాగతా. కే చ పురిసపుగ్గలపరోపరియఞాణేతి ఏత్థ పురిసపుగ్గలపరోపరియఞాణం వుచ్చతి పురిసపుగ్గలానం తిక్ఖముదువసేన ఇన్ద్రియపరోపరియఞాణం. తస్మా కా చ బాలా మిగసాలా, కే చ పురిసపుగ్గలానం ఇన్ద్రియపరోపరియఞాణే అప్పటిహతవిసయా సమ్మాసమ్బుద్ధా, ఉభయమేతం దూరే సువిదూరేతి అయమేత్థ సఙ్ఖేపో.
ఇదాని మిగసాలాయ అత్తనో దూరభావం దస్సేన్తో ఛయిమే, ఆనన్దాతిఆదిమాహ. సోరతో హోతీతి పాపతో సుట్ఠు ఓరతో విరతో హోతి. సురతోతిపి పాఠో. అభినన్దన్తి సబ్రహ్మచారీ ఏకత్తవాసేనాతి తేన సద్ధిం ఏకతోవాసేన సబ్రహ్మచారీ అభినన్దన్తి తుస్సన్తి. ఏకన్తవాసేనాతిపి పాఠో, సతతవాసేనాతి అత్థో. సవనేనపి అకతం హోతీతి సోతబ్బయుత్తకం అసుతం హోతి. బాహుసచ్చేనపి అకతం హోతీతి ఏత్థ బాహుసచ్చం వుచ్చతి వీరియం, వీరియేన కత్తబ్బయుత్తకం అకతం హోతీతి అత్థో. దిట్ఠియాపి అప్పటివిద్ధం హోతీతి దిట్ఠియా పటివిజ్ఝితబ్బం అప్పటివిద్ధం హోతి. సామాయికమ్పి విముత్తిం న లభతీతి కాలానుకాలం ధమ్మస్సవనం నిస్సాయ పీతిపామోజ్జం న లభతి. హానగామీయేవ హోతీతి పరిహానిమేవ గచ్ఛతి.
పమాణికాతి పుగ్గలేసు పమాణగ్గాహకా. పమినన్తీతి పమేతుం తులేతుం ఆరభన్తి. ఏకో హీనోతి ఏకో గుణేహి హీనో. ఏకో పణీతోతి ఏకో గుణేహి పణీతో. తం హీతి తం పమాణకరణం.
అభిక్కన్తతరోతి సున్దరతరో. పణీతతరోతి ఉత్తమతరో. ధమ్మసోతో నిబ్బహతీతి సూరం హుత్వా పవత్తమానవిపస్సనాఞాణం నిబ్బహతి, అరియభూమిం సమ్పాపేతి. తదన్తరం కో జానేయ్యాతి తం అన్తరం తం కారణం అఞ్ఞత్ర తథాగతేన కో జానేయ్యాతి అత్థో.
కోధమానోతి కోధో చ మానో చ. లోభధమ్మాతి లోభోయేవ. వచీసఙ్ఖారాతి ఆలాపసల్లాపవసేన వచనానేవ. యో వా పనస్స మాదిసోతి యో వా పన అఞ్ఞోపి మయా సదిసో సమ్మాసమ్బుద్ధోయేవ అస్స, సో పుగ్గలేసు పమాణం గణ్హేయ్యాతి అత్థో. ఖఞ్ఞతీతి గుణఖణనం పాపుణాతి. ఇమే ఖో, ఆనన్ద, ఛ పుగ్గలాతి ద్వే సోరతా, ద్వే అధిగతకోధమానలోభధమ్మా, ద్వే అధిగతకోధమానవచీసఙ్ఖారాతి ఇమే ఛ పుగ్గలా. గతిన్తి ఞాణగతిం. ఏకఙ్గహీనాతి ఏకేకేన గుణఙ్గేన హీనా. పూరణో సీలేన విసేసీ అహోసి, ఇసిదత్తో పఞ్ఞాయ. పూరణస్స సీలం ఇసిదత్తస్స పఞ్ఞాఠానే ఠితం, ఇసిదత్తస్స పఞ్ఞా పూరణస్స సీలట్ఠానే ఠితాతి.
