౧. సుమనసుత్తవణ్ణనా

౩౧. చతుత్థస్స పఠమే సుమనా రాజకుమారీతి మహాసక్కారం కత్వా పత్థనం పత్థేత్వా ఏవం లద్ధనామా రాజకఞ్ఞా. విపస్సిసమ్మాసమ్బుద్ధకాలస్మిం హి నాగరేసు ‘‘యుద్ధమ్పి కత్వా సత్థారం అమ్హాకం గణ్హిస్సామా’’తి సేనాపతిం నిస్సాయ బుద్ధప్పముఖం సఙ్ఘం లభిత్వా పటిపాటియా పుఞ్ఞాని కాతుం ఆరద్ధేసు సబ్బపఠమదివసో సేనాపతిస్స వారో అహోసి. తస్మిం దివసే సేనాపతి మహాదానం సజ్జేత్వా ‘‘అజ్జ యథా అఞ్ఞో కోచి ఏకభిక్ఖమ్పి న దేతి, ఏవం రక్ఖథా’’తి సమన్తా పురిసే ఠపేసి. తందివసం సేట్ఠిభరియా రోదమానా పఞ్చహి కుమారికాసతేహి సద్ధిం కీళిత్వా ఆగతం ధీతరం ఆహ – ‘‘సచే, అమ్మ, తవ పితా జీవేయ్య, అజ్జాహం పఠమం దసబలం భోజేయ్య’’న్తి. సా తం ఆహ – ‘‘అమ్మ, మా చిన్తయి, అహం తథా కరిస్సామి, యథా బుద్ధప్పముఖో సఙ్ఘో అమ్హాకం పఠమం భిక్ఖం భుఞ్జిస్సతీ’’తి. తతో సతసహస్సగ్ఘనికాయ సువణ్ణపాతియా నిరుదకపాయాసం పూరేత్వా సప్పిమధుసక్ఖరాదీహి అభిసఙ్ఖరిత్వా అఞ్ఞిస్సా పాతియా పటికుజ్జిత్వా తం సుమనమాలాగుళేహి పరిక్ఖిపిత్వా మాలాగుళసదిసం కత్వా భగవతో గామం పవిసనవేలాయ సయమేవ ఉక్ఖిపిత్వా ధాతిగణపరివుతా ఘరా నిక్ఖమి.

అన్తరామగ్గే సేనాపతినో ఉపట్ఠాకా, ‘‘అమ్మ, మా ఇతో ఆగమా’’తి వదన్తి. మహాపుఞ్ఞా నామ మనాపకథా హోన్తి, న చ తేసం పునప్పునం భణన్తానం కథా పటిక్ఖిపితుం సక్కా హోతి. సా ‘‘చూళపిత, మహాపిత, మాతుల, కిస్స తుమ్హే గన్తుం న దేథా’’తి ఆహ. సేనాపతినా ‘‘అఞ్ఞస్స కస్సచి ఖాదనీయం భోజనీయం మా దేథా’’తి ఠపితమ్హ, అమ్మాతి. కిం పన మమ హత్థే ఖాదనీయం భోజనీయం పస్సథాతి? మాలాగుళం పస్సామాతి. కిం తుమ్హాకం సేనాపతి మాలాపూజమ్పి కాతుం న దేతీతి? దేతి, అమ్మాతి. తేన హి అపేథాతి భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘మాలాగుళం గణ్హథ భగవా’’తి ఆహ. భగవా ఏకం సేనాపతిస్స ఉపట్ఠాకం ఓలోకేత్వా మాలాగుళం గణ్హాపేసి. సా భగవన్తం వన్దిత్వా ‘‘భవాభవాభినిబ్బత్తియం మే సతి పరితస్సనజీవితం నామ మా హోతు, అయం సుమనమాలా వియ నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే పియావ హోమి, నామేన చ సుమనాయేవా’’తి పత్థనం కత్వా సత్థారా ‘‘సుఖినీ హోహీ’’తి వుత్తా వన్దిత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి.

