౪. చతుత్థపణ్ణాసకం

(౧౬) ౧. సద్ధమ్మవగ్గో

౧. పఠమసమ్మత్తనియామసుత్తవణ్ణనా

౧౫౧. చతుత్థస్స పఠమే అభబ్బో నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తన్తి కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తభూతం మగ్గనియామం ఓక్కమితుం అభబ్బో అభాజనం. కథం పరిభోతీతిఆదీసు ‘‘కిం కథా నామ ఏసా’’తి వదన్తో కథం పరిభోతి నామ. ‘‘కిం నామేస కథేతి, కిం అయం జానాతీ’’తి వదన్తో కథికం పరిభోతి నామ. ‘‘మయం కిం జానామ, కుతో అమ్హాకం ఏతం సోతుం బల’’న్తి వదన్తో అత్తానం పరిభోతి నామ. విపరియాయేన సుక్కపక్ఖో వేదితబ్బో.

౨. దుతియసమ్మత్తనియామసుత్తవణ్ణనా

౧౫౨. దుతియే అనఞ్ఞాతే అఞ్ఞాతమానీతి అవిఞ్ఞాతస్మింయేవ ‘‘విఞ్ఞాతమిదం మయా’’తి ఏవంమానీ.

౩. తతియసమ్మత్తనియామసుత్తవణ్ణనా

౧౫౩. తతియే మక్ఖీ ధమ్మం సుణాతీతి మక్ఖీ హుత్వా గుణమక్ఖనచిత్తేన ధమ్మం సుణాతి. ఉపారమ్భచిత్తోతి నిగ్గహారోపనచిత్తో. రన్ధగవేసీతి గుణరన్ధం గుణచ్ఛిద్దం గవేసన్తో.

౪. పఠమసద్ధమ్మసమ్మోససుత్తవణ్ణనా

౧౫౪. చతుత్థే న సక్కచ్చం ధమ్మం సుణన్తీతి ఓహితసోతా సుకతకారినో హుత్వా న సుణన్తి. న పరియాపుణన్తీతి యథాసుతం ధమ్మం వళఞ్జన్తాపి సక్కచ్చం న వళఞ్జేన్తి. పఞ్చమం ఉత్తానమేవ.

౬. తతియసద్ధమ్మసమ్మోససుత్తవణ్ణనా

౧౫౬. ఛట్ఠే అప్పటిసరణోతి అప్పతిట్ఠో. ఆచరియా హి సుత్తన్తస్స పటిసరణం నామ, తేసం అభావా అప్పటిసరణో హోతి. సేసమేత్థ హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.

౭. దుక్కథాసుత్తవణ్ణనా

౧౫౭. సత్తమే పుగ్గలం ఉపనిధాయాతి తం తం పుగ్గలం ఉపనిక్ఖిపిత్వా, సక్ఖిం కత్వాతి అత్థో. కచ్ఛమానాయాతి కథియమానాయ. సేసమేత్థ అట్ఠమఞ్చ ఉత్తానత్థమేవాతి.

౯. ఉదాయీసుత్తవణ్ణనా

౧౫౯. నవమే అనుపుబ్బిం కథం కథేస్సామీతి దానానన్తరం సీలం, సీలానన్తరం సగ్గన్తి ఏవం దేసనానుపుబ్బిం కథం వా, యం యం సుత్తపదం వా గాథాపదం వా నిక్ఖిత్తం హోతి, తస్స తస్స అనురూపకథం కథేస్సామీతి చిత్తం ఉపట్ఠపేత్వా పరేసం ధమ్మో దేసేతబ్బో. పరియాయదస్సావీతి తస్స తస్స అత్థస్స తం తం కారణం దస్సేన్తో. కారణఞ్హి ఇధ పరియాయోతి వుత్తం. అనుద్దయతం పటిచ్చాతి ‘‘మహాసమ్బాధప్పత్తే సత్తే సమ్బాధతో మోచేస్సామీ’’తి అనుకమ్పం ఆగమ్మ. న ఆమిసన్తరోతి న ఆమిసహేతుకో, అత్తనో చతుపచ్చయలాభం అనాసీసన్తోతి అత్థో. అత్తానఞ్చ పరఞ్చ అనుపహచ్చాతి అత్తుక్కంసనపరవమ్భనాదివసేన అత్తానఞ్చ పరఞ్చ గుణుపఘాతేన అనుపహన్త్వా.

౧౦. దుప్పటివినోదయసుత్తవణ్ణనా

౧౬౦. దసమే దుప్పటివినోదయాతి యాని హస్సాదీని కిచ్చాని నిప్ఫాదేతుం ఠానాని ఉప్పన్నాని హోన్తి, తేసు మత్థకం అసమ్పత్తేసు అన్తరాయేవ దున్నీహారా దువిక్ఖమ్భయా హోన్తి. పటిభానన్తి కథేతుకామతా వుచ్చతి. ఇమాని పఞ్చ దుప్పటివినోదయాని, న సుప్పటివినోదయాని. ఉపాయేన పన కారణేన అనురూపాహి పచ్చవేక్ఖణఅనుసాసనాదీహి సక్కా పటివినోదేతున్తి.

సద్ధమ్మవగ్గో పఠమో.

(౧౭) ౨. ఆఘాతవగ్గో

౧. పఠమఆఘాతపటివినయసుత్తవణ్ణనా

౧౬౧. దుతియస్స పఠమే ఆఘాతం పటివినేన్తి వూపసమేన్తీతి ఆఘాతపటివినయా. యత్థ భిక్ఖునో ఉప్పన్నో ఆఘాతో సబ్బసో పటివినేతబ్బోతి యత్థ ఆరమ్మణే భిక్ఖునో ఆఘాతో ఉప్పన్నో హోతి, తత్థ సో సబ్బో ఇమేహి పఞ్చహి పటివినోదేతబ్బోతి అత్థో. మేత్తా తస్మిం పుగ్గలే భావేతబ్బాతి తికచతుక్కజ్ఝానవసేన మేత్తా భావేతబ్బా. కరుణాయపి ఏసేవ నయో. ఉపేక్ఖా పన చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానవసేన భావేతబ్బా. యస్మా పన యం పుగ్గలం పస్సతో చిత్తం న నిబ్బాతి, తస్మిం ముదితా న సణ్ఠహతి, తస్మా సా న వుత్తా. అసతిఅమనసికారోతి యథా సో పుగ్గలో న ఉపట్ఠాతి, కుట్టాదీహి అన్తరితో వియ హోతి, ఏవం తస్మిం అసతిఅమనసికారో ఆపజ్జితబ్బో. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా ఉత్తానమేవ.

౨. దుతియఆఘాతపటివినయసుత్తవణ్ణనా

౧౬౨. దుతియే ఆఘాతో ఏతేసు పటివినేతబ్బోతి ఆఘాతపటివినయా. ఆఘాతో ఏతేహి పటివినేతబ్బోతిపి ఆఘాతపటివినయా. పటివినయోతి హి పటివినయవత్థూనమ్పి పటివినయకారణానమ్పి ఏతం అధివచనం, తదుభయమ్పి ఇధ వట్టతి. పఞ్చ హి పుగ్గలా పటివినయవత్థూ హోన్తి పఞ్చహి ఉపమాహి పఞ్చ పటిపత్తియో పటివినయకారణాని. లభతి చ కాలేన కాలం చేతసో వివరం చేతసో పసాదన్తి కాలే కాలే సమథవిపస్సనాచిత్తస్స ఉప్పన్నోకాససఙ్ఖాతం వివరఞ్చేవ సద్ధాసమ్పన్నభావసఙ్ఖాతం పసాదఞ్చ లభతి.

రథియాయాతి అన్తరవీథియం. నన్తకన్తి పిలోతికఖణ్డం. నిగ్గహేత్వాతి అక్కమిత్వా. యో తత్థ సారోతి యం తత్థ థిరట్ఠానం. తం పరిపాతేత్వాతి తం లుఞ్చిత్వా. ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ పంసుకూలికో వియ మేత్తావిహారీ దట్ఠబ్బో, రథియాయ నన్తకం వియ వేరిపుగ్గలో, దుబ్బలట్ఠానం వియ అపరిసుద్ధకాయసమాచారతా, థిరట్ఠానం వియ పరిసుద్ధవచీసమాచారతా, దుబ్బలట్ఠానం ఛడ్డేత్వా థిరట్ఠానం ఆదాయ గన్త్వా సిబ్బిత్వా రజిత్వా పారుపిత్వా విచరణకాలో వియ అపరిసుద్ధకాయసమాచారతం అమనసికత్వా పరిసుద్ధవచీసమాచారతం మనసికత్వా వేరిమ్హి చిత్తుప్పాదం నిబ్బాపేత్వా ఫాసువిహారకాలో దట్ఠబ్బో.

సేవాలపణకపరియోనద్ధాతి సేవాలేన చ ఉదకపప్పటకేన చ పటిచ్ఛన్నా. ఘమ్మపరేతోతి ఘమ్మేన అనుగతో. కిలన్తోతి మగ్గకిలన్తో. తసితోతి తణ్హాభిభూతో. పిపాసితోతి పానీయం పాతుకామో. అపవియూహిత్వాతి అపనేత్వా. పివిత్వాతి పసన్నఉదకం పివిత్వా. ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఘమ్మాభితత్తో పురిసో వియ మేత్తావిహారీ దట్ఠబ్బో, సేవాలపణకం వియ అపరిసుద్ధవచీసమాచారతా, పసన్నఉదకం వియ పరిసుద్ధకాయసమాచారతా, సేవాలపణకం అపబ్యూహిత్వా పసన్నోదకం పివిత్వా గమనం వియ అపరిసుద్ధవచీసమాచారతం అమనసికత్వా పరిసుద్ధకాయసమాచారతం మనసికత్వా వేరిమ్హి చిత్తుప్పాదం నిబ్బాపేత్వా ఫాసువిహారకాలో దట్ఠబ్బో.

