౩. అనుత్తరియవగ్గో

౧-౨. సామకసుత్తాదివణ్ణనా

౨౧-౨౨. తతియస్స పఠమే సామగామకేతి సామకానం ఉస్సన్నత్తా ఏవంలద్ధనామే గామకే. పోక్ఖరణియాయన్తి పోక్ఖరణియానామకే విహారే. అభిక్కన్తాయ రత్తియాతి రత్తియా పఠమయామం అతిక్కమ్మ మజ్ఝిమయామే సమ్పత్తే. అభిక్కన్తవణ్ణాతి అభిక్కన్తఅతిమనాపవణ్ణా. కేవలకప్పన్తి సకలకప్పం. పోక్ఖరణియం ఓభాసేత్వాతి పోక్ఖరణియానామకం మహావిహారం అత్తనో ఓభాసేన ఫరిత్వా. సమనుఞ్ఞోతి సమానఅనుఞ్ఞో సమానచిత్తో. దోవచస్సతాతి దుబ్బచభావో. పాపమిత్తతాతి లామకమిత్తతా. ఇమస్మిం సుత్తే పరిహానియధమ్మావ కథితా. దుతియే అపరిహానియధమ్మా లోకుత్తరమిస్సకా కథితా.

౩. భయసుత్తవణ్ణనా

౨౩. తతియే కామరాగరత్తాయన్తి కామరాగరత్తో అయం. ఛన్దరాగవినిబద్ధోతి ఛన్దరాగేన వినిబద్ధో. భయాతి చిత్తుత్రాసభయా. పఙ్కాతి కిలేసపఙ్కతో. సఙ్గో పఙ్కో చ ఉభయన్తి సఙ్గో చ పఙ్కో చ ఇదమ్పి ఉభయం. ఏతే కామా పవుచ్చన్తి, యత్థ సత్తో పుథుజ్జనోతి యస్మిం సఙ్గే చ పఙ్కే చ పుథుజ్జనో సత్తో లగ్గో లగ్గితో పలిబుద్ధో. ఉపాదానేతి చతుబ్బిధే ఉపాదానే. జాతిమరణసమ్భవేతి జాతియా చ మరణస్స చ సమ్భవే పచ్చయభూతే. అనుపాదా విముచ్చన్తీతి అనుపాదియిత్వా విముచ్చన్తి. జాతిమరణసఙ్ఖయేతి జాతిమరణానం సఙ్ఖయసఙ్ఖాతే నిబ్బానే, నిబ్బానారమ్మణాయ విముత్తియా విముచ్చన్తీతి అత్థో. ఇమస్మిం ఠానే వివట్టేత్వా అరహత్తమేవ పత్తో ఏస భిక్ఖు. ఇదాని తం ఖీణాసవం థోమేన్తో తే ఖేమప్పత్తాతిఆదిమాహ. తత్థ ఖేమప్పత్తాతి ఖేమభావం పత్తా. సుఖినోతి లోకుత్తరసుఖేన సుఖితా. దిట్ఠధమ్మాభినిబ్బుతాతి అబ్భన్తరే కిలేసాభావేన దిట్ఠధమ్మేయేవ అభినిబ్బుతా. ఇమస్మిం సుత్తే వట్టమేవ కథేత్వా గాథాసు వట్టవివటం కథితం.

