౨. సారణీయవగ్గో

౧. పఠమసారణీయసుత్తవణ్ణనా

౧౧. దుతియస్స పఠమే సారణీయాతి సరితబ్బయుత్తకా. మేత్తం కాయకమ్మన్తి మేత్తేన చిత్తేన కాతబ్బం కాయకమ్మం. వచీకమ్మమనోకమ్మేసుపి ఏసేవ నయో. ఇమాని చ పన భిక్ఖూనం వసేన ఆగతాని, గిహీసుపి లబ్భన్తి. భిక్ఖూనఞ్హి మేత్తేన చిత్తేన ఆభిసమాచారికధమ్మపూరణం మేత్తం కాయకమ్మం నామ. గిహీనం చేతియవన్దనత్థాయ బోధివన్దనత్థాయ సఙ్ఘనిమన్తనత్థాయ గమనం, గామం పిణ్డాయ పవిట్ఠే భిక్ఖూ దిస్వా పచ్చుగ్గమనం, పత్తపటిగ్గహణం, ఆసనపఞ్ఞాపనం, అనుగమనన్తి ఏవమాదికం మేత్తం కాయకమ్మం నామ.

భిక్ఖూనం మేత్తేన చిత్తేన ఆచారపణ్ణత్తిసిక్ఖాపనం, కమ్మట్ఠానకథనం, ధమ్మదేసనా, తేపిటకమ్పి బుద్ధవచనం మేత్తం వచీకమ్మం నామ. గిహీనం ‘‘చేతియవన్దనాయ గచ్ఛామ, బోధివన్దనాయ గచ్ఛామ, ధమ్మస్సవనం కరిస్సామ, దీపమాలాపుప్ఫపూజం కరిస్సామ, తీణి సుచరితాని సమాదాయ వత్తిస్సామ, సలాకభత్తాదీని దస్సామ, వస్సావాసికం దస్సామ, అజ్జ సఙ్ఘస్స చత్తారో పచ్చయే దస్సామ, సఙ్ఘం నిమన్తేత్వా ఖాదనీయాదీని సంవిదహథ, ఆసనాని పఞ్ఞాపేథ, పానీయం ఉపట్ఠాపేథ, సఙ్ఘం పచ్చుగ్గన్త్వా ఆనేథ, పఞ్ఞత్తాసనే నిసీదాపేత్వా ఉస్సాహజాతా వేయ్యావచ్చం కరోథా’’తిఆదివచనకాలే మేత్తం వచీకమ్మం నామ.

భిక్ఖూనం పాతోవ ఉట్ఠాయ సరీరపటిజగ్గనం చేతియఙ్గణవత్తాదీని చ కత్వా వివిత్తాసనే నిసీదిత్వా ‘‘ఇమస్మిం విహారే భిక్ఖూ సుఖీ హోన్తు అవేరా అబ్యాపజ్ఝా’’తి చిన్తనం మేత్తం మనోకమ్మం నామ. గిహీనం ‘‘అయ్యా సుఖీ హోన్తు అవేరా అబ్యాపజ్ఝా’’తి చిన్తనం మేత్తం మనోకమ్మం నామ.

ఆవి చేవ రహో చాతి సమ్ముఖా చ పరమ్ముఖా చ. తత్థ నవకానం చీవరకమ్మాదీసు సహాయభావగమనం సమ్ముఖా మేత్తం కాయకమ్మం నామ, థేరానం పన పాదధోవనదానాదిభేదం సబ్బమ్పి సామీచికమ్మం సమ్ముఖా మేత్తం కాయకమ్మం నామ. ఉభయేహిపి దున్నిక్ఖిత్తానం దారుభణ్డాదీనం తేసు అవఞ్ఞం అకత్వా అత్తనా దున్నిక్ఖిత్తానం వియ పటిసామనం పరమ్ముఖా మేత్తం కాయకమ్మం నామ. ‘‘దేవత్థేరో తిస్సత్థేరో’’తి ఏవం పగ్గయ్హ వచనం సమ్ముఖా మేత్తం వచీకమ్మం నామ. విహారే అసన్తం పన పటిపుచ్ఛన్తస్స ‘‘కహం అమ్హాకం దేవత్థేరో, కహం అమ్హాకం తిస్సత్థేరో, కదా ను ఖో ఆగమిస్సతీ’’తి ఏవం మమాయనవచనం పరమ్ముఖా మేత్తం వచీకమ్మం నామ. మేత్తాసినేహసినిద్ధాని పన నయనాని ఉమ్మీలేత్వా పసన్నేన ముఖేన ఓలోకనం సమ్ముఖా మేత్తం మనోకమ్మం నామ. ‘‘దేవత్థేరో తిస్సత్థేరో అరోగో హోతు అప్పాబాధో’’తి సమన్నాహరణం పరమ్ముఖా మేత్తం మనోకమ్మం నామ.

