౩. తతియపణ్ణాసకం
(౧౧) ౧. ఫాసువిహారవగ్గో
౧. సారజ్జసుత్తవణ్ణనా
౧౦౧. తతియస్స పఠమే వేసారజ్జకరణాతి విసారదభావావహా. సారజ్జం హోతీతి దోమనస్సం హోతి.
౨. ఉస్సఙ్కితసుత్తవణ్ణనా
౧౦౨. దుతియే ఉస్సఙ్కితపరిసఙ్కితోతి ఉస్సఙ్కితో చ పరిసఙ్కితో చ. అపి అకుప్పధమ్మోపీతి అపి అకుప్పధమ్మో ఖీణాసవో సమానోపి పరేహి పాపభిక్ఖూహి ఉస్సఙ్కితపరిసఙ్కితో హోతీతి అత్థో. వేసియాగోచరోతిఆదీసు వేసియా వుచ్చన్తి రూపూపజీవినియో, తా గోచరో అస్సాతి వేసియాగోచరో, తాసం గేహం అభిణ్హగమనోతి అత్థో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ పన విధవాతి మతపతికా. థుల్లకుమారికాతి మహల్లికకుమారికాయో.
౩. మహాచోరసుత్తవణ్ణనా
౧౦౩. తతియే ఇతో భోగేన పటిసన్థరిస్సామీతి ఇతో మమ సాపతేయ్యతో భోగం గహేత్వా తేన పటిసన్థారం కరిస్సామి, తస్స చ మమ చ అన్తరం పిదహిస్సామీతి అత్థో. గహణానీతి పరసన్తకానం భణ్డానం గహణాని. గుయ్హమన్తాతి గుహితబ్బమన్తా. అన్తగ్గాహికాయాతి సస్సతం వా ఉచ్ఛేదం వా గహేత్వా ఠితాయ. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ. చతుత్థే సబ్బం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.
౫. ఫాసువిహారసుత్తవణ్ణనా
౧౦౫. పఞ్చమే మేత్తం కాయకమ్మన్తి మేత్తచిత్తేన పవత్తితం కాయకమ్మం. ఆవి చేవ రహో చాతి సమ్ముఖే చేవ పరమ్ముఖే చ. ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో. యాని తాని సీలానీతిఆది చతుపారిసుద్ధిసీలవసేన వుత్తం. సమాధిసంవత్తనికానీతి మగ్గసమాధిఫలసమాధినిబ్బత్తకాని. సీలసామఞ్ఞగతోతి సమానసీలతం గతో, ఏకసదిససీలో హుత్వాతి అత్థో. తక్కరస్సాతి యో నం కరోతి, తస్స. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే సీలం మిస్సకం కథితం, దిట్ఠి విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠీతి.
౬. ఆనన్దసుత్తవణ్ణనా
౧౦౬. ఛట్ఠే నో చ పరం అధిసీలే సమ్పవత్తా హోతీతి పరం సీలభావేన న గరహతి న ఉపవదతి. అత్తానుపేక్ఖీతి అత్తనోవ కతాకతం జాననవసేన అత్తానం అనుపేక్ఖితా. నో పరానుపేక్ఖీతి పరస్స కతాకతేసు అబ్యావటో. అపఞ్ఞాతోతి అపాకటో అప్పపుఞ్ఞో. అపఞ్ఞాతకేనాతి అపఞ్ఞాతభావేన అపాకటతాయ మన్దపుఞ్ఞతాయ. నో పరితస్సతీతి పరితాసం నాపజ్జతి. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే ఖీణాసవోవ కథితో.
౭-౮. సీలసుత్తాదివణ్ణనా
౧౦౭-౧౦౮. సత్తమే సీలసమాధిపఞ్ఞా మిస్సికా కథితా, విముత్తి అరహత్తఫలం, విముత్తిఞాణదస్సనం పచ్చవేక్ఖణఞాణం లోకియమేవ. అట్ఠమేపి ఏసేవ నయో. పచ్చవేక్ఖణఞాణం పనేత్థ అసేఖస్స పవత్తత్తా అసేఖన్తి వుత్తం.