ఖోభేస్సామీతి చాలేస్సామి. లోళేస్సామీతి ఆకులం కరిస్సామి. అపేయ్యమ్పి తం కరిస్సామీతి పివితుం అసక్కుణేయ్యం కరిస్సామి. చతుక్కుణ్డికోతి జాణూహి చ హత్థేహి చ భూమియం పతిట్ఠానేన చతుక్కుణ్డికో హుత్వా. గోపీతకం పివిత్వాతి గావియో వియ ముఖేన ఆకడ్ఢేన్తో పివిత్వా. ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఘమ్మాభితత్తో పురిసో వియ మేత్తావిహారీ దట్ఠబ్బో, గోపదం వియ వేరిపుగ్గలో, గోపదే పరిత్తఉదకం వియ తస్సబ్భన్తరే పరిత్తగుణో, చతుక్కుణ్డికస్స గోపీతకం పివిత్వా పక్కమనం వియ తస్స అపరిసుద్ధకాయవచీసమాచారతం అమనసికత్వా యం సో కాలేన కాలం ధమ్మస్సవనం నిస్సాయ చేతసో వివరప్పసాదసఙ్ఖాతం పీతిపామోజ్జం లభతి, తం మనసికత్వా చిత్తుప్పాదనిబ్బాపనం వేదితబ్బం.

ఆబాధికోతి ఇరియాపథభఞ్జనకేన విసభాగాబాధేన ఆబాధికో. పురతోపిస్సాతి పురతోపి భవేయ్య. అనయబ్యసనన్తి అవడ్ఢివినాసం. ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ సో అనాథగిలానో వియ సబ్బకణ్హధమ్మసమన్నాగతో పుగ్గలో, అద్ధానమగ్గో వియ అనమతగ్గసంసారో, పురతో చ పచ్ఛతో చ గామానం దూరభావో వియ నిబ్బానస్స దూరభావో, సప్పాయభోజనానం అలాభో వియ సామఞ్ఞఫలభోజనానం అలాభో, సప్పాయభేసజ్జానం అలాభో వియ సమథవిపస్సనానం అభావో, పతిరూపఉపట్ఠాకానం అలాభో వియ ఓవాదానుసాసనీహి కిలేసతికిచ్ఛకానం అభావో, గామన్తనాయకస్స అలాభో వియ నిబ్బానసమ్పాపకస్స తథాగతస్స వా తథాగతసావకస్స వా అలద్ధభావో, అఞ్ఞతరస్స పురిసస్స దిస్వా కారుఞ్ఞుపట్ఠానం వియ తస్మిం పుగ్గలే మేత్తావిహారికస్స కారుఞ్ఞం ఉప్పాదేత్వా చిత్తనిబ్బాపనం వేదితబ్బం.

అచ్ఛోదకాతి పసన్నోదకా. సాతోదకాతి మధురోదకా. సీతోదకాతి తనుసీతసలిలా. సేతకాతి ఊమిభిజ్జనట్ఠానేసు సేతవణ్ణా. సుపతిత్థాతి సమతిత్థా. ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఘమ్మాభితత్తో పురిసో వియ మేత్తావిహారీ దట్ఠబ్బో, సా పోక్ఖరణీ వియ పరిసుద్ధసబ్బద్వారో పురిసో, న్హత్వా పివిత్వా పచ్చుత్తరిత్వా రుక్ఖచ్ఛాయాయ నిపజ్జిత్వా యథాకామం గమనం వియ తేసు ద్వారేసు యం ఇచ్ఛతి, తం ఆరమ్మణం కత్వా చిత్తనిబ్బాపనం వేదితబ్బం. తతియచతుత్థాని హేట్ఠా వుత్తనయానేవ.

౫. పఞ్హపుచ్ఛాసుత్తవణ్ణనా

౧౬౫. పఞ్చమే పరిభవన్తి పరిభవన్తో, ఏవం పరిభవిస్సామీతి పరిభవనత్థాయ పుచ్ఛతీతి అత్థో. అఞ్ఞాతుకామోతి జానితుకామో హుత్వా.

౬. నిరోధసుత్తవణ్ణనా

౧౬౬. ఛట్ఠే అత్థేతం ఠానన్తి అత్థి ఏతం కారణం. నో చే దిట్ఠేవ ధమ్మే అఞ్ఞం ఆరాధేయ్యాతి నో చే ఇమస్మింయేవ అత్తభావే అరహత్తం పాపుణేయ్య. కబళీకారాహారభక్ఖానం దేవానన్తి కామావచరదేవానం. అఞ్ఞతరం మనోమయం కాయన్తి ఝానమనేన నిబ్బత్తం అఞ్ఞతరం సుద్ధావాసబ్రహ్మకాయం. ఉదాయీతి లాళుదాయీ. సో హి ‘‘మనోమయ’’న్తి సుత్వా ‘‘ఆరుప్పే న భవితబ్బ’’న్తి పటిబాహి. థేరో ‘‘సారిపుత్తో కిం జానాతి, యస్స సమ్ముఖా ఏవం భిక్ఖూ వచనం పటిక్కోసన్తీ’’తి ఏవం బాలానం లద్ధిఉప్పత్తిపటిబాహనత్థం తం వచనం అనధివాసేత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి.

అత్థి నామాతి అమరిసనత్థే నిపాతో. తేనేవ చేత్థ ‘‘అజ్ఝుపేక్ఖిస్సథా’’తి అనాగతవచనం కతం. అయఞ్హేత్థత్థో – ఆనన్ద, తుమ్హే థేరం భిక్ఖుం విహేఠియమానం అజ్ఝుపేక్ఖథ, న వో ఏతం మరిసయామి న సహామి నాధివాసేమీతి. కస్మా పన భగవా ఆనన్దథేరంయేవ ఏవమాహాతి? ధమ్మభణ్డాగారికత్తా. ధమ్మభణ్డాగారికస్స హి ఏవం వదన్తో పటిబాహితుం భారో. అపిచేస సారిపుత్తత్థేరస్స పియసహాయో, తేనాపిస్స ఏస భారో. తత్థ కిఞ్చాపి భగవా ఆనన్దత్థేరం గరహన్తో ఏవమాహ, న పనేసా తస్సేవ గరహా, సమ్ముఖీభూతానం సబ్బేసంయేవ గరహాతి వేదితబ్బా. విహారన్తి గన్ధకుటిం.

అనచ్ఛరియన్తి న అచ్ఛరియం. యథాతి కారణవచనం. ఆయస్మన్తంయేవేత్థ ఉపవానం పటిభాసేయ్యాతి ఏత్థ భగవతా చ ఏవం ఏతదేవ కారణం ఆరబ్భ ఉదాహటే ఆయస్మతోయేవ ఉపవానస్స పటివచనం పటిభాతు ఉపట్ఠాతూతి దీపేతి. సారజ్జం ఓక్కన్తన్తి దోమనస్సం అనుపవిట్ఠం. సీలవాతిఆదీహి ఖీణాసవసీలాదీనియేవ కథితాని. ఖణ్డిచ్చేనాతిఆదీని సక్కారాదీనం కారణపుచ్ఛావసేన వుత్తాని. కిం ఖణ్డిచ్చాదీహి కారణేహి తం తం సబ్రహ్మచారిం సక్కరేయ్యున్తి అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో.

౭. చోదనాసుత్తవణ్ణనా

౧౬౭. సత్తమే చోదకేనాతి వత్థుసన్దస్సనా ఆపత్తిసన్దస్సనా సంవాసప్పటిక్ఖేపో సామీచిప్పటిక్ఖేపోతి చతూహి చోదనావత్థూహి చోదయమానేన. కాలేన వక్ఖామి నో అకాలేనాతి ఏత్థ చుదితకస్స కాలో కథితో, న చోదకస్స. పరం చోదేన్తేన హి పరిసమజ్ఝే వా ఉపోసథపవారణగ్గే వా ఆసనసాలాభోజనసాలాదీసు వా న చోదేతబ్బో, దివాట్ఠానే నిసిన్నకాలే ‘‘కరోతాయస్మా ఓకాసం, అహం ఆయస్మన్తం వత్తుకామో’’తి ఏవం ఓకాసం కారేత్వా చోదేతబ్బో. పుగ్గలం పన ఉపపరిక్ఖిత్వా యో లోలపుగ్గలో అభూతం వత్వా భిక్ఖూనం అయసం ఆరోపేతి, సో ఓకాసకమ్మం వినాపి చోదేతబ్బో. భూతేనాతి తచ్ఛేన సభావేన. సణ్హేనాతి మట్ఠేన ముదుకేన. అత్థసంహితేనాతి అత్థకామతాయ హితకామతాయ ఉపేతేన. అవిప్పటిసారో ఉపదహాతబ్బోతి అమఙ్కుభావో ఉపనేతబ్బో. అలం తే అవిప్పటిసారాయాతి యుత్తం తే అమఙ్కుభావాయ. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవాతి. అట్ఠమం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా పాకటమేవ.