లాభాతి చీవరాదయో లద్ధపచ్చయా. ధమ్మికాతి కుహనాదిభేదం మిచ్ఛాజీవం వజ్జేత్వా ధమ్మేన సమేన భిక్ఖాచరియవత్తేన ఉప్పన్నా. అన్తమసో పత్తపరియాపన్నమత్తమ్పీతి పచ్ఛిమకోటియా పత్తపరియాపన్నం పత్తస్స అన్తోగతం ద్వత్తికటచ్ఛుభిక్ఖామత్తమ్పి. అప్పటివిభత్తభోగీతి ఏత్థ ద్వే పటివిభత్తాని నామ ఆమిసపటివిభత్తం పన పుగ్గలపటివిభత్తఞ్చ. తత్థ ‘‘ఏత్తకం దస్సామి, ఏత్తకం న దస్సామీ’’తి ఏవం చిత్తేన పటివిభజనం ఆమిసపటివిభత్తం నామ. ‘‘అసుకస్స దస్సామి, అసుకస్స న దస్సామీ’’తి ఏవం చిత్తేన విభజనం పన పుగ్గలపటివిభత్తం నామ. తదుభయమ్పి అకత్వా యో అప్పటివిభత్తం భుఞ్జతి, అయం అప్పటివిభత్తభోగీ నామ. సీలవన్తేహి సబ్రహ్మచారీహి సాధారణభోగీతి ఏత్థ సాధారణభోగినో ఇదం లక్ఖణం – యం యం పణీతం లభతి, తం తం నేవ లాభేనలాభం-నిజిగీసనతాముఖేన గిహీనం దేతి, న అత్తనా పరిభుఞ్జతి, పటిగ్గణ్హన్తో చ ‘‘సఙ్ఘేన సాధారణం హోతూ’’తి గహేత్వా ఘణ్టిం పహరిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బం సఙ్ఘసన్తకం వియ పస్సతి.

ఇమం పన సారణీయధమ్మం కో పూరేతి, కో న పూరేతి? దుస్సీలో తావ న పూరేతి. న హి తస్స సన్తకం సీలవన్తా గణ్హన్తి. పరిసుద్ధసీలో పన వత్తం అఖణ్డేన్తో పూరేతి. తత్రిదం వత్తం – యో హి ఓదిస్సకం కత్వా మాతు వా పితు వా ఆచరియుపజ్ఝాయాదీనం వా దేతి, సో దాతబ్బం దేతి. సారణీయధమ్మో పనస్స న హోతి, పలిబోధజగ్గనం నామ హోతి. సారణీయధమ్మో హి ముత్తపలిబోధస్స వట్టతి. తేన పన ఓదిస్సకం దేన్తేన గిలానగిలానుపట్ఠాకఆగన్తుకగమికానఞ్చేవ నవపబ్బజితస్స చ సఙ్ఘాటిపత్తగ్గహణం అజానన్తస్స దాతబ్బం. ఏతేసం దత్వా అవసేసం థేరాసనతో పట్ఠాయ థోకం థోకం అదత్వా యో యత్తకం గణ్హాతి, తస్స తత్తకం దాతబ్బం. అవసిట్ఠే అసతి పున పిణ్డాయ చరిత్వా థేరాసనతో పట్ఠాయ యం యం పణీతం, తం తం దత్వా సేసం భుఞ్జితబ్బం. ‘‘సీలవన్తేహీ’’తి వచనతో దుస్సీలస్స అదాతుమ్పి వట్టతి.

అయం పన సారణీయధమ్మో సుసిక్ఖితాయ పరిసాయ సుపూరో హోతి, సుసిక్ఖితాయ హి పరిసాయ యో అఞ్ఞతో లభతి, సో న గణ్హాతి. అఞ్ఞతో అలభన్తోపి పమాణయుత్తమేవ గణ్హతి, న అతిరేకం. అయం పన సారణీయధమ్మో ఏవం పునప్పునం పిణ్డాయ చరిత్వా లద్ధం లద్ధం దేన్తస్సాపి ద్వాదసహి వస్సేహి పూరేతి, న తతో ఓరం. సచే హి ద్వాదసమే వస్సే సారణీయధమ్మపూరకో పిణ్డపాతపూరం పత్తం ఆసనసాలాయం ఠపేత్వా న్హాయితుం గచ్ఛతి, సఙ్ఘత్థేరో చ ‘‘కస్సేసో పత్తో’’తి వత్వా ‘‘సారణీయధమ్మపూరకస్సా’’తి వుత్తే ‘‘ఆహరథ న’’న్తి సబ్బం పిణ్డపాతం విచారేత్వావ భుఞ్జిత్వా రిత్తపత్తం ఠపేతి. అథ ఖో సో భిక్ఖు రిత్తపత్తం దిస్వా ‘‘మయ్హం అసేసేత్వావ పరిభుఞ్జింసూ’’తి దోమనస్సం ఉప్పాదేతి, సారణీయధమ్మో భిజ్జతి, పున ద్వాదస వస్సాని పూరేతబ్బో హోతి. తిత్థియపరివాససదిసో హేస, సకిం ఖణ్డే జాతే పున పూరేతబ్బోవ. యో పన ‘‘లాభా వత మే, సులద్ధం వత మే, యస్స మే పత్తగతం అనాపుచ్ఛావ సబ్రహ్మచారీ పరిభుఞ్జన్తీ’’తి సోమనస్సం జనేతి, తస్స పుణ్ణో నామ హోతి.