౯-౧౦. చాతుద్దిససుత్తాదివణ్ణనా
౧౦౯-౧౧౦. నవమే చాతుద్దిసోతి చతూసు దిసాసు అప్పటిహతచారో. ఇమస్మిమ్పి సుత్తే ఖీణాసవోవ కథితో. దసమే అలన్తి యుత్తో. ఇధాపి ఖీణాసవోవ కథితో.
ఫాసువిహారవగ్గో పఠమో.
(౧౨) ౨. అన్ధకవిన్దవగ్గో
౧. కులూపకసుత్తవణ్ణనా
౧౧౧. దుతియస్స పఠమే అసన్థవవిస్సాసీతి అత్తనా సద్ధిం సన్థవం అకరోన్తేసు విస్సాసం అనాపజ్జన్తేసుయేవ విస్సాసం కరోతి. అనిస్సరవికప్పీతి అనిస్సరోవ సమానో ‘‘ఇమం దేథ, ఇమం గణ్హథా’’తి ఇస్సరో వియ వికప్పేతి. విస్సట్ఠుపసేవీతి విస్సట్ఠాని భిన్నకులాని ఘటనత్థాయ ఉపసేవతి. ఉపకణ్ణకజప్పీతి కణ్ణమూలే మన్తం గణ్హాతి. సుక్కపక్ఖో వుత్తవిపరియాయేన వేదితబ్బో.
౨. పచ్ఛాసమణసుత్తవణ్ణనా
౧౧౨. దుతియే పత్తపరియాపన్నం న గణ్హాతీతి ఉపజ్ఝాయే నివత్తిత్వా ఠితే అత్తనో తుచ్ఛపత్తం దత్వా తస్స పత్తం న గణ్హాతి, తతో వా దీయమానం న గణ్హాతి. న నివారేతీతి ఇదం వచనం ఆపత్తివీతిక్కమవచనం నామాతి న జానాతి. ఞత్వా వాపి, ‘‘భన్తే, ఏవరూపం నామ వత్తుం న వట్టతీ’’తి న నివారేతి. కథం ఓపాతేతీతి తస్స కథం భిన్దిత్వా అత్తనో కథం పవేసేతి. జళోతి జడో. ఏళమూగోతి పగ్ఘరితఖేళముఖో. తతియం ఉత్తానమేవ.
౪. అన్ధకవిన్దసుత్తవణ్ణనా
౧౧౪. చతుత్థే సీలవా హోథాతి సీలవన్తా హోథ. ఆరక్ఖసతినోతి ద్వారరక్ఖికాయ సతియా సమన్నాగతా. నిపక్కసతినోతి ద్వారరక్ఖనకేనేవ ఞాణేన సమన్నాగతస్సతినో. సతారక్ఖేన చేతసా సమన్నాగతాతి సతారక్ఖేన చిత్తేన సమన్నాగతా. అప్పభస్సాతి అప్పకథా. సమ్మాదిట్ఠికాతి కమ్మస్సకతజ్ఝాన-విపస్సనామగ్గ-ఫలవసేన పఞ్చవిధాయ సమ్మాదిట్ఠియా సమన్నాగతా. అపిచ పచ్చవేక్ఖణఞాణమ్పి సమ్మాదిట్ఠియేవాతి వేదితబ్బా.
౫. మచ్ఛరినీసుత్తవణ్ణనా
౧౧౫. పఞ్చమే ఆవాసమచ్ఛరినీతి ఆవాసం మచ్ఛరాయతి, తత్థ అఞ్ఞేసం వాసం న సహతి. కులమచ్ఛరినీతి ఉపట్ఠాకకులం మచ్ఛరాయతి, అఞ్ఞేసం తత్థ ఉపసఙ్కమనం న సహతి. లాభమచ్ఛరినీతి లాభం మచ్ఛరాయతి, అఞ్ఞేసం తం ఉప్పజ్జన్తం న సహతి. వణ్ణమచ్ఛరినీతి గుణం మచ్ఛరాయతి, అఞ్ఞేసం గుణకథం న సహతి. ధమ్మమచ్ఛరినీతి పరియత్తిధమ్మం మచ్ఛరాయతి, అఞ్ఞేసం దాతుం న ఇచ్ఛతి.