౩. ఇణసుత్తవణ్ణనా
౪౫. తతియే దాలిద్దియన్తి దలిద్దభావో. కామభోగినోతి కామే భుఞ్జనకసత్తస్స. అస్సకోతి అత్తనో సన్తకేన రహితో. అనాళ్హికోతి న అడ్ఢో. ఇణం ఆదియతీతి జీవితుం అసక్కోన్తో ఇణం ఆదియతి. వడ్ఢిం పటిస్సుణాతీతి దాతుం అసక్కోన్తో వడ్ఢిం దస్సామీతి పటిజానాతి. అనుచరన్తిపి నన్తి పరిసమజ్ఝగణమజ్ఝాదీసు ఆతపఠపనపంసుఓకిరణాదీహి విప్పకారం పాపేన్తో పచ్ఛతో పచ్ఛతో అనుబన్ధన్తి. సద్ధా నత్థీతి ఓకప్పనకసద్ధామత్తకమ్పి నత్థి. హిరీ నత్థీతి హిరీయనాకారమత్తకమ్పి నత్థి. ఓత్తప్పం నత్థీతి భాయనాకారమత్తకమ్పి నత్థి. వీరియం నత్థీతి కాయికవీరియమత్తకమ్పి నత్థి. పఞ్ఞా నత్థీతి కమ్మస్సకతపఞ్ఞామత్తకమ్పి నత్థి. ఇణాదానస్మిం వదామీతి ఇణగ్గహణం వదామి. మా మం జఞ్ఞూతి మా మం జానాతు.
దాలిద్దియం దుక్ఖన్తి ధనదలిద్దభావో దుక్ఖం. కామలాభాభిజప్పినన్తి కామలాభం పత్థేన్తానం. పాపకమ్మవినిబ్బయోతి పాపకమ్మవడ్ఢకో. సంసప్పతీతి పరిప్ఫన్దతి. జానన్తి జానన్తో. యస్స విప్పటిసారజాతి యే అస్స విప్పటిసారతో జాతా. యోనిమఞ్ఞతరన్తి ఏకం తిరచ్ఛానయోనిం. దదం చిత్తం పసాదయన్తి చిత్తం పసాదేన్తో దదమానో.
కటగ్గాహోతి జయగ్గాహో, అనపరాధగ్గాహో హోతి. ఘరమేసినోతి ఘరావాసం పరియేసన్తస్స వసమానస్స వా. చాగో పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీతి చాగోతి సఙ్ఖం గతం పుఞ్ఞం వడ్ఢతి. చాగా పుఞ్ఞన్తి వా పాఠో. పతిట్ఠితాతి పతిట్ఠితసద్ధా నామ సోతాపన్నస్స సద్ధా. హిరిమనోతి హిరిసమ్పయుత్తచిత్తో. నిరామిసం సుఖన్తి తీణి ఝానాని నిస్సాయ ఉప్పజ్జనకసుఖం. ఉపేక్ఖన్తి చతుత్థజ్ఝానుపేక్ఖం. ఆరద్ధవీరియోతి పరిపుణ్ణపగ్గహితవీరియో. ఝానాని ఉపసమ్పజ్జాతి చత్తారి ఝానాని పత్వా. ఏకోది నిపకో సతోతి ఏకగ్గచిత్తో కమ్మస్సకతఞాణసతీహి చ సమన్నాగతో.
ఏవం ఞత్వా యథాభూతన్తి ఏవం ఏత్తకం కారణం యథాసభావం జానిత్వా. సబ్బసంయోజనక్ఖయేతి నిబ్బానే. సబ్బసోతి సబ్బాకారేన. అనుపాదాయాతి అగ్గహేత్వా. సమ్మా చిత్తం విముచ్చతీతి ఇదం వుత్తం హోతి – సబ్బసంయోజనక్ఖయసఙ్ఖాతే నిబ్బానే సబ్బసో అనుపాదియిత్వా సమ్మా హేతునా నయేన మగ్గచిత్తం విముచ్చతి. ‘‘ఏతం ఞత్వా యథాభూతం, సబ్బసంయోజనక్ఖయ’’న్తిపి పాళియం లిఖితం, తస్స ఏతం సబ్బసంయోజనక్ఖయసఙ్ఖాతం నిబ్బానం యథాభూతం ఞత్వాతి అత్థో. పురిమపచ్ఛిమేహి పన సద్ధిం న ఘటీయతి.