౪. హిమవన్తసుత్తవణ్ణనా

౨౪. చతుత్థే పదాలేయ్యాతి భిన్దేయ్య. ఛవాయాతి లామికాయ. సమాధిస్స సమాపత్తికుసలో హోతీతి ఆహారసప్పాయఉతుసప్పాయాని పరిగ్గహేత్వా సమాధిం సమాపజ్జితుం కుసలో హోతి ఛేకో సమత్థో పటిబలో. సమాధిస్స ఠితికుసలోతి సమాధిస్స ఠితియం కుసలో, సమాధిం ఠపేతుం సక్కోతీతి అత్థో. సమాధిస్స వుట్ఠానకుసలోతి సమాధిస్స వుట్ఠానే కుసలో, యథాపరిచ్ఛేదేన వుట్ఠాతుం సక్కోతీతి అత్థో. సమాధిస్స కల్లితకుసలోతి సమాధిస్స కల్లతాయ కుసలో, సమాధిచిత్తం హాసేతుం కల్లం కాతుం సక్కోతీతి అత్థో. సమాధిస్స గోచరకుసలోతి సమాధిస్స అసప్పాయే అనుపకారకే ధమ్మే వజ్జేత్వా సప్పాయే ఉపకారకే సేవన్తోపి, ‘‘అయం సమాధినిమిత్తారమ్మణో అయం లక్ఖణారమ్మణో’’తి జానన్తోపి సమాధిస్స గోచరకుసలో నామ హోతి. సమాధిస్స అభినీహారకుసలోతి ఉపరిఉపరిసమాపత్తిసమాపజ్జనత్థాయ పఠమజ్ఝానాదిసమాధిం అభినీహరితుం సక్కోన్తో సమాధిస్స అభినీహారకుసలో నామ హోతి. సో పఠమజ్ఝానా వుట్ఠాయ దుతియం సమాపజ్జతి, దుతియజ్ఝానా…పే… తతియజ్ఝానా వుట్ఠాయ చతుత్థం సమాపజ్జతీతి.

౫. అనుస్సతిట్ఠానసుత్తవణ్ణనా

౨౫. పఞ్చమే అనుస్సతిట్ఠానానీతి అనుస్సతికారణాని. ఇతిపి సో భగవాతిఆదీని విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౨౩ ఆదయో) విత్థారితానేవ. ఇదమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, ఆరమ్మణం కరిత్వాతి ఇదం బుద్ధానుస్సతికమ్మట్ఠానం ఆరమ్మణం కరిత్వా. విసుజ్ఝన్తీతి పరమవిసుద్ధిం నిబ్బానం పాపుణన్తి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవ. ఇమస్మిం పన సుత్తే ఛ అనుస్సతిట్ఠానాని మిస్సకాని కథితానీతి వేదితబ్బాని.

౬. మహాకచ్చానసుత్తవణ్ణనా

౨౬. ఛట్ఠే సమ్బాధేతి పఞ్చకామగుణసమ్బాధే. ఓకాసాధిగమోతి ఏత్థ ఓకాసా వుచ్చన్తి ఛ అనుస్సతిట్ఠానాని, తేసం అధిగమో. విసుద్ధియాతి విసుజ్ఝనత్థాయ. సోకపరిదేవానం సమతిక్కమాయాతి సోకానఞ్చ పరిదేవానఞ్చ సమతిక్కమత్థాయ. అత్థఙ్గమాయాతి అత్థం గమనత్థాయ. ఞాయస్స అధిగమాయాతి సహవిపస్సనకస్స మగ్గస్స అధిగమనత్థాయ. నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయాతి అపచ్చయపరినిబ్బానస్స పచ్చక్ఖకిరియత్థాయ.

సబ్బసోతి సబ్బాకారేన. ఆకాససమేనాతి అలగ్గనట్ఠేన చేవ అపలిబుద్ధట్ఠేన చ ఆకాససదిసేన. విపులేనాతి న పరిత్తకేన. మహగ్గతేనాతి మహన్తభావం గతేన, మహన్తేహి వా అరియసావకేహి గతేన, పటిపన్నేనాతి అత్థో. అప్పమాణేనాతి ఫరణఅప్పమాణతాయ అప్పమాణేన. అవేరేనాతి అకుసలవేరపుగ్గలవేరరహితేన. అబ్యాపజ్ఝేనాతి కోధదుక్ఖవజ్జితేన. సబ్బమేతం బుద్ధానుస్సతిచిత్తమేవ సన్ధాయ వుత్తం. పరతోపి ఏసేవ నయో. విసుద్ధిధమ్మాతి విసుజ్ఝనసభావా. ఇమస్మిమ్పి సుత్తే ఛ అనుస్సతిట్ఠానాని మిస్సకానేవ కథితానీతి.