౬-౭. వణ్ణనాసుత్తాదివణ్ణనా
౧౧౬-౧౧౭. ఛట్ఠే సద్ధాదేయ్యం వినిపాతేతీతి పరేహి సద్ధాయ దిన్నపిణ్డపాతతో అగ్గం అగ్గహేత్వా పరస్స దేతి. సత్తమే ఇస్సుకినీతి ఇస్సాయ సమన్నాగతా. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.
అన్ధకవిన్దవగ్గో దుతియో.
(౧౩) ౩. గిలానవగ్గో
౪. దుతియఉపట్ఠాకసుత్తవణ్ణనా
౧౨౪. తతియస్స చతుత్థే నప్పటిబలోతి కాయబలేన చ ఞాణబలేన చ అసమన్నాగతో. ఆమిసన్తరోతి ఆమిసహేతుకో చీవరాదీని పచ్చాసీసమానో.
౫-౬. అనాయుస్సాసుత్తద్వయవణ్ణనా
౧౨౫-౧౨౬. పఞ్చమే అనాయుస్సాతి ఆయుపచ్ఛేదనా, న ఆయువడ్ఢనా. ఛట్ఠేపి ఏసేవ నయో.
౭. వపకాససుత్తవణ్ణనా
౧౨౭. సత్తమే నాలం సఙ్ఘమ్హా వపకాసితున్తి సఙ్ఘతో నిక్ఖమిత్వా ఏకకో వసితుం న యుత్తో. కామఞ్చేస సఙ్ఘమజ్ఝేపి వసితుం అయుత్తోవ అసఙ్ఘసోభనతాయ, ఓవాదానుసాసనిప్పటిబద్ధత్తా పన నిప్పరియాయేనేవ సఙ్ఘమ్హా వపకాసితుం న యుత్తో. అలం సఙ్ఘమ్హా వపకాసితున్తి చాతుద్దిసత్తా సఙ్ఘమ్హా నిక్ఖమ్మ ఏకకో వసితుం యుత్తో, సఙ్ఘసోభనతాయ పన సఙ్ఘేపి వసితుం యుత్తోయేవ. అట్ఠమం ఉత్తానత్థమేవ.
౯. పరికుప్పసుత్తవణ్ణనా
౧౨౯. నవమే ఆపాయికాతి అపాయగామినో. నేరయికాతి నిరయగామినో. పరికుప్పాతి పరికుప్పనసభావా పురాణవణసదిసా. అతేకిచ్ఛాతి అకత్తబ్బపరికమ్మా. దసమం ఉత్తానత్థమేవాతి.
గిలానవగ్గో తతియో.
(౧౪) ౪. రాజవగ్గో
౧. పఠమచక్కానువత్తనసుత్తవణ్ణనా
౧౩౧. చతుత్థస్స పఠమే ధమ్మేనాతి దసకుసలధమ్మేన. చక్కన్తి ఆణాచక్కం. అత్థఞ్ఞూతి రజ్జత్థం జానాతి. ధమ్మఞ్ఞూతి పవేణిధమ్మం జానాతి. మత్తఞ్ఞూతి దణ్డే వా బలమ్హి వా పమాణం జానాతి. కాలఞ్ఞూతి రజ్జసుఖానుభవనకాలం, వినిచ్ఛయకరణకాలం, జనపదచారికాకాలఞ్చ జానాతి. పరిసఞ్ఞూతి అయం పరిసా ఖత్తియపరిసా, అయం బ్రాహ్మణవేస్ససుద్దసమణపరిసాతి జానాతి.
తథాగతవారే అత్థఞ్ఞూతి పఞ్చ అత్థే జానాతి. ధమ్మఞ్ఞూతి చత్తారో ధమ్మే జానాతి. మత్తఞ్ఞూతి చతూసు పచ్చయేసు పటిగ్గహణపరిభోగమత్తం జానాతి. కాలఞ్ఞూతి అయం కాలో పటిసల్లీనస్స, అయం సమాపత్తియా, అయం ధమ్మదేసనాయ, అయం జనపదచారికాయాతి ఏవం కాలం జానాతి. పరిసఞ్ఞూతి అయం పరిసా ఖత్తియపరిసా…పే… అయం సమణపరిసాతి జానాతి. అనుత్తరన్తి నవహి లోకుత్తరధమ్మేహి అనుత్తరం. ధమ్మచక్కన్తి సేట్ఠచక్కం.