౯. ఖిప్పనిసన్తిసుత్తవణ్ణనా

౧౬౯. నవమే ఖిప్పం నిసామయతి ఉపధారేతీతి ఖిప్పనిసన్తి. సుగ్గహితం కత్వా గణ్హాతీతి సుగ్గహితగ్గాహీ. అత్థకుసలోతి అట్ఠకథాయ ఛేకో. ధమ్మకుసలోతి పాళియం ఛేకో. నిరుత్తికుసలోతి నిరుత్తివచనేసు ఛేకో. బ్యఞ్జనకుసలోతి అక్ఖరప్పభేదే ఛేకో. పుబ్బాపరకుసలోతి అత్థపుబ్బాపరం, ధమ్మపుబ్బాపరం, అక్ఖరపుబ్బాపరం, బ్యఞ్జనపుబ్బాపరం, అనుసన్ధిపుబ్బాపరన్తి ఇమస్మిం పఞ్చవిధే పుబ్బాపరే ఛేకో. తత్థ అత్థపుబ్బాపరకుసలోతి హేట్ఠా అత్థేన ఉపరి అత్థం జానాతి, ఉపరి అత్థేన హేట్ఠా అత్థం జానాతి. కథం? సో హి హేట్ఠా అత్థం ఠపేత్వా ఉపరి అత్థే వుత్తే ‘‘హేట్ఠా అత్థో అత్థీ’’తి జానాతి. ఉపరి అత్థం ఠపేత్వా హేట్ఠా అత్థే వుత్తేపి ‘‘ఉపరి అత్థో అత్థీ’’తి జానాతి. ఉభతో ఠపేత్వా మజ్ఝే అత్థే వుత్తే ‘‘ఉభతో అత్థో అత్థీ’’తి జానాతి. మజ్ఝే అత్థం ఠపేత్వా ఉభతోభాగేసు అత్థే వుత్తే ‘‘మజ్ఝే అత్థో అత్థీ’’తి జానాతి. ధమ్మపుబ్బాపరాదీసుపి ఏసేవ నయో. అనుసన్ధిపుబ్బాపరే పన సీలం ఆదిం కత్వా ఆరద్ధే సుత్తన్తే మత్థకే ఛసు అభిఞ్ఞాసు ఆగతాసు ‘‘యథానుసన్ధిం యథానుపరిచ్ఛేదం సుత్తన్తో గతో’’తి జానాతి. దిట్ఠివసేన ఆరద్ధే ఉపరి సచ్చేసు ఆగతేసుపి ‘‘యథానుసన్ధినా గతో’’తి జానాతి. కలహభణ్డనవసేన ఆరద్ధే ఉపరి సారణీయధమ్మేసు ఆగతేసుపి, ద్వత్తింసతిరచ్ఛానకథావసేన ఆరద్ధే ఉపరి దసకథావత్థూసు (అ. ని. ౧౦.౬౯; ఉదా.౩౧) ఆగతేసుపి ‘‘యథానుసన్ధినా గతో’’తి జానాతీతి.

౧౦. భద్దజిసుత్తవణ్ణనా

౧౭౦. దసమే అభిభూతి అభిభవిత్వా ఠితో జేట్ఠకో. అనభిభూతోతి అఞ్ఞేహి అనభిభూతో. అఞ్ఞదత్థూతి ఏకంసవచనే నిపాతో. దస్సనవసేన దసో, సబ్బం పస్సతీతి అధిప్పాయో. వసవత్తీతి సబ్బం జనం వసే వత్తేతి. యథా పస్సతోతి ఇట్ఠారమ్మణం వా హోతు అనిట్ఠారమ్మణం వా, యేనాకారేన తం పస్సన్తస్స. అనన్తరా ఆసవానం ఖయో హోతీతి అనన్తరాయేవ అరహత్తం ఉప్పజ్జతి. యథా సుణతోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. అథ వా యం చక్ఖునా రూపం దిస్వా నిరన్తరమేవ విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అరహత్తం పాపుణాతి, తం తస్స అరహత్తం చక్ఖువిఞ్ఞాణానన్తరం నామ హోతి. తం సన్ధాయ వుత్తం – ఇదం దస్సనానం అగ్గన్తి. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో.

యథా సుఖితస్సాతి యేన మగ్గసుఖేన సుఖితస్స. అనన్తరా ఆసవానం ఖయో హోతీతి సమనన్తరమేవ అరహత్తం ఉప్పజ్జతి. ఇదం సుఖానం అగ్గన్తి ఇదం మగ్గసుఖం సుఖానం ఉత్తమం. యథా సఞ్ఞిస్సాతి ఇధాపి మగ్గసఞ్ఞావ అధిప్పేతా. యథా భూతస్సాతి యస్మిం భవే యస్మిం అత్తభావే ఠితస్స. అనన్తరాతి అనన్తరాయేన అరహత్తం ఉప్పజ్జతి. ఇదం భవానం అగ్గన్తి అయం పచ్ఛిమో అత్తభావో భవానం అగ్గం నామ. అథ వా యథా భూతస్సాతి యేహి ఖన్ధేహి మగ్గక్ఖణే భూతస్స విజ్జమానస్స. అనన్తరా ఆసవానం ఖయో హోతీతి మగ్గానన్తరమేవ ఫలం ఉప్పజ్జతి. ఇదం భవానం అగ్గన్తి ఇదం మగ్గక్ఖణే ఖన్ధపఞ్చకం భవానం అగ్గం నామాతి.

ఆఘాతవగ్గో దుతియో.

(౧౮) ౩. ఉపాసకవగ్గో

౧-౩. సారజ్జసుత్తాదివణ్ణనా

౧౭౧-౧౭౩. తతియస్స పఠమదుతియతతియేసు అగారియప్పటిపత్తి కథితా. సోతాపన్నసకదాగామినోపి హోన్తు, వట్టన్తియేవ.

౪. వేరసుత్తవణ్ణనా

౧౭౪. చతుత్థే భయానీతి చిత్తుత్రాసభయాని. వేరానీతి అకుసలవేరానిపి పుగ్గలవేరానిపి. చేతసికన్తి చిత్తనిస్సితం. దుక్ఖన్తి కాయపసాదవత్థుకం దుక్ఖం. దోమనస్సన్తి దోమనస్సవేదనం. ఇమస్మిం సుత్తే విరతిపహానం కథితం.

౫. చణ్డాలసుత్తవణ్ణనా

౧౭౫. పఞ్చమే ఉపాసకపతికుట్ఠోతి ఉపాసకపచ్ఛిమకో. కోతూహలమఙ్గలికోతి ‘‘ఇమినా ఇదం భవిస్సతీ’’తి ఏవం పవత్తత్తా కోతూహలసఙ్ఖాతేన దిట్ఠసుతముతమఙ్గలేన సమన్నాగతో. మఙ్గలం పచ్చేతి నో కమ్మన్తి మఙ్గలం ఓలోకేతి, కమ్మం న ఓలోకేతి. ఇతో చ బహిద్ధాతి ఇమమ్హా సాసనా బహిద్ధా. పుబ్బకారం కరోతీతి దానాదికం కుసలకిచ్చం పఠమతరం కరోతి.

౬. పీతిసుత్తవణ్ణనా

౧౭౬. ఛట్ఠే కిన్తి మయన్తి కేన నామ ఉపాయేన మయం. పవివేకం పీతిన్తి పఠమదుతియజ్ఝానాని నిస్సాయ ఉప్పజ్జనకపీతిం. కామూపసంహితన్తి కామనిస్సితం దువిధే కామే ఆరబ్భ ఉప్పజ్జనకం. అకుసలూపసంహితన్తి ‘‘మిగసూకరాదయో విజ్ఝిస్సామీ’’తి సరం ఖిపిత్వా తస్మిం విరద్ధే ‘‘విరద్ధం మయా’’తి ఏవం అకుసలే నిస్సాయ ఉప్పజ్జనకం. తాదిసేసు పన ఠానేసు అవిరజ్ఝన్తస్స ‘‘సుట్ఠు మే విద్ధం, సుట్ఠు మే పహట’’న్తి ఉప్పజ్జనకం అకుసలూపసంహితం సుఖం సోమనస్సం నామ. దానాదిఉపకరణానం అసమ్పత్తియా ఉప్పజ్జమానం పన కుసలూపసంహితం దుక్ఖం దోమనస్సన్తి వేదితబ్బం.

౭. వణిజ్జాసుత్తవణ్ణనా

౧౭౭. సత్తమే వణిజ్జాతి వాణిజకమ్మాని. ఉపాసకేనాతి తిసరణగతేన. సత్థవణిజ్జాతి ఆవుధభణ్డం కారేత్వా తస్స విక్కయో. సత్తవణిజ్జాతి మనుస్సవిక్కయో. మంసవణిజ్జాతి సూకరమిగాదయో పోసేత్వా తేసం విక్కయో. మజ్జవణిజ్జాతి యంకిఞ్చి మజ్జం కారేత్వా తస్స విక్కయో. విసవణిజ్జాతి విసం కారేత్వా తస్స విక్కయో. ఇతి సబ్బమ్పి ఇమం వణిజ్జం నేవ అత్తనా కాతుం, న పరే సమాదపేత్వా కారేతుం వట్టతి.