తస్స సమ్మా విముత్తస్సాతి తస్స సమ్మా విముత్తస్స ఖీణాసవస్స. ఞాణం హోతీతి పచ్చవేక్ఖణఞాణం హోతి. తాదినోతి తంసణ్ఠితస్స. అకుప్పాతి అకుప్పారమ్మణత్తా కుప్పకారణానం కిలేసానఞ్చ అభావేన అకుప్పా. విముత్తీతి మగ్గవిముత్తిపి ఫలవిముత్తిపి. భవసంయోజనక్ఖయేతి భవసంయోజనక్ఖయసఙ్ఖాతే నిబ్బానే భవసంయోజనానఞ్చ ఖయన్తే ఉప్పన్నా. ఏతం ఖో పరమం ఞాణన్తి ఏతం మగ్గఫలఞాణం పరమఞాణం నామ. సుఖమనుత్తరన్తి ఏతదేవ మగ్గఫలసుఖం అనుత్తరం సుఖం నామ. ఆణణ్యముత్తమన్తి సబ్బేసం అణణానం ఖీణాసవో ఉత్తమఅణణో, తస్మా అరహత్తఫలం ఆణణ్యముత్తమన్తి అరహత్తఫలేన దేసనాయ కూటం గణ్హి. ఇమస్మిఞ్చ సుత్తే వట్టమేవ కథేత్వా గాథాసు వట్టవివట్టం కథితన్తి.
౪. మహాచున్దసుత్తవణ్ణనా
౪౬. చతుత్థే చేతీసూతి చేతిరట్ఠే. సయంజాతియన్తి ఏవంనామకే నిగమే. మహాచున్దోతి ధమ్మసేనాపతిస్స కనిట్ఠభాతికో. ధమ్మే యోగో అనుయోగో ఏతేసన్తి ధమ్మయోగా. ధమ్మకథికానం ఏతం నామం. ఝాయన్తీతి ఝాయీ. అపసాదేన్తీతి ఘట్టేన్తి హింసన్తి. ఝాయన్తీతి చిన్తేన్తి. పజ్ఝాయన్తీతిఆదీని ఉపసగ్గవసేన వడ్ఢితాని. కిమిమే ఝాయన్తీతి కిం నామ ఇమే ఝాయన్తి. కిన్తిమే ఝాయన్తీతి కిమత్థం ఇమే ఝాయన్తి. కథం ఇమే ఝాయన్తీతి కేన కారణేన ఇమే ఝాయన్తి. అమతం ధాతుం కాయేన ఫుసిత్వా విహరన్తీతి మరణవిరహితం నిబ్బానధాతుం సన్ధాయ కమ్మట్ఠానం గహేత్వా విహరన్తా అనుక్కమేన తం నామకాయేన ఫుసిత్వా విహరన్తి. గమ్భీరం అత్థపదన్తి గుళ్హం పటిచ్ఛన్నం ఖన్ధధాతుఆయతనాదిఅత్థం. పఞ్ఞాయ అతివిజ్ఝ పస్సన్తీతి సహవిపస్సనాయ మగ్గపఞ్ఞాయ పటివిజ్ఝిత్వా పస్సన్తి. ఇమస్మిం పనత్థే సమ్మసనపటివేధపఞ్ఞాపి ఉగ్గహపరిపుచ్ఛాపఞ్ఞాపి వట్టతియేవాతి.