ఏవం పూరితసారణీయధమ్మస్స పన నేవ ఇస్సా న మచ్ఛరియం హోతి, మనుస్సానం పియో హోతి, అమనుస్సానం పియో హోతి, సులభపచ్చయో. పత్తగతమస్స దియ్యమానమ్పి న ఖీయతి, భాజనీయభణ్డట్ఠానే అగ్గభణ్డం లభతి, భయే వా ఛాతకే వా పత్తే దేవతా ఉస్సుక్కం ఆపజ్జన్తి.

తత్రిమాని వత్థూని – సేనగిరివాసీ తిస్సత్థేరో కిర మహాగిరిగామం ఉపనిస్సాయ వసతి, పఞ్ఞాస మహాథేరా నాగదీపం చేతియవన్దనత్థాయ గచ్ఛన్తా గిరిగామే పిణ్డాయ చరిత్వా కిఞ్చి అలద్ధా నిక్ఖమింసు. థేరో పవిసన్తో తే దిస్వా పుచ్ఛి – ‘‘లద్ధం, భన్తే’’తి? విచరిమ్హా, ఆవుసోతి. సో అలద్ధభావం ఞత్వా ఆహ – ‘‘భన్తే, యావాహం ఆగచ్ఛామి, తావ ఇధేవ హోథా’’తి. మయం, ఆవుసో, పఞ్ఞాస జనా పత్తతేమనమత్తమ్పి న లభిమ్హాతి. భన్తే, నేవాసికా నామ పటిబలా హోన్తి, అలభన్తాపి భిక్ఖాచారమగ్గసభాగం జానన్తీతి. థేరా ఆగమేసుం. థేరో గామం పావిసి. ధురగేహేయేవ మహాఉపాసికా ఖీరభత్తం సజ్జేత్వా థేరం ఓలోకయమానా ఠితా థేరస్స ద్వారం సమ్పత్తస్సేవ పత్తం పూరేత్వా అదాసి. సో తం ఆదాయ థేరానం సన్తికం గన్త్వా ‘‘గణ్హథ, భన్తే’’తి సఙ్ఘత్థేరం ఆహ. థేరో ‘‘అమ్హేహి ఏత్తకేహి కిఞ్చి న లద్ధం, అయం సీఘమేవ గహేత్వా ఆగతో, కిం ను ఖో’’తి సేసానం ముఖం ఓలోకేసి. థేరో ఓలోకనాకారేనేవ ఞత్వా, ‘‘భన్తే, ధమ్మేన సమేన లద్ధో, నిక్కుక్కుచ్చా గణ్హథా’’తి ఆదితో పట్ఠాయ సబ్బేసం యావదత్థం దత్వా అత్తనాపి యావదత్థం భుఞ్జి.

అథ నం భత్తకిచ్చావసానే థేరా పుచ్ఛింసు – ‘‘కదా, ఆవుసో, లోకుత్తరధమ్మం పటివిజ్ఝీ’’తి? నత్థి మే, భన్తే, లోకుత్తరధమ్మోతి. ఝానలాభీసి, ఆవుసోతి. ఏతమ్పి, భన్తే, నత్థీతి? నను, ఆవుసో, పాటిహారియన్తి. సారణీయధమ్మో మే, భన్తే, పూరితో, తస్స మే పూరితకాలతో పట్ఠాయ సచేపి భిక్ఖుసతసహస్సం హోతి, పత్తగతం న ఖీయతీతి. సాధు సాధు, సప్పురిస, అనుచ్ఛవికమిదం తుయ్హన్తి. ఇదం తావ పత్తగతం న ఖీయతీతి ఏత్థ వత్థు.