౭. పఠమసమయసుత్తవణ్ణనా

౨౭. సత్తమే మనోభావనీయస్సాతి ఏత్థ మనం భావేతి వడ్ఢేతీతి మనోభావనీయో. దస్సనాయాతి దస్సనత్థం. నిస్సరణన్తి నిగ్గమనం వూపసమనం. ధమ్మం దేసేతీతి కామరాగప్పజహనత్థాయ అసుభకమ్మట్ఠానం కథేతి. దుతియవారాదీసు బ్యాపాదప్పహానాయ మేత్తాకమ్మట్ఠానం, థినమిద్ధప్పహానాయ థినమిద్ధవినోదనకమ్మట్ఠానం, ఆలోకసఞ్ఞం వా వీరియారమ్భవత్థుఆదీనం వా అఞ్ఞతరం, ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చప్పహానాయ సమథకమ్మట్ఠానం, విచికిచ్ఛాపహానాయ తిణ్ణం రతనానం గుణకథం కథేన్తో ధమ్మం దేసేతీతి వేదితబ్బో. ఆగమ్మాతి ఆరబ్భ. మనసికరోతోతి ఆరమ్మణవసేన చిత్తే కరోన్తస్స. అనన్తరా ఆసవానం ఖయో హోతీతి అనన్తరాయేన ఆసవానం ఖయో హోతి.

౮. దుతియసమయసుత్తవణ్ణనా

౨౮. అట్ఠమే మణ్డలమాళేతి భోజనసాలాయ. చారిత్తకిలమథోతి పిణ్డపాతచరియాయ ఉప్పన్నకిలమథో. భత్తకిలమథోతి భత్తదరథో. విహారపచ్ఛాయాయన్తి విహారపచ్చన్తే ఛాయాయ. యదేవస్స దివా సమాధినిమిత్తం మనసికతం హోతీతి యం ఏవ తస్స తతో పురిమదివసభాగే సమథనిమిత్తం చిత్తే కతం హోతి. తదేవస్స తస్మిం సమయే సముదాచరతీతి తంయేవ ఏతస్స తస్మిం సమయే దివావిహారే నిసిన్నస్స మనోద్వారే సఞ్చరతి. ఓజట్ఠాయీతి ఓజాయ ఠితో పతిట్ఠితో. ఫాసుకస్స హోతీతి ఫాసుకం అస్స హోతి. సమ్ముఖాతి కథేన్తస్స సమ్ముఖట్ఠానే. సుతన్తి సోతేన సుతం. పటిగ్గహితన్తి చిత్తేన పటిగ్గహితం.

౯. ఉదాయీసుత్తవణ్ణనా

౨౯. నవమే ఉదాయిన్తి లాళుదాయిత్థేరం. సుణోమహం, ఆవుసోతి, ఆవుసో, నాహం బధిరో, సుణామి భగవతో వచనం, పఞ్హం పన ఉపపరిక్ఖామీతి. అధిచిత్తన్తి సమాధివిపస్సనాచిత్తం. ఇదం, భన్తే, అనుస్సతిట్ఠానన్తి ఇదం ఝానత్తయసఙ్ఖాతం అనుస్సతికారణం. దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారాయ సంవత్తతీతి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే సుఖవిహారత్థాయ పవత్తతి. ఆలోకసఞ్ఞన్తి ఆలోకనిమిత్తే ఉప్పన్నసఞ్ఞం. దివా సఞ్ఞం అధిట్ఠాతీతి దివాతి సఞ్ఞం ఠపేతి. యథా దివా తథా రత్తిన్తి యథానేన దివా ఆలోకసఞ్ఞా మనసికతా, రత్తిమ్పి తథేవ తం మనసి కరోతి. యథా రత్తిం తథా దివాతి యథా వానేన రత్తిం ఆలోకసఞ్ఞా మనసికతా, దివాపి తం తథేవ మనసి కరోతి. వివటేనాతి పాకటేన. అపరియోనద్ధేనాతి నీవరణేహి అనోనద్ధేన. సప్పభాసం చిత్తం భావేతీతి దిబ్బచక్ఖుఞాణత్థాయ సహోభాసకం చిత్తం బ్రూహేతి వడ్ఢేతి. యం పన ‘‘ఆలోకసఞ్ఞం మనసి కరోతీ’’తి వుత్తం, తం థినమిద్ధవినోదనాలోకసఞ్ఞం సన్ధాయ వుత్తం, న దిబ్బచక్ఖుఞాణాలోకన్తి వేదితబ్బం. ఞాణదస్సనప్పటిలాభాయాతి దిబ్బచక్ఖుసఙ్ఖాతస్స ఞాణదస్సనస్స పటిలాభాయ.