౮. రాజసుత్తవణ్ణనా

౧౭౮. అట్ఠమే పబ్బాజేన్తీతి రట్ఠమ్హా పబ్బాజేన్తి. యథాపచ్చయం వా కరోన్తీతి యథాధిప్పాయం యథాజ్ఝాసయం కరోన్తి. తథేవ పాపకమ్మం పవేదేన్తీతి యథా తేన కతం, తం తథేవ అఞ్ఞేసం ఆరోచేన్తి కథేన్తి.

౯. గిహిసుత్తవణ్ణనా

౧౭౯. నవమే సంవుతకమ్మన్తన్తి పిహితకమ్మన్తం. ఆభిచేతసికానన్తి ఉత్తమచిత్తనిస్సితానం. దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారానన్తి పచ్చక్ఖేయేవ ధమ్మే పవత్తిక్ఖణే సుఖవిహారానం. అరియకన్తేహీతి అరియానం కన్తేహి మగ్గఫలసీలేహి.

అరియధమ్మం సమాదాయాతి ఏత్థ అరియధమ్మోతి పఞ్చ సీలాని కథితాని. మేరయం వారుణిన్తి చతుబ్బిధం మేరయం పఞ్చవిధఞ్చ సురం. ధమ్మఞ్చానువితక్కయేతి నవవిధం లోకుత్తరధమ్మం అనుస్సతివసేనేవ వితక్కేయ్య. అబ్యాపజ్ఝం హితం చిత్తన్తి నిద్దుక్ఖం మేత్తాదిబ్రహ్మవిహారచిత్తం. దేవలోకాయ భావయేతి బ్రహ్మలోకత్థాయ భావేయ్య. పుఞ్ఞత్థస్స జిగీసతోతి పుఞ్ఞేన అత్థికస్స పుఞ్ఞం గవేసన్తస్స. సన్తేసూతి బుద్ధపచ్చేకబుద్ధతథాగతసావకేసు. విపులా హోతి దక్ఖిణాతి ఏవం దిన్నదానం మహప్ఫలం హోతి. అనుపుబ్బేనాతి సీలపూరణాదినా అనుక్కమేన. సేసం తికనిపాతే వుత్తత్థమేవ.

౧౦. గవేసీసుత్తవణ్ణనా

౧౮౦. దసమే సితం పాత్వాకాసీతి మహామగ్గేనేవ గచ్ఛన్తో తం సాలవనం ఓలోకేత్వా ‘‘అత్థి ను ఖో ఇమస్మిం ఠానే కిఞ్చి సుకారణం ఉప్పన్నపుబ్బ’’న్తి అద్దస కస్సపబుద్ధకాలే గవేసినా ఉపాసకేన కతం సుకారణం. అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘ఇదం సుకారణం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అపాకటం పటిచ్ఛన్నం, హన్ద నం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పాకటం కరోమీ’’తి మగ్గా ఓక్కమ్మ అఞ్ఞతరస్మిం పదేసే ఠితోవ సితపాతుకమ్మం అకాసి, అగ్గగ్గదన్తే దస్సేత్వా మన్దహసితం హసి. యథా హి లోకియమనుస్సా ఉదరం పహరన్తా ‘‘కహం కహ’’న్తి హసన్తి, న ఏవం బుద్ధా. బుద్ధానం పన హసితం హట్ఠపహట్ఠాకారమత్తమేవ హోతి.

హసితఞ్చ నామేతం తేరసహి సోమనస్ససహగతచిత్తేహి హోతి. తత్థ లోకియమహాజనో అకుసలతో చతూహి, కామావచరకుసలతో చతూహీతి అట్ఠహి చిత్తేహి హసతి, సేఖా అకుసలతో దిట్ఠిగతసమ్పయుత్తాని ద్వే అపనేత్వా ఛహి చిత్తేహి హసన్తి, ఖీణాసవా చతూహి సహేతుకకిరియచిత్తేహి, ఏకేన అహేతుకకిరియచిత్తేనాతి పఞ్చహి చిత్తేహి హసన్తి. తేసుపి బలవారమ్మణే ఆపాథమాగతే ద్వీహి ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తేహి హసన్తి, దుబ్బలారమ్మణే దుహేతుకచిత్తద్వయేన చ అహేతుకచిత్తేన చాతి తీహి చిత్తేహి హసన్తి. ఇమస్మిం పన ఠానే కిరియాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతుసోమనస్ససహగతచిత్తం భగవతో పహట్ఠాకారమత్తహసితం ఉప్పాదేతి.

తం పనేతం హసితం ఏవం అప్పమత్తకమ్పి థేరస్స పాకటం అహోసి. కథం? తథారూపే హి కాలే తథాగతస్స చతూహి దాఠాహి చాతుద్దీపికమహామేఘముఖతో సమోసరితా విజ్జులతా వియ విరోచమానా మహాతాలక్ఖన్ధప్పమాణా రస్మివట్టియో ఉట్ఠహిత్వా తిక్ఖత్తుం సిరవరం పదక్ఖిణం కత్వా దాఠగ్గేసుయేవ అన్తరధాయన్తి. తేన సఞ్ఞాణేన ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతో పచ్ఛతో గచ్ఛమానోపి సితపాతుభావం జానాతి.

ఇద్ధన్తి సమిద్ధం. ఫీతన్తి అతిసమిద్ధం సబ్బపాలిఫుల్లం వియ. ఆకిణ్ణమనుస్సన్తి జనసమాకులం. సీలేసు అపరిపూరకారీతి పఞ్చసు సీలేసు అసమత్తకారీ. పటిదేసితానీతి ఉపాసకభావం పటిదేసితాని. సమాదపితానీతి సరణేసు పతిట్ఠాపితానీతి అత్థో. ఇచ్చేతం సమసమన్తి ఇతి ఏతం కారణం సబ్బాకారతో సమభావేనేవ సమం, న ఏకదేసేన. నత్థి కిఞ్చి అతిరేకన్తి మయ్హం ఇమేహి కిఞ్చి అతిరేకం నత్థి. హన్దాతి వవస్సగ్గత్థే నిపాతో. అతిరేకాయాతి విసేసకారణత్థాయ పటిపజ్జామీతి అత్థో. సీలేసు పరిపూరకారిం ధారేథాతి పఞ్చసు సీలేసు సమత్తకారీతి జానాథ. ఏత్తావతా తేన పఞ్చ సీలాని సమాదిన్నాని నామ హోన్తి. కిమఙ్గ పన న మయన్తి మయం పన కేనేవ కారణేన పరిపూరకారినో న భవిస్సామ. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవాతి.

ఉపాసకవగ్గో తతియో.

(౧౯) ౪. అరఞ్ఞవగ్గో

౧. ఆరఞ్ఞికసుత్తవణ్ణనా

౧౮౧. చతుత్థస్స పఠమే మన్దత్తా మోమూహత్తాతి నేవ సమాదానం జానాతి, న ఆనిసంసం. అత్తనో పన మన్దత్తా మోమూహత్తా అఞ్ఞాణేనేవ ఆరఞ్ఞకో హోతి. పాపిచ్ఛో ఇచ్ఛాపకతోతి ‘‘అరఞ్ఞే మే విహరన్తస్స ‘అయం ఆరఞ్ఞకో’తి చతుపచ్చయసక్కారం కరిస్సన్తి, ‘అయం భిక్ఖు లజ్జీ పవివిత్తో’తిఆదీహి చ గుణేహి సమ్భావేస్సన్తీ’’తి ఏవం పాపికాయ ఇచ్ఛాయ ఠత్వా తాయ ఏవ ఇచ్ఛాయ అభిభూతో హుత్వా ఆరఞ్ఞకో హోతి. ఉమ్మాదవసేన అరఞ్ఞం పవిసిత్వా విహరన్తో పన ఉమ్మాదా చిత్తక్ఖేపా ఆరఞ్ఞకో నామ హోతి. వణ్ణితన్తి ఇదం ఆరఞ్ఞకఙ్గం నామ బుద్ధేహి చ బుద్ధసావకేహి చ వణ్ణితం పసత్థన్తి ఆరఞ్ఞకో హోతి. ఇదమత్థితన్తి ఇమాయ కల్యాణాయ పటిపత్తియా అత్థో ఏతస్సాతి ఇదమత్థీ, ఇదమత్థినో భావో ఇదమత్థితా. తం ఇదమత్థితంయేవ నిస్సాయ, న అఞ్ఞం కిఞ్చి లోకామిసన్తి అత్థో. సేసమేత్థ ఇతో పరేసు చ ఉత్తానత్థమేవ.

అరఞ్ఞవగ్గో చతుత్థో.

(౨౦) ౫. బ్రాహ్మణవగ్గో

౧. సోణసుత్తవణ్ణనా

౧౯౧. పఞ్చమస్స పఠమే బ్రాహ్మణధమ్మాతి బ్రాహ్మణసభావా. సునఖేసూతి కుక్కురేసు. నేవ కిణన్తి న విక్కిణన్తీతి న గణ్హన్తా కిణన్తి, న దదన్తా విక్కిణన్తి. సమ్పియేనేవ సంవాసం సంబన్ధాయ సమ్పవత్తేన్తీతి పియో పియం ఉపసఙ్కమిత్వా పవేణియా బన్ధనత్థం సంవాసం పవత్తయన్తి. ఉదరావదేహకన్తి ఉదరం అవదిహిత్వా ఉపచినిత్వా పూరేత్వా. అవసేసం ఆదాయ పక్కమన్తీతి యం భుఞ్జితుం న సక్కోన్తి, తం భణ్డికం కత్వా గహేత్వా గచ్ఛన్తి. ఇమస్మిం సుత్తే వట్టమేవ కథితం.