అయమేవ పన థేరో చేతియపబ్బతే గిరిభణ్డమహాపూజాయ దానట్ఠానం గన్త్వా ‘‘ఇమస్మిం దానే కిం వరభణ్డ’’న్తి పుచ్ఛి. ద్వే సాటకా, భన్తేతి. ఏతే మయ్హం పాపుణిస్సన్తీతి? తం సుత్వా అమచ్చో రఞ్ఞో ఆరోచేసి – ‘‘ఏకో దహరో ఏవం వదతీ’’తి. ‘‘దహరస్స ఏవం చిత్తం, మహాథేరానం పన సుఖుమసాటకా వట్టన్తీ’’తి వత్వా ‘‘మహాథేరానం దస్సామీ’’తి ఠపేసి. తస్స భిక్ఖుసఙ్ఘే పటిపాటియా ఠితే దేన్తస్స మత్థకే ఠపితాపి తే సాటకా హత్థం నారోహన్తి, అఞ్ఞేవ ఆరోహన్తి. దహరస్స దానకాలే పన హత్థం ఆరుళ్హా. సో తస్స హత్థే ఠపేత్వా అమచ్చస్స ముఖం ఓలోకేత్వా దహరం నిసీదాపేత్వా దానం దత్వా సఙ్ఘం విస్సజ్జేత్వా దహరస్స సన్తికే నిసీదిత్వా ‘‘కదా, భన్తే, ఇమం ధమ్మం పటివిజ్ఝిత్థా’’తి ఆహ. సో పరియాయేనపి అసన్తం అవదన్తో ‘‘నత్థి మయ్హం, మహారాజ, లోకుత్తరధమ్మో’’తి ఆహ. నను, భన్తే, పుబ్బేవ అవచుత్థాతి. ఆమ, మహారాజ, సారణీయధమ్మపూరకో అహం, తస్స మే ధమ్మస్స పూరితకాలతో పట్ఠాయ భాజనీయభణ్డట్ఠానే అగ్గభణ్డం పాపుణాతీతి. ‘‘సాధు సాధు, భన్తే, అనుచ్ఛవికమిదం తుమ్హాక’’న్తి వత్వా పక్కామి. ఇదం భాజనీయభణ్డట్ఠానే అగ్గభణ్డం పాపుణాతీతి ఏత్థ వత్థు.

బ్రాహ్మణతిస్సభయే పన భాతరగామవాసినో నాగత్థేరియా అనారోచేత్వావ పలాయింసు. థేరీ పచ్చూససమయే ‘‘అతివియ అప్పనిగ్ఘోసో గామో, ఉపధారేథ తావా’’తి దహరభిక్ఖునియో ఆహ. తా గన్త్వా సబ్బేసం గతభావం ఞత్వా ఆగమ్మ థేరియా ఆరోచేసుం. సా సుత్వా ‘‘మా తుమ్హే తేసం గతభావం చిన్తయిత్థ, అత్తనో ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాయోనిసోమనసికారేసుయేవ యోగం కరోథా’’తి వత్వా భిక్ఖాచారవేలాయం పారుపిత్వా అత్తద్వాదసమా గామద్వారే నిగ్రోధరుక్ఖమూలే అట్ఠాసి. రుక్ఖే అధివత్థా దేవతా ద్వాదసన్నమ్పి భిక్ఖునీనం పిణ్డపాతం దత్వా, ‘‘అయ్యే, అఞ్ఞత్థ మా గచ్ఛథ, నిచ్చం ఇధేవ ఆగచ్ఛేయ్యాథా’’తి ఆహ. థేరియా పన కనిట్ఠభాతా నాగత్థేరో నామ అత్థి. సో ‘‘మహన్తం భయం, న సక్కా యాపేతుం, పరతీరం గమిస్సామీ’’తి అత్తద్వాదసమోవ అత్తనో వసనట్ఠానా నిక్ఖన్తో ‘‘థేరిం దిస్వా గమిస్సామీ’’తి భాతరగామం ఆగతో. థేరీ ‘‘థేరా ఆగతా’’తి సుత్వా తేసం సన్తికం గన్త్వా ‘‘కిం అయ్యా’’తి పుచ్ఛి. సో తం పవత్తిం ఆరోచేసి. సా ‘‘అజ్జ ఏకదివసం విహారేవ వసిత్వా స్వే గమిస్సథా’’తి ఆహ. థేరా విహారం అగమింసు.

థేరీ పునదివసే రుక్ఖమూలే పిణ్డాయ చరిత్వా థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘ఇమం పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జథా’’తి ఆహ. థేరో ‘‘వట్టిస్సతి థేరీ’’తి వత్వా తుణ్హీ అట్ఠాసి. ధమ్మికో, తాత, పిణ్డపాతో, కుక్కుచ్చం అకత్వా పరిభుఞ్జథాతి. వట్టిస్సతి థేరీతి? సా పత్తం గహేత్వా ఆకాసే ఖిపి, పత్తో ఆకాసే అట్ఠాసి. థేరో ‘‘సత్తతాలమత్తే ఠితమ్పి భిక్ఖునీభత్తమేవ థేరీ’’తి వత్వా ‘‘భయం నామ సబ్బకాలం న హోతి, భయే వూపసన్తే అరియవంసం కథయమానో, ‘భో పిణ్డపాతిక, భిక్ఖునీభత్తం భుఞ్జిత్వా వీతినామయిత్థా’తి చిత్తేన అనువదియమానో సన్థమ్భితుం న సక్ఖిస్సామి, అప్పమత్తా హోథ థేరియో’’తి మగ్గం పటిపజ్జి.