౨. దుతియచక్కానువత్తనసుత్తవణ్ణనా
౧౩౨. దుతియే పితరా పవత్తితం చక్కన్తి చక్కవత్తిమ్హి పబ్బజితే వా కాలకతే వా చక్కరతనం సత్తాహమత్తం ఠత్వా అన్తరధాయతి, కథమేస తం అనుప్పవత్తేతి నామ? పితు పవేణియం ఠత్వా చక్కవత్తివత్తం పూరేత్వా చక్కవత్తిరజ్జం కారేన్తోపి పితరా పవత్తితమేవ అనుప్పవత్తేతి నామ.
౩. ధమ్మరాజాసుత్తవణ్ణనా
౧౩౩. తతియం తికనిపాతే వుత్తనయమేవ. సేవితబ్బాసేవితబ్బే పనేత్థ పచ్ఛిమపదద్వయమేవ విసేసో. తత్థ సమ్మాఆజీవో సేవితబ్బో, మిచ్ఛాఆజీవో న సేవితబ్బో. సప్పాయో గామనిగమో సేవితబ్బో, అసప్పాయో న సేవితబ్బో.
౪. యస్సందిసంసుత్తవణ్ణనా
౧౩౪. చతుత్థే ఉభతోతి ద్వీహిపి పక్ఖేహి. మాతితో చ పితితో చాతి యస్స హి మాతా ఖత్తియా, మాతుమాతా ఖత్తియా, తస్సాపి మాతా ఖత్తియా. పితా ఖత్తియో, పితుపితా ఖత్తియో, తస్సపి పితా ఖత్తియో. సో ఉభతో సుజాతో మాతితో చ పితితో చ. సంసుద్ధగహణికోతి సంసుద్ధాయ మాతుకుచ్ఛియా సమన్నాగతో. ‘‘సమవేపాకినియా గహణియా’’తి ఏత్థ పన కమ్మజతేజోధాతు గహణీతి వుచ్చతి. యావ సత్తమా పితామహయుగాతి ఏత్థ పితుపితా పితామహో, పితామహస్స యుగం పితామహయుగం. యుగన్తి ఆయుప్పమాణం వుచ్చతి. అభిలాపమత్తమేవ చేతం, అత్థతో పన పితామహోయేవ పితామహయుగం. తతో ఉద్ధం సబ్బేపి పుబ్బపురిసా పితామహగ్గహణేనేవ గహితా. ఏవం యావ సత్తమో పురిసో, తావ సంసుద్ధగహణికో, అథ వా అక్ఖిత్తో అనుపక్కుట్ఠో జాతివాదేనాతి దస్సేతి. అక్ఖిత్తోతి ‘‘అపనేథ ఏతం, కిం ఇమినా’’తి ఏవం అక్ఖిత్తో అనవక్ఖిత్తో. అనుపక్కుట్ఠోతి న ఉపక్కుట్ఠో న అక్కోసం వా నిన్దం వా పత్తపుబ్బో. కేన కారణేనాతి? జాతివాదేన, ‘‘ఇతిపి హీనజాతికో ఏసో’’తి ఏవరూపేన వచనేనాతి అత్థో.