ఇమమేవ కాయన్తిఆదీసు యం వత్తబ్బం సియా, తం సబ్బం సబ్బాకారేన విత్థారతో విసుద్ధిమగ్గే కాయగతాసతికమ్మట్ఠానే వుత్తం. కామరాగప్పహానాయాతి పఞ్చకామగుణికస్స రాగస్స పహానత్థాయ. సేయ్యథాపి పస్సేయ్యాతి యథా పస్సేయ్య. సరీరన్తి మతసరీరం. సివథికాయ ఛడ్డితన్తి సుసానే అపవిద్ధం. ఏకాహం మతస్స అస్సాతి ఏకాహమతం. ద్వీహం మతస్స అస్సాతి ద్వీహమతం. తీహం మతస్స అస్సాతి తీహమతం. భస్తా వియ వాయునా ఉద్ధం జీవితపరియాదానా యథానుక్కమం సముగ్గతేన సూనభావేన ధుమాతత్తా ఉద్ధుమాతం, ఉద్ధుమాతమేవ ఉద్ధుమాతకం. పటికూలత్తా వా కుచ్ఛితం ఉద్ధుమాతన్తి ఉద్ధుమాతకం. వినీలం వుచ్చతి విపరిభిన్నవణ్ణం, వినీలమేవ వినీలకం. పటికూలత్తా వా కుచ్ఛితం వినీలన్తి వినీలకం. మంసుస్సదట్ఠానేసు రత్తవణ్ణస్స పుబ్బసన్నిచయట్ఠానేసు సేతవణ్ణస్స యేభుయ్యేన చ నీలవణ్ణస్స నీలట్ఠానే నీలసాటకపారుతస్సేవ ఛవసరీరస్సేతం అధివచనం. పరిభిన్నట్ఠానేహి నవహి వా వణముఖేహి విస్సన్దమానం పుబ్బం విపుబ్బం, విపుబ్బమేవ విపుబ్బకం. పటికూలత్తా వా కుచ్ఛితం విపుబ్బన్తి విపుబ్బకం. విపుబ్బకం జాతం తథాభావం గతన్తి విపుబ్బకజాతం.

సో ఇమమేవ కాయన్తి సో భిక్ఖు ఇమం అత్తనో కాయం తేన కాయేన సద్ధిం ఞాణేన ఉపసంహరతి ఉపనేతి. కథం? అయమ్పి ఖో కాయో ఏవంధమ్మో ఏవంభావీ ఏవంఅనతీతోతి. ఇదం వుత్తం హోతి – ఆయు ఉస్మా విఞ్ఞాణన్తి ఇమేసం తిణ్ణం ధమ్మానం అత్థితాయ అయం కాయో ఠానగమనాదిఖమో హోతి, ఇమేసం పన విగమా అయమ్పి ఏవంధమ్మో ఏవంపూతికసభావోయేవాతి. ఏవంభావీతి ఏవమేవం ఉద్ధుమాతాదిభేదో భవిస్సతి. ఏవం అనతీతోతి ఏవం ఉద్ధుమాతాదిభావం అనతిక్కన్తో.

ఖజ్జమానన్తి ఉదరాదీసు నిసీదిత్వా ఉదరమంసఓట్ఠమంసఅక్ఖికమంసాదీని లుఞ్చిత్వా లుఞ్చిత్వా ఖాదియమానం. సమంసలోహితన్తి సేసావసేసమంసలోహితయుత్తం. నిమ్మంసలోహితమక్ఖితన్తి మంసే ఖీణేపి లోహితం న సుస్సతి, తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘నిమ్మంసలోహితమక్ఖిత’’న్తి. అఞ్ఞేనాతి అఞ్ఞేన దిసాభాగేన. హత్థట్ఠికన్తి చతుసట్ఠిభేదమ్పి హత్థట్ఠికం పాటియేక్కం పాటియేక్కం విప్పకిణ్ణం. పాదట్ఠికాదీసుపి ఏసేవ నయో. తేరోవస్సికానీతి అతిక్కన్తసంవచ్ఛరాని. పూతీనీతి అబ్భోకాసే ఠితాని వాతాతపవుట్ఠిసమ్ఫస్సేన తేరోవస్సికానేవ పూతీని హోన్తి, అన్తోభూమిగతాని పన చిరతరం తిట్ఠన్తి. చుణ్ణకజాతానీతి చుణ్ణవిచుణ్ణం హుత్వా విప్పకిణ్ణాని. సబ్బత్థ సో ఇమమేవాతి వుత్తనయేన ఖజ్జమానాదీనం వసేన యోజనా కాతబ్బా. అస్మిమానసముగ్ఘాతాయాతి అస్మీతి పవత్తస్స నవవిధస్స మానస్స సముగ్ఘాతత్థాయ. అనేకధాతుపటివేధాయాతి అనేకధాతూనం పటివిజ్ఝనత్థాయ. సతోవ అభిక్కమతీతి గచ్ఛన్తో సతిపఞ్ఞాహి సమన్నాగతోవ గచ్ఛతి. సతోవ పటిక్కమతీతి పటినివత్తన్తోపి సతిపఞ్ఞాహి సమన్నాగతోవ నివత్తతి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. సతిసమ్పజఞ్ఞాయాతి సతియా చ ఞాణస్స చ అత్థాయ. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే సతిఞాణాని మిస్సకాని కథితానీతి.