రుక్ఖదేవతాపి ‘‘సచే థేరో థేరియా హత్థతో పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జిస్సతి, న తం నివత్తేస్సామి. సచే న పరిభుఞ్జిస్సతి, నివత్తేస్సామీ’’తి చిన్తయమానా ఠత్వా థేరస్స గమనం దిస్వా రుక్ఖా ఓరుయ్హ ‘‘పత్తం, భన్తే, దేథా’’తి వత్వా పత్తం గహేత్వా థేరం రుక్ఖమూలంయేవ ఆనేత్వా ఆసనం పఞ్ఞాపేత్వా పిణ్డపాతం దత్వా కతభత్తకిచ్చం పటిఞ్ఞం కారేత్వా ద్వాదస భిక్ఖునియో ద్వాదస చ భిక్ఖూ సత్త వస్సాని ఉపట్ఠహి. ఇదం దేవతా ఉస్సుక్కం ఆపజ్జన్తీతి ఏత్థ వత్థు. తత్ర హి థేరీ సారణీయధమ్మపూరికా అహోసి.

అఖణ్డానీతిఆదీసు యస్స సత్తసు ఆపత్తిక్ఖన్ధేసు ఆదిమ్హి వా అన్తే వా సిక్ఖాపదం భిన్నం హోతి, తస్స సీలం పరియన్తే ఛిన్నసాటకో వియ ఖణ్డం నామ. యస్స పన వేమజ్ఝే భిన్నం, తస్స ఛిద్దసాటకో వియ ఛిద్దం నామ హోతి. యస్స పటిపాటియా ద్వే తీణి భిన్నాని, తస్స పిట్ఠియం వా కుచ్ఛియం వా ఉట్ఠితేన విసభాగవణ్ణేన కాళరత్తాదీనం అఞ్ఞతరవణ్ణా గావీ వియ సబలం నామ హోతి. యస్స అన్తరన్తరా భిన్నాని, తస్స అన్తరన్తరా విసభాగబిన్దువిచిత్రా గావీ వియ కమ్మాసం నామ హోతి. యస్స పన సబ్బేన సబ్బం అభిన్నాని, తస్స తాని సీలాని అఖణ్డాని అచ్ఛిద్దాని అసబలాని అకమ్మాసాని నామ హోన్తి. తాని పనేతాని తణ్హాదాసబ్యతో మోచేత్వా భుజిస్సభావకరణతో భుజిస్సాని, బుద్ధాదీహి విఞ్ఞూహి పసత్థత్తా విఞ్ఞుప్పసత్థాని, తణ్హాదిట్ఠీహి అపరామట్ఠత్తా ‘‘ఇదం నామ త్వం ఆపన్నపుబ్బో’’తి కేనచి పరామట్ఠుం అసక్కుణేయ్యత్తా చ అపరామట్ఠాని, ఉపచారసమాధిం అప్పనాసమాధిం వా సంవత్తయన్తీతి సమాధిసంవత్తనికానీతి వుచ్చన్తి.

సీలసామఞ్ఞగతో విహరతీతి తేసు తేసు దిసాభాగేసు విహరన్తేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం సమానభావూపగతసీలో విహరతి. సోతాపన్నాదీనఞ్హి సీలం సముద్దన్తరేపి దేవలోకేపి వసన్తానం అఞ్ఞేసం సోతాపన్నాదీనం సీలేన సమానమేవ హోతి, నత్థి మగ్గసీలే నానత్తం. తం సన్ధాయేతం వుత్తం.

యాయం దిట్ఠీతి మగ్గసమ్పయుత్తా సమ్మాదిట్ఠి. అరియాతి నిద్దోసా. నియ్యాతీతి నియ్యానికా. తక్కరస్సాతి యో తథాకారీ హోతి. దుక్ఖక్ఖయాయాతి సబ్బదుక్ఖక్ఖయత్థం. దిట్ఠిసామఞ్ఞగతోతి సమానదిట్ఠిభావం ఉపగతో హుత్వా విహరతీతి.

౨. దుతియసారణీయసుత్తవణ్ణనా

౧౨. దుతియే యో తే ధమ్మే పూరేతి, తం సబ్రహ్మచారీనం పియం కరోన్తీతి పియకరణా. గరుం కరోన్తీతి గరుకరణా. సఙ్గహాయాతి సఙ్గణ్హనత్థాయ. అవివాదాయాతి అవివదనత్థాయ. సామగ్గియాతి సమగ్గభావత్థాయ. ఏకీభావాయాతి ఏకభావత్థాయ నిన్నానాకరణాయ. సంవత్తన్తీతి వత్తన్తి పవత్తన్తి.