౫-౬. సన్దిట్ఠికసుత్తద్వయవణ్ణనా
౪౭-౪౮. పఞ్చమే సన్తం వా అజ్ఝత్తన్తి నియకజ్ఝత్తే విజ్జమానం. లోభోతిఆదీహి తీణి అకుసలమూలాని దస్సితాని. లోభధమ్మాతిఆదీహి తంసమ్పయుత్తకా ధమ్మా. ఛట్ఠే కాయసన్దోసన్తి కాయద్వారస్స దుస్సనాకారం. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఇమేసు ద్వీసు సుత్తేసు పచ్చవేక్ఖణావ కథితా.
౭. ఖేమసుత్తవణ్ణనా
౪౯. సత్తమే వుసితవాతి వుత్థబ్రహ్మచరియవాసో. కతకరణీయోతి చతూహి మగ్గేహి కత్తబ్బం కత్వా ఠితో. ఓహితభారోతి ఖన్ధభారం కిలేసభారం అభిసఙ్ఖారభారఞ్చ ఓతారేత్వా ఠితో. అనుప్పత్తసదత్థోతి సదత్థో వుచ్చతి అరహత్తం, తం పత్తోతి అత్థో. పరిక్ఖీణభవసంయోజనోతి ఖీణభవబన్ధనో. సమ్మదఞ్ఞా విముత్తోతి సమ్మా హేతునా కారణేన జానిత్వా విముత్తో. తస్స న ఏవం హోతి అత్థి మే సేయ్యోతి వాతిఆదీహి సేయ్యస్స సేయ్యోహమస్మీతి మానాదయో తయో మానా పటిక్ఖిత్తా. న హి ఖీణాసవస్స ‘‘అత్థి మయ్హం సేయ్యో, అత్థి సదిసో, అత్థి హీనో’’తి మానో హోతి. నత్థి మే సేయ్యోతిఆదీహిపి తేయేవ పటిక్ఖిత్తా. న హి ఖీణాసవస్స ‘‘అహమేవ సేయ్యో, అహం సదిసో, అహం హీనో, అఞ్ఞే సేయ్యాదయో నత్థీ’’తి ఏవం మానో హోతి.
అచిరపక్కన్తేసూతి అరహత్తం బ్యాకరిత్వా అచిరంయేవ పక్కన్తేసు. అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తీతి అరహత్తం కథేన్తి. హసమానకా మఞ్ఞే అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తీతి హసమానా వియ కథేన్తి. విఘాతం ఆపజ్జన్తీతి దుక్ఖం ఆపజ్జన్తి.
న ఉస్సేసు న ఓమేసు, సమత్తే నోపనీయరేతి ఏత్థ ఉస్సాతి ఉస్సితతా సేయ్యపుగ్గలా. ఓమాతి హీనా. సమత్తోతి సదిసో. ఇతి ఇమేసు తీసుపి సేయ్యహీనసదిసేసు ఖీణాసవా మానేన న ఉపనీయరే, న ఉపనేన్తి, న ఉపగచ్ఛన్తీతి అత్థో. ఖీణా జాతీతి ఖీణా తేసం జాతి. వుసితం బ్రహ్మచరియన్తి వుత్థం మగ్గబ్రహ్మచరియం. చరన్తి సంయోజనవిప్పముత్తాతి సబ్బసంయోజనేహి విముత్తా హుత్వా చరన్తి. సుత్తేపి గాథాయమ్పి ఖీణాసవో కథితో.
౮. ఇన్ద్రియసంవరసుత్తవణ్ణనా
౫౦. అట్ఠమే హతూపనిసం హోతీతి హతూపనిస్సయం హోతి. సీలవిపన్నస్సాతి విపన్నసీలస్స. యథాభూతఞాణదస్సనన్తి తరుణవిపస్సనాఞాణం. నిబ్బిదావిరాగోతి ఏత్థ నిబ్బిదా బలవవిపస్సనా, విరాగో అరియమగ్గో. విముత్తిఞాణదస్సనన్తి ఏత్థ విముత్తీతి అరహత్తఫలం, ఞాణదస్సనన్తి పచ్చవేక్ఖణఞాణం. ఉపనిస్సయసమ్పన్నం హోతీతి సమ్పన్నఉపనిస్సయం హోతి. ఇమస్మిం సుత్తే సీలానురక్ఖణఇన్ద్రియసంవరో కథితో.