అడ్ఢోతిఆదీసు యో కోచి అత్తనో సన్తకేన విభవేన అడ్ఢో హోతి. ఇధ పన న కేవలం అడ్ఢోయేవ, మహద్ధనో మహతా అపరిమాణసఙ్ఖేన ధనేన సమన్నాగతోతి అత్థో. పఞ్చకామగుణవసేన మహన్తా ఉళారా భోగా అస్సాతి మహాభోగో. పరిపుణ్ణకోసకోట్ఠాగారోతి కోసో వుచ్చతి భణ్డాగారం, నిదహిత్వా ఠపితేన ధనేన పరిపుణ్ణకోసో, ధఞ్ఞేన చ పరిపుణ్ణకోట్ఠాగారోతి అత్థో. అథ వా చతుబ్బిధో కోసో హత్థీ అస్సా రథా రట్ఠన్తి, తివిధం కోట్ఠాగారం ధనకోట్ఠాగారం ధఞ్ఞకోట్ఠాగారం వత్థకోట్ఠాగారన్తి. తం సబ్బమ్పి పరిపుణ్ణమస్సాతి పరిపుణ్ణకోసకోట్ఠాగారో. అస్సవాయాతి కస్సచి బహుమ్పి ధనం దేన్తస్స సేనా న సుణాతి, సా అనస్సవా నామ హోతి. కస్సచి అదేన్తస్సాపి సుణాతియేవ, అయం అస్సవా నామ. ఓవాదపటికరాయాతి ‘‘ఇదం వో కత్తబ్బ, ఇదం న కత్తబ్బ’’న్తి దిన్నఓవాదకరాయ. పణ్డితోతి పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతో. బ్యత్తోతి పఞ్ఞావేయ్యత్తియేన యుత్తో. మేధావీతి ఠానుప్పత్తికపఞ్ఞాయ సమన్నాగతో. పటిబలోతి సమత్థో. అత్థే చిన్తేతున్తి వడ్ఢిఅత్థే చిన్తేతుం. సో హి పచ్చుప్పన్నఅత్థవసేనేవ ‘‘అతీతేపి ఏవం అహేసుం, అనాగతేపి ఏవం భవిస్సన్తీ’’తి చిన్తేతి. విజితావీనన్తి విజితవిజయానం, మహన్తేన వా విజయేన సమన్నాగతానం. విముత్తచిత్తానన్తి పఞ్చహి విముత్తీహి విముత్తమానసానం.
౫-౬. పత్థనాసుత్తద్వయవణ్ణనా
౧౩౫-౧౩౬. పఞ్చమే నేగమజానపదస్సాతి నిగమవాసినో చ రట్ఠవాసినో చ జనస్స. హత్థిస్మిన్తిఆదీహి హత్థిఅస్సరథథరుధనులేఖముద్దాగణనాదీని సోళస మహాసిప్పాని దస్సితాని. అనవయోతి సమత్థో పరిపుణ్ణో. సేసమేత్థ హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఛట్ఠే ఓపరజ్జన్తి ఉపరాజభావం.
౭. అప్పంసుపతిసుత్తవణ్ణనా
౧౩౭. సత్తమే పురిసాధిప్పాయాతి అస్సద్ధమ్మవసేన పురిసే ఉప్పన్నాధిప్పాయా పురిసజ్ఝాసయా. ఆదానాధిప్పాయోతి ఇదాని గహేతుం సక్ఖిస్సామి, ఇదాని సక్ఖిస్సామీతి ఏవం గహణాధిప్పాయో. విసంయోగాధిప్పాయోతి ఇదాని నిబ్బానం పాపుణిస్సామి, ఇదాని పాపుణిస్సామీతి ఏవం నిబ్బానజ్ఝాసయో.
౮. భత్తాదకసుత్తవణ్ణనా
౧౩౮. అట్ఠమే భత్తాదకోతి భత్తక్ఖాదకో, బహుభత్తభుఞ్జోతి అత్థో. ఓకాసఫరణోతి ఓకాసం ఫరిత్వా అఞ్ఞేసం సమ్బాధం కత్వా ఠానేన ఓకాసఫరణో. తత్థ తత్థ లణ్డం సారేతి పాతేతీతి లణ్డసారణో. ఏత్తకా హత్థీతి గణనకాలే సలాకం గణ్హాతీతి సలాకగ్గాహీ. నిసీదనసయనవసేన మఞ్చపీఠం మద్దతీతి మఞ్చపీఠమద్దనో. భిక్ఖుగణనకాలే సలాకం గణ్హాతీతి సలాకగ్గాహీ.
౯. అక్ఖమసుత్తవణ్ణనా
౧౩౯. నవమే హత్థికాయన్తి హత్థిఘటం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. సఙ్గామే అవచరన్తీతి సఙ్గామావచరా. ఏకిస్సా వా తిణోదకదత్తియా విమానితోతి ఏకదివసం ఏకేన తిణోదకదానేన విమానితో, ఏకదివసమత్తం అలద్ధతిణోదకోతి అత్థో. ఇతో పరమ్పి ఏసేవ నయో. న సక్కోతి చిత్తం సమాదహితున్తి ఆరమ్మణే చిత్తం సమ్మా ఠపేతుం న సక్కోతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. ఇమస్మిం పన సుత్తే వట్టవివట్టం కథితన్తి వేదితబ్బం.