౩. నిస్సారణీయసుత్తవణ్ణనా

౧౩. తతియే నిస్సారణీయా ధాతుయోతి నిస్సరణధాతుయోవ. మేత్తా హి ఖో మే చేతోవిముత్తీతి ఏత్థ పచ్చనీకధమ్మేహి విముత్తత్తా తికచతుక్కజ్ఝానికా మేత్తావ మేత్తాచేతోవిముత్తి నామ. భావితాతి వడ్ఢితా. బహులీకతాతి పునప్పునం కతా. యానీకతాతి యుత్తయానసదిసా కతా. వత్థుకతాతి పతిట్ఠా కతా. అనుట్ఠితాతి అధిట్ఠితా. పరిచితాతి సమన్తతో చితా ఆచితా ఉపచితా. సుసమారద్ధాతి సుప్పగుణకరణేన సుట్ఠు సమారద్ధా. పరియాదాయ తిట్ఠతీతి పరియాదియిత్వా గహేత్వా తిట్ఠతి. మా హేవన్తిస్స వచనీయోతి యస్మా అభూతబ్యాకరణం బ్యాకరోతి, తస్మా ‘‘మా ఏవం భణీ’’తి వత్తబ్బో. యదిదం మేత్తాచేతోవిముత్తీతి యా అయం మేత్తాచేతోవిముత్తి, ఇదం నిస్సరణం బ్యాపాదస్స, బ్యాపాదతో నిస్సటాతి అత్థో. యో పన మేత్తాయ తికచతుక్కజ్ఝానతో వుట్ఠితో సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా తతియమగ్గం పత్వా ‘‘పున బ్యాపాదో నత్థీ’’తి తతియఫలేన నిబ్బానం పస్సతి, తస్స చిత్తం అచ్చన్తనిస్సరణం బ్యాపాదస్స. ఏతేనుపాయేన సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

అనిమిత్తాచేతోవిముత్తీతి బలవవిపస్సనా. దీఘభాణకా పన అరహత్తఫలసమాపత్తీతి వదన్తి. సా హి రాగనిమిత్తాదీనఞ్చేవ రూపనిమిత్తాదీనఞ్చ నిచ్చనిమిత్తాదీనఞ్చ అభావా అనిమిత్తాతి వుత్తా. నిమిత్తానుసారీతి వుత్తప్పభేదం నిమిత్తం అనుసరణసభావం.

అస్మీతి అస్మిమానో. అయమహమస్మీతి పఞ్చసు ఖన్ధేసు అయం నామ అహం అస్మీతి. ఏత్తావతా అరహత్తం బ్యాకతం హోతి. విచికిచ్ఛాకథంకథాసల్లన్తి విచికిచ్ఛాభూతం కథంకథాసల్లం. మా హేవన్తిస్స వచనీయోతి సచే తే పఠమమగ్గవజ్ఝా విచికిచ్ఛా ఉప్పజ్జతి, అరహత్తబ్యాకరణం మిచ్ఛా హోతి, తస్మా ‘‘మా అభూతం గణ్హీ’’తి వారేతబ్బో. అస్మీతి మానసముగ్ఘాతోతి అరహత్తమగ్గో. అరహత్తమగ్గఫలవసేన హి నిబ్బానే దిట్ఠే పున అస్మిమానో నత్థీతి అరహత్తమగ్గో ‘‘అస్మీతి మానసముగ్ఘాతో’’తి వుత్తో. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే అభూతబ్యాకరణం నామ కథితం.

౪. భద్దకసుత్తవణ్ణనా

౧౪. చతుత్థే న భద్దకన్తి న లద్ధకం. తత్థ యో హి భీతభీతో మరతి, తస్స న భద్దకం మరణం హోతి. యో అపాయే పటిసన్ధిం గణ్హాతి, తస్స న భద్దికా కాలకిరియా హోతి. కమ్మారామోతిఆదీసు ఆరమణం ఆరామో, అభిరతీతి అత్థో. విహారకరణాదిమ్హి నవకమ్మే ఆరామో అస్సాతి కమ్మారామో. తస్మింయేవ కమ్మే రతోతి కమ్మరతో. తదేవ కమ్మారామతం పునప్పునం యుత్తోతి అనుయుత్తో. ఏస నయో సబ్బత్థ. ఏత్థ చ భస్సన్తి ఆలాపసల్లాపో. నిద్దాతి సోప్పం. సఙ్గణికాతి గణసఙ్గణికా. సా ‘‘ఏకస్స దుతియో హోతి, ద్విన్నం హోతి తతియకో’’తిఆదినా నయేన వేదితబ్బా. సంసగ్గోతి దస్సనసవనసముల్లాపసమ్భోగకాయసంసగ్గవసేన పవత్తో సంసట్ఠభావో. పపఞ్చోతి తణ్హాదిట్ఠిమానవసేన పవత్తో మదనాకారసణ్ఠితో కిలేసపపఞ్చో. సక్కాయన్తి తేభూమకవట్టం. సమ్మా దుక్ఖస్స అన్తకిరియాయాతి హేతునా నయేన సకలవట్టదుక్ఖస్స పరివటుమపరిచ్ఛేదకరణత్థం. మగోతి మగసదిసో. నిప్పపఞ్చపదేతి నిబ్బానపదే. ఆరాధయీతి పరిపూరయి తం సమ్పాదేసీతి.