౧౦. అనుత్తరియసుత్తవణ్ణనా

౩౦. దసమే ఉచ్చావచన్తి యం కిఞ్చి మహన్తఖుద్దకం, ఉచ్చనీచం వా. హీనన్తి నిహీనం. గమ్మన్తి గామవాసికానం దస్సనం. పోథుజ్జనికన్తి పుథుజ్జనానం సన్తకం. అనరియన్తి న అరియం న ఉత్తమం న పరిసుద్ధం. అనత్థసంహితన్తి న అత్థసన్నిస్సితం. న నిబ్బిదాయాతి న వట్టే నిబ్బిన్దనత్థాయ. న విరాగాయాతి న రాగాదీనం విరజ్జనత్థాయ. న నిరోధాయాతి న రాగాదీనం అప్పవత్తినిరోధాయ. న ఉపసమాయాతి న రాగాదీనం వూపసమనత్థాయ. న అభిఞ్ఞాయాతి న అభిజాననత్థాయ. న సమ్బోధాయాతి న సమ్బోధిసఙ్ఖాతస్స చతుమగ్గఞాణస్స పటివిజ్ఝనత్థాయ. న నిబ్బానాయాతి న నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ.

నివిట్ఠసద్ధోతి పతిట్ఠితసద్ధో. నివిట్ఠపేమోతి పతిట్ఠితపేమో. ఏకన్తగతోతి ఏకన్తం గతో, అచలప్పత్తోతి అత్థో. అభిప్పసన్నోతి అతివియ పసన్నో. ఏతదానుత్తరియన్తి ఏతం అనుత్తరం. హత్థిస్మిమ్పి సిక్ఖతీతి హత్థినిమిత్తం సిక్ఖితబ్బం హత్థిసిప్పం సిక్ఖతి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఉచ్చావచన్తి మహన్తఖుద్దకం సిప్పం సిక్ఖతి.

ఉపట్ఠితా పారిచరియేతి పారిచరియాయ పచ్చుపట్ఠితా. భావయన్తి అనుస్సతిన్తి అనుత్తరం అనుస్సతిం భావేన్తి. వివేకప్పటిసంయుత్తన్తి నిబ్బాననిస్సితం కత్వా. ఖేమన్తి నిరుపద్దవం. అమతగామినన్తి నిబ్బానగామినం, అరియమగ్గం భావేన్తీతి అత్థో. అప్పమాదే పమోదితాతి సతియా అవిప్పవాససఙ్ఖాతే అప్పమాదే ఆమోదితా పమోదితా. నిపకాతి నేపక్కేన సమన్నాగతా. సీలసంవుతాతి సీలేన సంవుతా పిహితా. తే వే కాలేన పచ్చేన్తీతి తే వే యుత్తప్పయుత్తకాలే జానన్తి. యత్థ దుక్ఖం నిరుజ్ఝతీతి యస్మిం ఠానే సకలం వట్టదుక్ఖం నిరుజ్ఝతి, తం అమతం మహానిబ్బానం తే భిక్ఖూ జానన్తీతి. ఇమస్మిం సుత్తే ఛ అనుత్తరియాని మిస్సకాని కథితానీతి.

అనుత్తరియవగ్గో తతియో.