౧౦. సోతసుత్తవణ్ణనా
౧౪౦. దసమే దురుత్తానన్తి న సుట్ఠు వుత్తానం దోసవసేన పవత్తితానం ఫరుసవచనానం. దురాగతానన్తి దుక్ఖుప్పాదనాకారేన సోతద్వారం ఆగతానం. వచనపథానన్తి వచనానం. దుక్ఖానన్తి దుక్ఖమానం. తిబ్బానన్తి బహలానం తాపనసభావానం వా. ఖరానన్తి ఫరుసానం. కటుకానన్తి తిఖిణానం. అసాతానన్తి అమధురానం. అమనాపానన్తి మనం అప్పాయితుం వడ్ఢేతుం అసమత్థానం. పాణహరానన్తి జీవితహరానం. యా సా దిసాతి సబ్బసఙ్ఖారసమథాదివసేన దిస్సతి అపదిస్సతీతి నిబ్బానం దిసాతి వేదితబ్బం. యస్మా పన తం ఆగమ్మ సబ్బే సఙ్ఖారా సమథం గచ్ఛన్తి, తస్మా సబ్బసఙ్ఖారసమథోతి వుత్తం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవ. ఇమస్మిం పన సుత్తే సీలసమాధిపఞ్ఞా మిస్సికా కథితాతి.
రాజవగ్గో చతుత్థో.
(౧౫) ౫. తికణ్డకీవగ్గో
౧. అవజానాతిసుత్తవణ్ణనా
౧౪౧. పఞ్చమస్స పఠమే సంవాసేనాతి ఏకతోవాసేన. ఆదేయ్యముఖోతి ఆదియనముఖో, గహణముఖోతి అత్థో. తమేనం దత్వా అవజానాతీతి ‘‘అయం దిన్నం పటిగ్గహేతుమేవ జానాతీ’’తి ఏవం అవమఞ్ఞతి. తమేనం సంవాసేన అవజానాతీతి అప్పమత్తకే కిస్మిఞ్చిదేవ కుజ్ఝిత్వా ‘‘జానామహం తయా కతకమ్మం, ఏత్తకం అద్ధానం అహం కిం కరోన్తో వసిం, నను తుయ్హమేవ కతాకతం వీమంసన్తో’’తిఆదీని వత్తా హోతి. అథ ఇతరో ‘‘అద్ధా కోచి మయ్హం దోసో భవిస్సతీ’’తి కిఞ్చి పటిప్ఫరితుం న సక్కోతి. తం ఖిప్పఞ్ఞేవ అధిముచ్చితా హోతీతి తం వణ్ణం వా అవణ్ణం వా సీఘమేవ సద్దహతి. సద్దహనట్ఠేన హి ఆదానేన ఏస ఆదియనముఖోతి వుత్తో. ఆధేయ్యముఖోతి పాళియా పన ఠపితముఖోతి అత్థో. మగ్గే ఖటఆవాటో వియ ఆగతాగతం ఉదకం వణ్ణం వా అవణ్ణం వా సద్దహనవసేన సమ్పటిచ్ఛితుం ఠపితముఖోతి వుత్తం హోతి.
ఇత్తరసద్ధోతి పరిత్తకసద్ధో. కుసలాకుసలే ధమ్మే న జానాతీతిఆదీసు కుసలే ధమ్మే ‘‘ఇమే కుసలా’’తి న జానాతి, అకుసలే ధమ్మే ‘‘ఇమే అకుసలా’’తి న జానాతి. తథా సావజ్జే సదోసధమ్మే ‘‘ఇమే సావజ్జా’’తి, అనవజ్జే చ నిద్దోసధమ్మే ‘‘ఇమే అనవజ్జా’’తి, హీనే హీనాతి, పణీతే పణీతాతి. కణ్హసుక్కసప్పటిభాగేతి ‘‘ఇమే కణ్హా సుక్కే పటిబాహేత్వా ఠితత్తా సప్పటిభాగా నామ, ఇమే చ సుక్కా కణ్హే పటిబాహిత్వా ఠితత్తా సప్పటిభాగా’’తి న జానాతి.