౫. అనుతప్పియసుత్తవణ్ణనా

౧౫. పఞ్చమే అనుతప్పాతి అనుసోచితబ్బా అనుతాపకారీ. ఇమేసు ద్వీసుపి సుత్తేసు గాథాసు చ వట్టవివట్టం కథితం.

౬. నకులపితుసుత్తవణ్ణనా

౧౬. ఛట్ఠే బాళ్హగిలానోతి అధిమత్తగిలానో. ఏతదవోచాతి సామికస్స భేసజ్జం కత్వా బ్యాధిం వూపసమేతుం అసక్కోన్తీ ఇదాని సీహనాదం నదిత్వా సచ్చకిరియాయ బ్యాధిం వూపసమేతుం సన్తికే నిసీదిత్వా ఏతం ‘‘మా ఖో త్వ’’న్తిఆదివచనం అవోచ. సాపేక్ఖోతి సతణ్హో. న నకులమాతాతి ఏత్థ న-కారో న సక్ఖతీతి ఏవం పరపదేన యోజేతబ్బో. సన్థరితున్తి నిచ్ఛిద్దం కాతుం, సణ్ఠపేతున్తి అత్థో. వేణిం ఓలిఖితున్తి ఏళకలోమాని కప్పేత్వా విజటేత్వా వేణిం కాతుం.

అఞ్ఞం ఘరం గమిస్సతీతి అఞ్ఞం సామికం గణ్హిస్సతి. సోళస వస్సాని గహట్ఠకం బ్రహ్మచరియం సమాచిణ్ణన్తి ఇతో సోళసవస్సమత్థకే గహట్ఠబ్రహ్మచరియవాసో సమాచిణ్ణో. దస్సనకామతరాతి అతిరేకేన దస్సనకామా. ఇమేహి తీహి అఙ్గేహి సీహనాదం నదిత్వా ‘‘ఇమినా సచ్చేన తవ సరీరే బ్యాధి ఫాసు హోతూ’’తి సచ్చకిరియం అకాసి.

ఇదాని భగవన్తం సక్ఖిం కత్వా అత్తనో సీలాదిగుణేహిపి సచ్చకిరియం కాతుం సియా ఖో పన తేతిఆదిమాహ. తత్థ పరిపూరకారినీతి సమత్తకారినీ. చేతోసమథస్సాతి సమాధికమ్మట్ఠానస్స. ఓగాధప్పత్తాతి ఓగాధం అనుప్పవేసం పత్తా. పతిగాధప్పత్తాతి పతిగాధం పతిట్ఠం పత్తా. అస్సాసప్పత్తాతి అస్సాసం అవస్సయం పత్తా. వేసారజ్జప్పత్తాతి సోమనస్సఞాణం పత్తా. అపరప్పచ్చయాతి పరప్పచ్చయో వుచ్చతి పరసద్ధా పరపత్తియాయనా, తాయ విరహితాతి అత్థో. ఇమేహి తీహి అఙ్గేహి అత్తనో గుణే ఆరబ్భ సచ్చకిరియం అకాసి. గిలానా వుట్ఠితోతి గిలానో హుత్వా వుట్ఠితో. యావతాతి యత్తికాయో. తాసం అఞ్ఞతరాతి తాసం అన్తరే ఏకా. అనుకమ్పికాతి హితానుకమ్పికా. ఓవాదికాతి ఓవాదదాయికా. అనుసాసికాతి అనుసిట్ఠిదాయికా.