౨. దోణబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా

౧౯౨. దుతియే త్వమ్పి నోతి త్వమ్పి ను. పవత్తారోతి పవత్తయితారో. యేసన్తి యేసం సన్తకం. మన్తపదన్తి వేదసఙ్ఖాతం మన్తమేవ. గీతన్తి అట్ఠకాదీహి దసహి పోరాణకబ్రాహ్మణేహి సరసమ్పత్తివసేన సజ్ఝాయితం. పవుత్తన్తి అఞ్ఞేసం వుత్తం, వాచితన్తి అత్థో. సమీహితన్తి సముపబ్యూళ్హం రాసికతం, పిణ్డం కత్వా ఠపితన్తి అత్థో. తదనుగాయన్తీతి ఏతరహి బ్రాహ్మణా తం తేహి పుబ్బేహి గీతం అనుగాయన్తి అనుసజ్ఝాయన్తి. తదనుభాసన్తీతి తం అనుభాసన్తి. ఇదం పురిమస్సేవ వేవచనం. భాసితమనుభాసన్తీతి తేహి భాసితం అనుభాసన్తి. సజ్ఝాయితమనుసజ్ఝాయన్తీతి తేహి సజ్ఝాయితం అనుసజ్ఝాయన్తి. వాచితమనువాచేన్తీతి తేహి అఞ్ఞేసం వాచితం అనువాచేన్తి. సేయ్యథిదన్తి తే కతమేతి అత్థో. అట్ఠకోతిఆదీని తేసం నామాని. తే కిర దిబ్బేన చక్ఖునా ఓలోకేత్వా పరూపఘాతం అకత్వా కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధస్స భగవతో పావచనేన సహ సంసన్దేత్వా మన్తే గన్థేసుం. అపరాపరే పన బ్రాహ్మణా పాణాతిపాతాదీని పక్ఖిపిత్వా తయో వేదే భిన్దిత్వా బుద్ధవచనేన సద్ధిం విరుద్ధే అకంసు. త్యాస్సు’మేతి ఏత్థ అస్సూతి నిపాతమత్తం, తే బ్రాహ్మణా ఇమే పఞ్చ బ్రాహ్మణే పఞ్ఞాపేన్తీతి అత్థో.

మన్తే అధీయమానోతి వేదే సజ్ఝాయన్తో గణ్హన్తో. ఆచరియధనన్తి ఆచరియదక్ఖిణం ఆచరియభాగం. న ఇస్సత్థేనాతి న యోధాజీవకమ్మేన ఉప్పాదేతి. న రాజపోరిసేనాతి న రాజుపట్ఠాకభావేన. కేవలం భిక్ఖాచరియాయాతి సుద్ధాయ భిక్ఖాచరియాయ ఏవ. కపాలం అనతిమఞ్ఞమానోతి తం భిక్ఖాభాజనం అనతిమఞ్ఞమానో. సో హి పుణ్ణపత్తం ఆదాయ సీసం న్హాతో కులద్వారేసు ఠత్వా ‘‘అహం అట్ఠచత్తాలీస వస్సాని కోమారబ్రహ్మచరియం చరిం, మన్తాపి మే గహితా, ఆచరియస్స ఆచరియధనం దస్సామి, ధనం మే దేథా’’తి యాచతి. తం సుత్వా మనుస్సా యథాసత్తి యథాబలం అట్ఠపి సోళసపి సతమ్పి సహస్సమ్పి దేన్తి. ఏవం సకలగామం చరిత్వా లద్ధధనం ఆచరియస్స నియ్యాదేతి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. ఏవం ఖో దోణ బ్రాహ్మణో బ్రహ్మసమో హోతీతి ఏవం బ్రహ్మవిహారేహి సమన్నాగతత్తా బ్రాహ్మణో బ్రహ్మసమో నామ హోతి.

నేవ కయేన న విక్కయేనాతి నేవ అత్తనా కయం కత్వా గణ్హాతి, న పరేన విక్కయం కత్వా దిన్నం. ఉదకూపస్సట్ఠన్తి ఉదకేన ఉపస్సట్ఠం పరిచ్చత్తం. సో హి యస్మిం కులే వయప్పత్తా దారికా అత్థి, గన్త్వా తస్స ద్వారే తిట్ఠతి. ‘‘కస్మా ఠితోసీ’’తి వుత్తే ‘‘అహం అట్ఠచత్తాలీస వస్సాని కోమారబ్రహ్మచరియం చరిం, తం సబ్బం తుమ్హాకం దేమి, తుమ్హే మయ్హం దారికం దేథా’’తి వదతి. తే దారికం ఆనేత్వా తస్స హత్థే ఉదకం పాతేత్వా దేన్తి. సో తం ఉదకూపస్సట్ఠం భరియం గణ్హిత్వా గచ్ఛతి. అతిమీళ్హజోతి అతిమీళ్హే మహాగూథరాసిమ్హి జాతో. తస్స సాతి తస్స ఏసా. న దవత్థాతి న కీళనత్థా. న రతత్థాతి న కామరతిఅత్థా. మేథునం ఉప్పాదేత్వాతి ధీతరం వా పుత్తం వా ఉప్పాదేత్వా ‘‘ఇదాని పవేణి ఘటీయిస్సతీ’’తి నిక్ఖమిత్వా పబ్బజతి. సుగతిం సగ్గం లోకన్తి బ్రహ్మలోకమేవ సన్ధాయేతం వుత్తం. దేవసమో హోతీతి దిబ్బవిహారేహి సమన్నాగతత్తా దేవసమో నామ హోతి.

తమేవ పుత్తస్సాదం నికామయమానోతి య్వాస్స ధీతరం వా పుత్తం వా జాతం దిస్వా పుత్తపేమం పుత్తస్సాదో ఉప్పజ్జతి, తం పత్థయమానో ఇచ్ఛమానో. కుటుమ్బం అజ్ఝావసతీతి కుటుమ్బం సణ్ఠపేత్వా కుటుమ్బమజ్ఝే వసతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవాతి.

౩. సఙ్గారవసుత్తవణ్ణనా

౧౯౩. తతియే పగేవాతి పఠమఞ్ఞేవ. కామరాగపరియుట్ఠితేనాతి కామరాగగ్గహితేన. కామరాగపరేతేనాతి కామరాగానుగతేన. నిస్సరణన్తి తివిధం కామరాగస్స నిస్సరణం విక్ఖమ్భననిస్సరణం, తదఙ్గనిస్సరణం, సముచ్ఛేదనిస్సరణన్తి. తత్థ అసుభే పఠమజ్ఝానం విక్ఖమ్భననిస్సరణం నామ, విపస్సనా తదఙ్గనిస్సరణం నామ, అరహత్తమగ్గో సముచ్ఛేదనిస్సరణం నామ. తం తివిధమ్పి నప్పజానాతీతి అత్థో. అత్తత్థమ్పీతిఆదీసు అరహత్తసఙ్ఖాతో అత్తనో అత్థో అత్తత్థో నామ, పచ్చయదాయకానం అత్థో పరత్థో నామ, స్వేవ దువిధో ఉభయత్థో నామ. ఇమినా నయేన సబ్బవారేసు అత్థో వేదితబ్బో.

అయం పన విసేసో – బ్యాపాదస్స నిస్సరణన్తిఆదీసు హి ద్వేవ నిస్సరణాని విక్ఖమ్భననిస్సరణఞ్చ సముచ్ఛేదనిస్సరణఞ్చ. తత్థ బ్యాపాదస్స తావ మేత్తాయ పఠమజ్ఝానం విక్ఖమ్భననిస్సరణం నామ, అనాగామిమగ్గో సముచ్ఛేదనిస్సరణం, థినమిద్ధస్స ఆలోకసఞ్ఞా విక్ఖమ్భననిస్సరణం, అరహత్తమగ్గో సముచ్ఛేదనిస్సరణం. ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స యో కోచి సమథో విక్ఖమ్భననిస్సరణం, ఉద్ధచ్చస్స పనేత్థ అరహత్తమగ్గో, కుక్కుచ్చస్స అనాగామిమగ్గో సముచ్ఛేదనిస్సరణం. విచికిచ్ఛాయ ధమ్మవవత్థానం విక్ఖమ్భననిస్సరణం, పఠమమగ్గో సముచ్ఛేదనిస్సరణం.

యా పనేత్థ సేయ్యథాపి, బ్రాహ్మణ, ఉదపత్తో సంసట్ఠో లాఖాయ వాతిఆదికా ఉపమా వుత్తా, తాసు ఉదపత్తోతి ఉదకభరితా పాతి. సంసట్ఠోతి వణ్ణభేదకరణవసేన సంసట్ఠో. ఉక్కుధితోతి కుధితో. ఉస్సదకజాతోతి ఉసుమకజాతో. సేవాలపణకపరియోనద్ధోతి తిలబీజకాదిభేదేన సేవాలేన వా నీలమణ్డూకపిట్ఠివణ్ణేన వా ఉదకపిట్ఠిం ఛాదేత్వా నిబ్బత్తేన పణకేన పరియోనద్ధో. వాతేరితోతి వాతేన ఏరితో కమ్పితో. ఆవిలోతి అప్పసన్నో. లుళితోతి అసన్నిసిన్నో. కలలీభూతోతి కద్దమీభూతో. అన్ధకారే నిక్ఖిత్తోతి కోట్ఠకన్తరాదిభేదే అనాలోకట్ఠానే ఠపితో. ఇమస్మిం సుత్తే భగవా తీహి భవేహి దేసనం నివట్టేత్వా అరహత్తనికూటేన నిట్ఠపేసి, బ్రాహ్మణో పన సరణమత్తే పతిట్ఠితోతి.