౨. ఆరభతిసుత్తవణ్ణనా
౧౪౨. దుతియే ఆరభతి చ విప్పటిసారీ చ హోతీతి ఆపత్తివీతిక్కమనవసేన ఆరభతి చేవ, తప్పచ్చయా చ విప్పటిసారీ హోతి. చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిన్తి అరహత్తసమాధిఞ్చేవ అరహత్తఫలఞాణఞ్చ. నప్పజానాతీతి అనధిగతత్తా న జానాతి. ఆరభతి న విప్పటిసారీ హోతీతి ఆపత్తిం ఆపజ్జతి, వుట్ఠితత్తా పన న విప్పటిసారీ హోతి. నారభతి విప్పటిసారీ హోతీతి సకిం ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వా తతో వుట్ఠాయ పచ్ఛా కిఞ్చాపి నాపజ్జతి, విప్పటిసారం పన వినోదేతుం న సక్కోతి. నారభతి న విప్పటిసారీ హోతీతి న చేవ ఆపత్తిం ఆపజ్జతి, న చ విప్పటిసారీ హోతి. తఞ్చ చేతోవిముత్తిం…పే… నిరుజ్ఝన్తీతి అరహత్తం పన అప్పత్తో హోతి. పఞ్చమనయేన ఖీణాసవో కథితో.
ఆరమ్భజాతి ఆపత్తివీతిక్కమసమ్భవా. విప్పటిసారజాతి విప్పటిసారతో జాతా. పవడ్ఢన్తీతి పునప్పునం ఉప్పజ్జనేన వడ్ఢన్తి. ఆరమ్భజే ఆసవే పహాయాతి వీతిక్కమసమ్భవే ఆసవే ఆపత్తిదేసనాయ వా ఆపత్తివుట్ఠానేన వా పజహిత్వా. పటివినోదేత్వాతి సుద్ధన్తే ఠితభావపచ్చవేక్ఖణేన నీహరిత్వా. చిత్తం పఞ్ఞఞ్చ భావేతూతి విపస్సనాచిత్తఞ్చ తంసమ్పయుత్తం పఞ్ఞఞ్చ భావేతు. సేసం ఇమినా ఉపాయేనేవ వేదితబ్బన్తి.
౩. సారన్దదసుత్తవణ్ణనా
౧౪౩. తతియే కామాధిముత్తానన్తి వత్థుకామకిలేసకామేసు అధిముత్తానం. ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నోతి నవలోకుత్తరధమ్మత్థాయ సహసీలకం పుబ్బభాగప్పటిపదం పటిపన్నో పటిపత్తిపూరకో పుగ్గలో దుల్లభో లోకస్మిం.
౪. తికణ్డకీసుత్తవణ్ణనా
౧౪౪. చతుత్థే అప్పటికూలేతి అప్పటికూలారమ్మణే. పటికూలసఞ్ఞీతి పటికూలన్తి ఏవంసఞ్ఞీ. ఏస నయో సబ్బత్థ. కథం పనాయం ఏవం విహరతీతి? ఇట్ఠస్మిం వత్థుస్మిం పన అసుభాయ వా ఫరతి, అనిచ్చతో వా ఉపసంహరతి. ఏవం తావ అప్పటికూలే పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి. అనిట్ఠస్మిం వత్థుస్మిం మేత్తాయ వా ఫరతి, ధాతుతో వా ఉపసంహరతి. ఏవం పటికూలే అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి. ఉభయస్మిం పన పురిమనయస్స చ పచ్ఛిమనయస్స చ వసేన తతియచతుత్థవారా వుత్తా, ఛళఙ్గుపేక్ఖావసేన పఞ్చమో. ఛళఙ్గుపేక్ఖా చేసా ఖీణాసవస్స ఉపేక్ఖాసదిసా, న పన ఖీణాసవుపేక్ఖా. తత్థ ఉపేక్ఖకో విహరేయ్యాతి మజ్ఝత్తభావే ఠితో విహరేయ్య. క్వచనీతి కిస్మిఞ్చి ఆరమ్మణే. కత్థచీతి కిస్మిఞ్చి పదేసే. కిఞ్చనతి కోచి అప్పమత్తకోపి. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే పఞ్చసు ఠానేసు విపస్సనావ కథితా. తం ఆరద్ధవిపస్సకో భిక్ఖు కాతుం సక్కోతి, ఞాణవా పఞ్ఞుత్తరో బహుస్సుతసమణోపి కాతుం సక్కోతి. సోతాపన్నసకదాగామిఅనాగామినో కాతుం సక్కోన్తియేవ, ఖీణాసవే వత్తబ్బమేవ నత్థీతి. పఞ్చమం ఉత్తానమేవ.