౭. సోప్పసుత్తవణ్ణనా

౧౭. సత్తమే పటిసల్లానా వుట్ఠితోతి ఏకీభావాయ ధమ్మనిజ్ఝానక్ఖన్తితో ఫలసమాపత్తివిహారతో వుట్ఠితో. యథావిహారన్తి అత్తనో అత్తనో వసనవిహారం. నవాతి పబ్బజ్జాయ నవకా. తే పఞ్చసతమత్తా అహేసుం. కాకచ్ఛమానాతి కాకసద్దం కరోన్తా దన్తే ఖాదన్తా. థేరాతి థిరభావం పత్తా. తేన నోతి తేన ను. సేయ్యసుఖాదీని హేట్ఠా వుత్తత్థానేవ. రట్ఠికోతి యో రట్ఠం భుఞ్జతి. పేత్తణికోతి యో పితరా భుత్తానుభుత్తం భుఞ్జతి. సేనాపతికోతి సేనాయ జేట్ఠకో. గామగామణికోతి గామభోజకో. పూగగామణికోతి గణజేట్ఠకో. అవిపస్సకో కుసలానం ధమ్మానన్తి కుసలానం ధమ్మానం అనేసకో అగవేసకో హుత్వా. బోధిపక్ఖియానం ధమ్మానన్తి సత్తతింసాయ బోధిపక్ఖియధమ్మానం.

౮. మచ్ఛబన్ధసుత్తవణ్ణనా

౧౮. అట్ఠమే మచ్ఛికన్తి మచ్ఛఘాతకం. హత్థినా యాతీతి హత్థియాయీ. పరతోపి ఏసేవ నయో. వజ్ఝేతి వధితబ్బే. వధాయనీతేతి వధాయ ఉపనీతే. పాపకేన మనసాతి లామకేన వధకచిత్తేన. పాళియం పన వధాయుపనీతేతి లిఖన్తి. మాగవికోతి మిగఘాతకో. కో పన వాదో మనుస్సభూతన్తి యో మనుస్సభూతం పాపకేన మనసా అనుపేక్ఖతి, తస్స సమ్పత్తియా అభావే కిమేవ వత్తబ్బం. ఇదం పాపకస్స కమ్మునో అనిట్ఠఫలభావం దస్సేతుం వుత్తం. యేసం పన తాదిసం కమ్మం కరోన్తానమ్పి యసపటిలాభో హోతి, తేసం తం అకుసలం నిస్సాయ కుసలం విపచ్చతీతి వేదితబ్బం. తేన పనస్స అకుసలకమ్మేన ఉపహతత్తా విపాకో న చిరట్ఠితికో హోతి. ఇమస్మిం సుత్తే అకుసలపక్ఖోవ కథితో.

౯. పఠమమరణస్సతిసుత్తవణ్ణనా

౧౯. నవమే నాతికేతి ఏవంనామకే గామే. గిఞ్జకావసథేతి ఇట్ఠకామయే పాసాదే. అమతోగధాతి నిబ్బానోగధా, నిబ్బానపతిట్ఠాతి అత్థో. భావేథ నోతి భావేథ ను. మరణస్సతిన్తి మరణస్సతికమ్మట్ఠానం. అహో వతాతి పత్థనత్థే నిపాతో. బహుం వత మే కతం అస్సాతి తుమ్హాకం సాసనే మమ కిచ్చం బహు కతం అస్స. తదన్తరన్తి తం అన్తరం ఖణం ఓకాసం. అస్ససిత్వా వా పస్ససామీతి ఏత్థ అస్సాసో వుచ్చతి అన్తో పవిసనవాతో, పస్సాసో బహి నిక్ఖమనవాతో. ఇతి అయం భిక్ఖు యావ అన్తో పవిట్ఠవాతో బహి నిక్ఖమతి, బహి నిక్ఖన్తో వాతో అన్తో పవిసతి, తావ జీవితం పత్థేన్తో ఏవమాహ. దన్ధన్తి మన్దం గరుకం అసీఘప్పవత్తం. ఆసవానం ఖయాయాతి అరహత్తఫలత్థాయ. ఇమస్మిం సుత్తే మరణస్సతి అరహత్తం పాపేత్వా కథితాతి.

౧౦. దుతియమరణస్సతిసుత్తవణ్ణనా

౨౦. దసమే పతిగతాయాతి పటిపన్నాయ. ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతీతి ఏవం పచ్చవేక్ఖతి. సో మమస్స అన్తరాయోతి ఏత్థ తివిధో అన్తరాయో జీవితన్తరాయో, సమణధమ్మన్తరాయో, పుథుజ్జనకాలకిరియం కరోన్తస్స సగ్గన్తరాయో చేవ మగ్గన్తరాయో చాతి. తం సబ్బమ్పి సన్ధాయేవమాహ. బ్యాపజ్జేయ్యాతి అజిణ్ణకాదివసేన విపజ్జేయ్య. అధిమత్తోతి బలవా. ఛన్దోతి కత్తుకమ్యతాఛన్దో. వాయామోతి పయోగవీరియం. ఉస్సాహోతి ఉస్సాపనవీరియం. ఉస్సోళ్హీతి సమ్పాదనవీరియం. అప్పటివానీతి అనుక్కణ్ఠనా అప్పటిసఙ్ఘరణా. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

సారణీయవగ్గో దుతియో.