౪. కారణపాలీసుత్తవణ్ణనా

౧౯౪. చతుత్థే కారణపాలీతి పాలోతి తస్స నామం, రాజకులానం పన కమ్మన్తే కారేతీతి కారణపాలీ నామ జాతో. కమ్మన్తం కారేతీతి పాతోవ ఉట్ఠాయ ద్వారట్టాలకపాకారే అకతే కారేతి, జిణ్ణే పటిజగ్గాపేతి. పిఙ్గియానిం బ్రాహ్మణన్తి ఏవంనామకం అనాగామిఫలే పతిట్ఠితం అరియసావకం బ్రాహ్మణం. సో కిర పాతోవ ఉట్ఠాయ గన్ధమాలాదీని గాహాపేత్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా గన్ధమాలాదీహి పూజేత్వా నగరం ఆగచ్ఛతి, ఇదం బ్రాహ్మణస్స దేవసికం వత్తన్తి. తం సో ఏవం వత్తం కత్వా ఆగచ్ఛన్తం అద్దస. ఏతదవోచాతి ‘‘అయం బ్రాహ్మణో పఞ్ఞవా ఞాణుత్తరో, కహం ను ఖో పాతోవ గన్త్వా ఆగచ్ఛతీ’’తి చిన్తేత్వా అనుక్కమేన సన్తికం ఆగతం సఞ్జానిత్వా ‘‘హన్ద కుతో నూ’’తిఆదివచనం అవోచ.

తత్థ దివా దివస్సాతి దివసస్సాపి దివా, మజ్ఝన్హికకాలేతి అత్థో. పణ్డితో మఞ్ఞేతి భవం పిఙ్గియానీ సమణం గోతమం పణ్డితోతి మఞ్ఞతి, ఉదాహు నోతి అయమేత్థ అత్థో. కో చాహం, భోతి, భో, సమణస్స గోతమస్స పఞ్ఞావేయ్యత్తియజాననే అహం కో నామ? కో చ సమణస్స గోతమస్స పఞ్ఞావేయ్యత్తియం జానిస్సామీతి కుతో చాహం సమణస్స గోతమస్స పఞ్ఞావేయ్యత్తియం జానిస్సామి, కేన నామ కారణేన జానిస్సామీతి ఏవం సబ్బథాపి అత్తనో అజాననభావం దీపేతి. సోపి నూనస్స తాదిసోవాతి యో సమణస్స గోతమస్స పఞ్ఞావేయ్యత్తియం జానేయ్య, సోపి నూన దస పారమియో పూరేత్వా సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో తాదిసో బుద్ధోయేవ భవేయ్య. సినేరుం వా హి పథవిం వా ఆకాసం వా పమేతుకామేన తప్పమాణో దణ్డో వా రజ్జు వా లద్ధుం వట్టతి, సమణస్స గోతమస్స పఞ్ఞం జానన్తేనపి తస్స ఞాణసదిసమేవ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం లద్ధుం వట్టతీతి దీపేతి. ఆదరవసేన పనేత్థ ఆమేడితం కతం. ఉళారాయాతి ఉత్తమాయ సేట్ఠాయ. కో చాహం, భోతి, భో, అహం సమణస్స గోతమస్స పసంసనే కో నామ. కో చ సమణం గోతమం పసంసిస్సామీతి కేన కారణేన పసంసిస్సామి.

పసత్థప్పసత్థోతి సబ్బగుణానం ఉపరి చరేహి సబ్బలోకపసత్థేహి అత్తనో గుణేహేవ పసత్థో, న తస్స అఞ్ఞేహి పసంసనకిచ్చం అత్థి. యథా హి చమ్పకపుప్ఫం వా నీలుప్పలం వా పదుమం వా లోహితచన్దనం వా అత్తనో వణ్ణగన్ధసిరియావ పాసాదికఞ్చేవ సుగన్ధఞ్చ, న తస్స ఆగన్తుకేహి వణ్ణగన్ధేహి థోమనకిచ్చం అత్థి. యథా చ మణిరతనం వా చన్దమణ్డలం వా అత్తనో ఆలోకేనేవ ఓభాసతి, న తస్స అఞ్ఞేన ఓభాసనకిచ్చం అత్థి, ఏవం సమణో గోతమో సబ్బలోకపసత్థేహి అత్తనో గుణేహేవ పసత్థో థోమితో, సబ్బలోకస్స సేట్ఠతం పాపితో. న తస్స అఞ్ఞేన పసంసనకిచ్చం అత్థి.

పసత్థేహి వా పసత్థోతిపి పసత్థప్పసత్థో. కే పన పసత్థా నామ? రాజా పసేనది కోసలో కాసికోసలవాసికేహి పసత్థో, బిమ్బిసారో అఙ్గమగధవాసీహి, వేసాలికా లిచ్ఛవీ వజ్జితట్ఠవాసీహి పసత్థా, పావేయ్యకా మల్లా కోసినారకా మల్లా అఞ్ఞేపి తే తే ఖత్తియా తేహి తేహి జానపదేహి పసత్థా, చఙ్కిఆదయో బ్రాహ్మణా బ్రాహ్మణగణేహి, అనాథపిణ్డికాదయో ఉపాసకా ఉపాసకగణేహి, విసాఖాఆదికా ఉపాసికా అనేకసతాహి ఉపాసికాహి, సకులుదాయిఆదయో పరిబ్బాజకా అనేకేహి పరిబ్బాజకసతేహి, ఉప్పలవణ్ణత్థేరిఆదికా మహాసావికా అనేకేహి భిక్ఖునిసతేహి, సారిపుత్తత్థేరాదయో మహాథేరా అనేకసతేహి భిక్ఖూహి, సక్కాదయో దేవా అనేకసహస్సేహి దేవేహి, మహాబ్రహ్మాదయో బ్రహ్మానో అనేకసహస్సేహి బ్రహ్మేహి పసత్థా. తే సబ్బేపి దసబలం థోమేన్తి వణ్ణేన్తి పసంసన్తీతి భగవా ‘‘పసత్థప్పసత్థో’’తి వుచ్చతి. అత్థవసన్తి అత్థానిసంసం.

అథస్స సో అత్తనో పసాదకారణం ఆచిక్ఖన్తో సేయ్యథాపి, భో, పురిసోతిఆదిమాహ. తత్థ అగ్గరసపరితిత్తోతి భోజనరసేసు పాయాసో స్నేహరసేసు గోసప్పి, కసావరసేసు ఖుద్దకమధు అనేళకం, మధురరసేసు సక్కరాతి ఏవమాదయో అగ్గరసా నామ. తేసు యేన కేనచి పరితిత్తో ఆకణ్ఠప్పమాణం భుఞ్జిత్వా ఠితో. అఞ్ఞేసం హీనానన్తి అగ్గరసేహి అఞ్ఞేసం హీనరసానం. సుత్తసోతి సుత్తతో, సుత్తభావేనాతి అత్థో. సేసుపి ఏసేవ నయో. తతో తతోతి సుత్తాదీసు తతో తతో. అఞ్ఞేసం పుథుసమణబ్రాహ్మణాప్పవాదానన్తి యే అఞ్ఞేసం పుథూనం సమణబ్రాహ్మణానం లద్ధిసఙ్ఖాతప్పవాదా, తేసం. న పిహేతీతి న పత్థేతి, తే కథియమానే సోతుమ్పి న ఇచ్ఛతి. జిఘచ్ఛాదుబ్బల్యపరేతోతి జిఘచ్ఛాయ చేవ దుబ్బలభావేన చ అనుగతో. మధుపిణ్డికన్తి సాలిపిట్ఠం భజ్జిత్వా చతుమధురేన యోజేత్వా కతం బద్ధసత్తుపిణ్డికం, మధురపూవమేవ వా. అధిగచ్ఛేయ్యాతి లభేయ్య. అసేచనకన్తి మధురభావకరణత్థాయ అఞ్ఞేన రసేన అనాసిత్తకం ఓజవన్తం పణీతరసం.

హరిచన్దనస్సాతి సువణ్ణవణ్ణచన్దనస్స. లోహితచన్దనస్సాతి రత్తవణ్ణచన్దనస్స. సురభిగన్ధన్తి సుగన్ధం. దరథాదయో వట్టదరథా, వట్టకిలమథా, వట్టపరిళాహా ఏవ. ఉదానం ఉదానేసీతి ఉదాహారం ఉదాహరి. యథా హి యం తేలం మానం గహేతుం న సక్కోతి, విస్సన్దిత్వా గచ్ఛతి, తం అవసేకోతి వుచ్చతి. యఞ్చ జలం తళాకం గహేతుం న సక్కోతి, అజ్ఝోత్థరిత్వా గచ్ఛతి, తం ఓఘోతి వుచ్చతి. ఏవమేవం యం పీతివచనం హదయం గహేతుం న సక్కోతి, అధికం హుత్వా అన్తో అసణ్ఠహిత్వా బహి నిక్ఖమతి, తం ఉదానన్తి వుచ్చతి. ఏవరూపం పీతిమయవచనం నిచ్ఛారేసీతి అత్థో.