౯. ఆనన్దసుత్తవణ్ణనా
౫౧. నవమే కిత్తావతాతి కిత్తకేన. అస్సుతఞ్చేవాతి అఞ్ఞస్మిం కాలే అస్సుతపుబ్బం. న సమ్మోసం గచ్ఛన్తీతి వినాసం న గచ్ఛన్తి. చేతసో సమ్ఫుట్ఠపుబ్బాతి చిత్తేన ఫుసితపుబ్బా. సముదాచరన్తీతి మనోద్వారే చరన్తి. అవిఞ్ఞాతఞ్చ విజానాతీతి అఞ్ఞస్మిం కాలే అవిఞ్ఞాతకారణం జానాతి. పరియాపుణాతీతి వళఞ్జేతి కథేతి. దేసేతీతి పకాసేతి. పరం వాచేతీతి పరం ఉగ్గణ్హాపేతి.
ఆగతాగమాతి దీఘాదీసు యో కోచి ఆగమో ఆగతో ఏతేసన్తి ఆగతాగమా. ధమ్మధరాతి సుత్తన్తపిటకధరా. వినయధరాతి వినయపిటకధరా. మాతికాధరాతి ద్వేపాతిమోక్ఖధరా. పరిపుచ్ఛతీతి అనుసన్ధిపుబ్బాపరం పుచ్ఛతి. పరిపఞ్హతీతి ఇదఞ్చిదఞ్చ పుచ్ఛిస్సామీతి పరితులతి పరిచ్ఛిన్దతి. ఇదం, భన్తే, కథన్తి, భన్తే, ఇదం అనుసన్ధిపుబ్బాపరం కథం హోతీతి పుచ్ఛతి. ఇమస్స క్వత్థోతి ఇమస్స భాసితస్స కో అత్థోతి పుచ్ఛతి. అవివటన్తి అవివరితం. వివరన్తీతి పాకటం కరోన్తి. కఙ్ఖాఠానియేసూతి కఙ్ఖాయ కారణభూతేసు. తత్థ యస్మిం ధమ్మే కఙ్ఖా ఉప్పజ్జతి, స్వేవ కఙ్ఖాఠానియో నామాతి వేదితబ్బో.
౧౦. ఖత్తియసుత్తవణ్ణనా
౫౨. దసమే భోగాధిప్పాయాతి భోగసంహరణత్థం ఠపితాధిప్పాయా పవత్తఅజ్ఝాసయా. పఞ్ఞూపవిచారాతి పఞ్ఞవన్తో భవేయ్యామాతి ఏవం పఞ్ఞత్థాయ పవత్తూపవిచారా. అయమేవ నేసం విచారో చిత్తే ఉపవిచరతి. బలాధిట్ఠానాతి బలకాయాధిట్ఠానా. బలకాయఞ్హి లద్ధా తే లద్ధపతిట్ఠా నామ హోన్తి. పథవిభినివేసాతి పథవిసామినో భవిస్సామాతి ఏవం పథవిఅత్థాయ కతచిత్తాభినివేసా. ఇస్సరియపరియోసానాతి రజ్జాభిసేకపరియోసానా. అభిసేకఞ్హి పత్వా తే పరియోసానప్పత్తా నామ హోన్తి. ఇమినా నయేన సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో.
సేసపదేసు పనేత్థ అయమధిప్పాయో – బ్రాహ్మణా తావ మన్తే లభిత్వా లద్ధపతిట్ఠా నామ హోన్తి, గహపతికా యంకిఞ్చి సిప్పం, ఇత్థీ కులదాయజ్జసామికం పుత్తం, చోరా యంకిఞ్చి ఆవుధసత్థం, సమణా సీలపరిపుణ్ణా లద్ధపతిట్ఠా నామ హోన్తి. తస్మా మన్తాధిట్ఠానాతిఆదీని వుత్తాని.