౬. మిత్తసుత్తవణ్ణనా
౧౪౬. ఛట్ఠే కమ్మన్తం కారేతీతి ఖేత్తాదికమ్మన్తం కారేతి. అధికరణం ఆదియతీతి చత్తారి అధికరణాని ఆదియతి. పామోక్ఖేసు భిక్ఖూసూతి దిసాపామోక్ఖేసు భిక్ఖూసు. పటివిరుద్ధో హోతీతి పచ్చనీకగ్గాహితాయ విరుద్ధో హోతి. అనవత్థచారికన్తి అనవత్థానచారికం.
౭. అసప్పురిసదానసుత్తవణ్ణనా
౧౪౭. సత్తమే అసక్కచ్చం దేతీతి న సక్కరిత్వా సుచిం కత్వా దేతి. అచిత్తీకత్వా దేతీతి అచిత్తీకారేన అగారవవసేన దేతి. అపవిద్ధం దేతీతి న నిరన్తరం దేతి, అథ వా ఛడ్డేతుకామో వియ దేతి. అనాగమనదిట్ఠికో దేతీతి కతస్స నామ ఫలం ఆగమిస్సతీతి న ఏవం ఆగమనదిట్ఠిం న ఉప్పాదేత్వా దేతి.
సుక్కపక్ఖే చిత్తీకత్వా దేతీతి దేయ్యధమ్మే చ దక్ఖిణేయ్యేసు చ చిత్తీకారం ఉపట్ఠపేత్వా దేతి. తత్థ దేయ్యధమ్మం పణీతం ఓజవన్తం కత్వా దేన్తో దేయ్యధమ్మే చిత్తీకారం ఉపట్ఠపేతి నామ. పుగ్గలం విచినిత్వా దేన్తో దక్ఖిణేయ్యేసు చిత్తీకారం ఉపట్ఠపేతి నామ. సహత్థా దేతీతి ఆణత్తియా పరహత్థేన అదత్వా ‘‘అనమతగ్గే సంసారే విచరన్తేన మే హత్థపాదానం అలద్ధకాలస్స పమాణం నామ నత్థి, వట్టమోక్ఖం భవనిస్సరణం కరిస్సామీ’’తి సహత్థేనేవ దేతి. ఆగమనదిట్ఠికోతి ‘‘అనాగతభవస్స పచ్చయో భవిస్సతీ’’తి కమ్మఞ్చ విపాకఞ్చ సద్దహిత్వా దేతీతి.
౮. సప్పురిసదానసుత్తవణ్ణనా
౧౪౮. అట్ఠమే సద్ధాయాతి దానఞ్చ దానఫలఞ్చ సద్దహిత్వా. కాలేనాతి యుత్తప్పత్తకాలేన. అనగ్గహితచిత్తోతి అగ్గహితచిత్తో ముత్తచాగో హుత్వా. అనుపహచ్చాతి అనుపఘాతేత్వా గుణే అమక్ఖేత్వా. కాలాగతా చస్స అత్థా పచురా హోన్తీతి అత్థా ఆగచ్ఛమానా వయోవుడ్ఢకాలే అనాగన్త్వా యుత్తప్పత్తకాలే పఠమవయస్మింయేవ ఆగచ్ఛన్తి చేవ బహూ చ హోన్తి.
౯. పఠమసమయవిముత్తసుత్తవణ్ణనా
౧౪౯. నవమే సమయవిముత్తస్సాతి అప్పితప్పితక్ఖణేయేవ విక్ఖమ్భితేహి కిలేసేహి విముత్తత్తా సమయవిముత్తిసఙ్ఖాతాయ లోకియవిముత్తియా విముత్తచిత్తస్స. దసమం ఉత్తానత్థమేవ.
తికణ్డకీవగ్గో పఞ్చమో.
తతియపణ్ణాసకం నిట్ఠితం.