౫. పిఙ్గియానీసుత్తవణ్ణనా

౧౯౫. పఞ్చమే నీలాతి ఇదం సబ్బసఙ్గాహికం. నీలవణ్ణాతిఆది తస్సేవ విభాగదస్సనం. తత్థ న తేసం పకతివణ్ణో నీలో, నీలవిలేపనవిలిత్తత్తా పనేతం వుత్తం. నీలవత్థాతి పటదుకూలకోసేయ్యాదీనిపి తేసం నీలానేవ హోన్తి. నీలాలఙ్కారాతి నీలమణీహి నీలపుప్ఫేహి అలఙ్కతా, తేసం హత్థాలఙ్కార-అస్సాలఙ్కార-రథాలఙ్కార-సాణివితానకఞ్చుకాపి సబ్బే నీలాయేవ హోన్తి. ఇమినా నయేన సబ్బపదేసు అత్థో వేదితబ్బో.

పదుమం యథాతి యథా సతపత్తం రత్తపదుమం. కోకనదన్తి తస్సేవ వేవచనం. పాతోతి పగేవ సురియుగ్గమనకాలే. సియాతి భవేయ్య. అవీతగన్ధన్తి అవిగతగన్ధం. అఙ్గీరసన్తి భగవతో అఙ్గమఙ్గేహి రస్మియో నిచ్ఛరన్తి, తస్మా అఙ్గీరసోతి వుచ్చతి. తపన్తమాదిచ్చమివన్తలిక్ఖేతి ద్విసహస్సదీపపరివారేసు చతూసు మహాదీపేసు ఆలోకకరణవసేన అన్తలిక్ఖే తపన్తం ఆదిచ్చం వియ విరోచమానం. అఙ్గీరసం పస్సాతి అత్తానమేవ వా మహాజనం వా సన్ధాయ ఏవం వదతి.

౬. మహాసుపినసుత్తవణ్ణనా

౧౯౬. ఛట్ఠే మహాసుపినాతి మహన్తేహి పురిసేహి పస్సితబ్బతో మహన్తానఞ్చ అత్థానం నిమిత్తభావతో మహాసుపినా. పాతురహేసున్తి పాకటా అహేసుం. తత్థ సుపినం పస్సన్తో చతూహి కారణేహి పస్సతి ధాతుక్ఖోభతో వా అనుభూతపుబ్బతో వా దేవతోపసంహారతో వా పుబ్బనిమిత్తతో వాతి.

తత్థ పిత్తాదీనం ఖోభకరణపచ్చయప్పయోగేన ఖుభితధాతుకో ధాతుక్ఖోభతో సుపినం పస్సతి. పస్సన్తో చ నానావిధం సుపినం పస్సతి పబ్బతా పతన్తో వియ, ఆకాసేన గచ్ఛన్తో వియ, వాళమిగహత్థిచోరాదీహి అనుబద్ధో వియ చ. అనుభూతపుబ్బతో పస్సన్తో పుబ్బే అనుభూతపుబ్బం ఆరమ్మణం పస్సతి. దేవతోపసంహారతో పస్సన్తస్స దేవతా అత్థకామతాయ వా అనత్థకామతాయ వా అత్థాయ వా అనత్థాయ వా నానావిధాని ఆరమ్మణాని ఉపసంహరన్తి. సో తాసం దేవతానం ఆనుభావేన తాని ఆరమ్మణాని పస్సతి. పుబ్బనిమిత్తతో పస్సన్తో పుఞ్ఞాపుఞ్ఞవసేన ఉప్పజ్జితుకామస్స అత్థస్స వా అనత్థస్స వా పుబ్బనిమిత్తభూతం సుపినం పస్సతి బోధిసత్తమాతా వియ పుత్తపటిలాభనిమిత్తం, కోసలరాజా వియ సోళస సుపినే, అయమేవ భగవా బోధిసత్తభూతో ఇమే పఞ్చ మహాసుపినే వియ చాతి.

తత్థ యం ధాతుక్ఖోభతో అనుభూతపుబ్బతో చ సుపినే పస్సతి, న తం సచ్చం హోతి. యం దేవతోపసంహారతో పస్సతి, తం సచ్చం వా హోతి అలికం వా. కుద్ధా హి దేవతా ఉపాయేన వినాసేతుకామా విపరీతమ్పి కత్వా దస్సేన్తి. యం పన పుబ్బనిమిత్తతో పస్సతి, తం ఏకన్తం సచ్చమేవ హోతి. ఏతేసం చతున్నం మూలకారణానం సంసగ్గభేదతోపి సుపినభేదో హోతియేవ.

తం పనేతం చతుబ్బిధమ్పి సుపినం సేఖపుథుజ్జనావ పస్సన్తి అప్పహీనవిపల్లాసత్తా, అసేఖా న పస్సన్తి పహీనవిపల్లాసత్తా. కిం పనేతం పస్సన్తో సుత్తో పస్సతి పటిబుద్ధో, ఉదాహు నేవ సుత్తో న పటిబుద్ధోతి? కిఞ్చేత్థ యది తావ సుత్తో పస్సతి, అభిధమ్మవిరోధో ఆపజ్జతి. భవఙ్గచిత్తేన హి సుపతి, తం రూపనిమిత్తాదిఆరమ్మణం రాగాదిసమ్పయుత్తం వా న హోతి. సుపినం పస్సన్తస్స చ ఈదిసాని చిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి. అథ పటిబుద్ధో పస్సతి, వినయవిరోధో ఆపజ్జతి. యఞ్హి పటిబుద్ధో పస్సతి, తం సబ్బోహారికచిత్తేన పస్సతి. సబ్బోహారికచిత్తేన చ కతే వీతిక్కమే అనాపత్తి నామ నత్థి. సుపినం పస్సన్తేన పన కతేపి వీతిక్కమే ఏకన్తం అనాపత్తి ఏవ. అథ నేవ సుత్తో న పటిబుద్ధో పస్సతి, న నామ పస్సతి. ఏవఞ్చ సతి సుపినస్స అభావో చ ఆపజ్జతి? న అభావో. కస్మా? యస్మా కపిమిద్ధపరేతో పస్సతి. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘కపిమిద్ధపరేతో ఖో, మహారాజ, సుపినం పస్సతీ’’తి.

కపిమిద్ధపరేతోతి మక్కటనిద్దాయ యుత్తో. యథా హి మక్కటస్స నిద్దా లహుపరివత్తా హోతి, ఏవం యా నిద్దా పునప్పునం కుసలాదిచిత్తవోకిణ్ణత్తా లహుపరివత్తా, యస్సా పవత్తియం పునప్పునం భవఙ్గతో ఉత్తరణం హోతి, తాయ యుత్తో సుపినం పస్సతి. తేనాయం సుపినో కుసలోపి హోతి అకుసలోపి అబ్యాకతోపి. తత్థ సుపినన్తే చేతియవన్దనధమ్మస్సవనధమ్మదేసనాదీని కరోన్తస్స కుసలో, పాణాతిపాతాదీని కరోన్తస్స అకుసలో, ద్వీహి అన్తేహి ముత్తో ఆవజ్జనతదారమ్మణక్ఖణే అబ్యాకతోతి వేదితబ్బో. స్వాయం దుబ్బలవత్థుకత్తా చేతనాయ పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢితుం అసమత్థో. పవత్తే పన అఞ్ఞేహి కుసలాకుసలేహి ఉపత్థమ్భితో విపాకం దేతి. కిఞ్చాపి విపాకం దేతి, అథ ఖో అవిసయే ఉప్పన్నత్తా అబ్బోహారికావ సుపినన్తచేతనా. సో పనేస సుపినో కాలవసేనపి దివా తావ దిట్ఠో న సమేతి, తథా పఠమయామే మజ్ఝిమయామే పచ్ఛిమయామే చ. బలవపచ్చూసే పన అసితపీతఖాయితే సమ్మా పరిణామం గతే కాయస్మిం ఓజాయ పతిట్ఠితాయ అరుణే ఉగ్గచ్ఛమానేవ దిట్ఠో సుపినో సమేతి. ఇట్ఠనిమిత్తం సుపినం పస్సన్తో ఇట్ఠం పటిలభతి, అనిట్ఠనిమిత్తం పస్సన్తో అనిట్ఠం.

ఇమే పన పఞ్చ మహాసుపినే నేవ లోకియమహాజనో పస్సతి, న మహారాజానో, న చక్కవత్తిరాజానో, న అగ్గసావకా, న పచ్చేకబుద్ధా, న సమ్మాసమ్బుద్ధా, ఏకో సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తోయేవ పస్సతి. అమ్హాకం పన బోధిసత్తో కదా ఇమే సుపినే పస్సీతి? ‘‘స్వే బుద్ధో భవిస్సామీ’’తి చాతుద్దసియం పక్ఖస్స రత్తివిభాయనకాలే పస్సి. తేరసియన్తిపి వదన్తియేవ. సో ఇమే సుపినే దిస్వా ఉట్ఠాయ పల్లఙ్కం ఆభుఞ్జిత్వా నిసిన్నో చిన్తేసి – ‘‘సచే మయా కపిలవత్థునగరే ఇమే సుపినా దిట్ఠా అస్సు, పితు మహారాజస్స కథేయ్యం. సచే పన మే మాతా జీవేయ్య, తస్సా కథేయ్యం. ఇమస్మిం ఖో పన ఠానే ఇమేసం పటిగ్గాహకో నామ నత్థి, అహమేవ పటిగణ్హిస్సామీ’’తి. తతో ‘‘ఇదం ఇమస్స పుబ్బనిమిత్తం ఇదం ఇమస్సా’’తి సయమేవ సుపినే పటిగ్గణ్హిత్వా ఉరువేలగామే సుజాతాయ దిన్నం పాయాసం పరిభుఞ్జిత్వా బోధిమణ్డం ఆరుయ్హ బోధిం పత్వా అనుక్కమేన జేతవనే విహరన్తో అత్తనో మకులబుద్ధకాలే దిట్ఠే పఞ్చ మహాసుపినే విత్థారేతుం భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వా ఇమం దేసనం ఆరభి.

తత్థ మహాపథవీతి చక్కవాళగబ్భం పూరేత్వా ఠితా మహాపథవీ. మహాసయనం అహోసీతి సిరిసయనం అహోసి. ఓహితోతి ఠపితో. సో పన న ఉదకస్మింయేవ ఠపితో అహోసి, అథ ఖో పాచీనసముద్దస్స ఉపరూపరిభాగేన గన్త్వా పాచీనచక్కవాళమత్థకే ఠపితో అహోసీతి వేదితబ్బో. పచ్ఛిమే సముద్దే దక్ఖిణే సముద్దేతి ఏతేసుపి ఏసేవ నయో. తిరియా నామ తిణజాతీతి దబ్బతిణం వుచ్చతి. నాభియా ఉగ్గన్త్వా నభం ఆహచ్చ ఠితా అహోసీతి నఙ్గలమత్తేన రత్తదణ్డేన నాభితో ఉగ్గన్త్వా పస్సన్తస్స పస్సన్తస్సేవ విదత్థిమత్తం రతనమత్తం బ్యామమత్తం యట్ఠిమత్తం గావుతమత్తం అడ్ఢయోజనమత్తం యోజనమత్తన్తి ఏవం ఉగ్గన్త్వా ఉగ్గన్త్వా అనేకయోజనసహస్సం నభం ఆహచ్చ ఠితా అహోసి. పాదేహి ఉస్సక్కిత్వాతి అగ్గనఖతో పట్ఠాయ పాదేహి అభిరుహిత్వా. నానావణ్ణాతి ఏకో నీలవణ్ణో, ఏకో పీతవణ్ణో, ఏకో లోహితవణ్ణో, ఏకో పణ్డుపలాసవణ్ణోతి ఏవం నానావణ్ణా. సేతాతి పణ్డరా పరిసుద్ధా. మహతో మీళ్హపబ్బతస్సాతి తియోజనుబ్బేధస్స గూథపబ్బతస్స. ఉపరూపరి చఙ్కమతీతి మత్థకమత్థకే చఙ్కమతి. దీఘాయుకబుద్ధా పన తియోజనికే మీళ్హపబ్బతే అనుపవిసిత్వా నిసిన్నా వియ హోన్తి.

ఏవం ఏత్తకేన ఠానేన పుబ్బనిమిత్తాని దస్సేత్వా ఇదాని సహ పుబ్బనిమిత్తేహి పటిలాభం దస్సేతుం యమ్పి, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ సబ్బగుణదాయకత్తా బుద్ధానం అరహత్తమగ్గో అనుత్తరా సమ్మాసమ్బోధి నామ. తస్మా యం సో చక్కవాళమహాపథవిం సిరిసయనభూతం అద్దస, తం బుద్ధభావస్స పుబ్బనిమిత్తం. యం హిమవన్తపబ్బతరాజానం బిమ్బోహనం అద్దస, తం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణబిమ్బోహనస్స పుబ్బనిమిత్తం. యం చత్తారో హత్థపాదే చక్కవాళమత్థకే ఠితే అద్దస, తం ధమ్మచక్కస్స అప్పటివత్తియభావే పుబ్బనిమిత్తం. యం అత్తానం ఉత్తానకం నిపన్నం అద్దస, తం తీసు భవేసు అవకుజ్జానం సత్తానం ఉత్తానముఖభావస్స పుబ్బనిమిత్తం. యం అక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వా పస్సన్తో వియ అహోసి, తం దిబ్బచక్ఖుపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం. యం యావ భవగ్గా ఏకాలోకం అహోసి, తం అనావరణఞాణస్స పుబ్బనిమిత్తం. సేసం పాళివసేనేవ వేదితబ్బన్తి.

౭. వస్ససుత్తవణ్ణనా

౧౯౭. సత్తమే నేమిత్తాతి నిమిత్తపాఠకా. తేజోధాతు పకుప్పతీతి మహాఅగ్గిక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి. పాణినా ఉదకం సమ్పటిచ్ఛిత్వాతి ఉప్పన్నం ఉతుసముట్ఠానం ఉదకం తియోజనసతేన హత్థేన పటిగ్గహేత్వా. పమత్తా హోన్తీతి అత్తనో కీళాయ పమత్తా హోన్తి విప్పవుట్ఠసతినో. తేసఞ్హి సకాయ రతియా ‘‘రమామా’’తి చిత్తే ఉప్పన్నే అకాలేపి దేవో వస్సతి, తదభావే న వస్సతి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం – ‘‘న కాలవస్స’’న్తి. అట్ఠమనవమాని ఉత్తానత్థానేవ.

౧౦. నిస్సారణీయసుత్తవణ్ణనా

౨౦౦. దసమే నిస్సారణీయాతి నిస్సటా విసఞ్ఞుత్తా. ధాతుయోతి అత్తసుఞ్ఞసభావా. కామం మనసికరోతోతి కామం మనసికరోన్తస్స, అసుభజ్ఝానతో వుట్ఠాయ అగదం గహేత్వా విసం వీమంసన్తో వియ వీమంసనత్థం కామాభిముఖం చిత్తం పేసేన్తస్సాతి అత్థో. న పక్ఖన్దతీతి నప్పవిసతి. నప్పసీదతీతి పసాదం నాపజ్జతి. న సన్తిట్ఠతీతి నప్పతిట్ఠహతి. న విముచ్చతీతి న అధిముచ్చతి. యథా పన కుక్కుటపత్తం వా న్హారుదద్దులం వా అగ్గిమ్హి పక్ఖిత్తం పటిలీయతి పతికుటతి పతివట్టతి న సంపసారీయతి, ఏవం పటిలీయతి న సంపసారీయతి. నేక్ఖమ్మం ఖో పనాతి ఇధ నేక్ఖమ్మం నామ అసుభేసు పఠమజ్ఝానం, తదస్స మనసికరోతో చిత్తం పక్ఖన్దతి. తస్స తం చిత్తన్తి తస్స తం అసుభజ్ఝానచిత్తం. సుగతన్తి గోచరే గతత్తా సుట్ఠు గతం. సుభావితన్తి అహానభాగియత్తా సుట్ఠు భావితం. సువుట్ఠితన్తి కామతో వుట్ఠితం. సువిముత్తన్తి కామేహి సుట్ఠు విముత్తం. కామపచ్చయా ఆసవా నామ కామహేతుకా చత్తారో ఆసవా. విఘాతాతి దుక్ఖా. పరిళాహాతి కామరాగపరిళాహా. న సో తం వేదనం వేదియతీతి సో తం కామవేదనం విఘాతపరిళాహవేదనఞ్చ న వేదియతి. ఇదమక్ఖాతం కామానం నిస్సరణన్తి ఇదం అసుభజ్ఝానం కామేహి నిస్సటత్తా కామానం నిస్సరణన్తి అక్ఖాతం. యో పన తం ఝానం పాదకం కత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసన్తో తతియమగ్గం పత్వా అనాగామిఫలేన నిబ్బానం దిస్వా ‘‘పున కామా నామ నత్థీ’’తి జానాతి. తస్స చిత్తం అచ్చన్తనిస్సరణమేవ. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో.

అయం పన విసేసో – దుతియవారే మేత్తాఝానాని బ్యాపాదస్స నిస్సరణం నామ. తతియవారే కరుణాఝానాని విహింసాయ నిస్సరణం నామ. చతుత్థవారే అరూపజ్ఝానాని రూపానం నిస్సరణం నామ. అచ్చన్తనిస్సరణఞ్చేత్థ అరహత్తఫలం యోజేతబ్బం. పఞ్చమవారే సక్కాయం మనసికరోతోతి సుద్ధసఙ్ఖారే పరిగ్గణ్హిత్వా అరహత్తం పత్తస్స సుక్ఖవిపస్సకస్స ఫలసమాపత్తితో వుట్ఠాయ వీమంసనత్థం పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధాభిముఖం చిత్తం పేసేన్తస్స. ఇదమక్ఖాతం సక్కాయస్స నిస్సరణన్తి ఇదం అరహత్తమగ్గేన చ ఫలేన చ నిబ్బానం దిస్వా ఠితస్స భిక్ఖునో ‘‘పున సక్కాయో నత్థీ’’తి ఉప్పన్నం అరహత్తఫలసమాపత్తిచిత్తం సక్కాయస్స నిస్సరణన్తి అక్ఖాతం. ఇదాని ఏవం సక్కాయనిస్సరణం నిరోధం పత్వా ఠితస్స ఖీణాసవస్స వణ్ణం కథేన్తో తస్స కామనన్దీపి నానుసేతీతిఆదిమాహ. తత్థ నానుసేతీతి న నిబ్బత్తతి. అననుసయాతి అనిబ్బత్తియా. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

బ్రాహ్మణవగ్గో పఞ్చమో.

చతుత్థపణ్ణాసకం నిట్ఠితం.