భగవాపి సేనాపతిస్స గేహం గన్త్వా పఞ్ఞత్తాసనే నిసీది. సేనాపతి యాగుం గహేత్వా ఉపగఞ్ఛి, సత్థా హత్థేన పత్తం పిదహి. నిసిన్నో, భన్తే, భిక్ఖుసఙ్ఘోతి. అత్థి నో ఏకో అన్తరామగ్గే పిణ్డపాతో లద్ధోతి? మాలం అపనేత్వా పిణ్డపాతం అద్దస. చూళుపట్ఠాకో ఆహ – ‘‘సామి మాలాతి మం వత్వా మాతుగామో వఞ్చేసీ’’తి. పాయాసో భగవన్తం ఆదిం కత్వా సబ్బభిక్ఖూనం పహోసి. సేనాపతి అత్తనో దేయ్యధమ్మం అదాసి. సత్థా భత్తకిచ్చం కత్వా మఙ్గలం వత్వా పక్కామి. సేనాపతి ‘‘కా నామ సా పిణ్డపాతమదాసీ’’తి పుచ్ఛి. సేట్ఠిధీతా సామీతి. సప్పఞ్ఞా ఇత్థీ, ఏవరూపాయ ఘరే వసన్తియా పురిసస్స సగ్గసమ్పత్తి నామ న దుల్లభాతి కం ఆనేత్వా జేట్ఠకట్ఠానే ఠపేసి?

సా పితుగేహే చ సేనాపతిగేహే చ ధనం గహేత్వా యావతాయుకం తథాగతస్స దానం దత్వా పుఞ్ఞాని కరిత్వా తతో చుతా కామావచరదేవలోకే నిబ్బత్తి. నిబ్బత్తక్ఖణేయేవ జాణుప్పమాణేన ఓధినా సకలం దేవలోకం పరిపూరయమానం సుమనవస్సం వస్సి. దేవతా ‘‘అయం అత్తనావ అత్తనో నామం గహేత్వా ఆగతా’’తి ‘‘సుమనా దేవధీతా’’త్వేవస్సా నామం అకంసు. సా ఏకనవుతికప్పే దేవేసు చ మనుస్సేసు చ సంసరన్తీ నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే అవిజహితసుమనవస్సా ‘‘సుమనా సుమనా’’త్వేవ నామా అహోసి. ఇమస్మిం పన కాలే కోసలరఞ్ఞో అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గణ్హి. తాపి పఞ్చసతా కుమారికా తందివసఞ్ఞేవ తస్మిం తస్మిం కులే పటిసన్ధిం గహేత్వా ఏకదివసేయేవ సబ్బా మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖమింసు. తంఖణంయేవ జాణుప్పమాణేన ఓధినా సుమనవస్సం వస్సి. తం దిస్వా రాజా ‘‘పుబ్బే కతాభినీహారా ఏసా భవిస్సతీ’’తి తుట్ఠమానసో ‘‘ధీతా మే అత్తనావ అత్తనో నామం గహేత్వా ఆగతా’’తి సుమనాత్వేవస్సా నామం కత్వా ‘‘మయ్హం ధీతా న ఏకికావ నిబ్బత్తిస్సతీ’’తి నగరం విచినాపేన్తో ‘పఞ్చ దారికాసతాని జాతానీ’’తి సుత్వా సబ్బా అత్తనావ పోసాపేసి. మాసే మాసే సమ్పతే ‘‘ఆనేత్వా మమ ధీతు దస్సేథా’’తి ఆహ. ఏవమేసా మహాసక్కారం కత్వా పత్థనం పత్థేత్వా ఏవంలద్ధనామాతి వేదితబ్బా.

తస్సా సత్తవస్సికకాలే అనాథపిణ్డికేన విహారం నిట్ఠాపేత్వా తథాగతస్స దూతే పేసితే సత్థా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో సావత్థిం అగమాసి. అనాథపిణ్డికో గన్త్వా రాజానం ఏవమాహ – ‘‘మహారాజ, సత్థు ఇధాగమనం అమ్హాకమ్పి మఙ్గలం తుమ్హాకమ్పి మఙ్గలమేవ, సుమనం రాజకుమారిం పఞ్చహి దారికాసతేహి సద్ధిం పుణ్ణఘటే చ గన్ధమాలాదీని చ గాహాపేత్వా దసబలస్స పచ్చుగ్గమనం పేసేథా’’తి. రాజా ‘‘సాధు మహాసేట్ఠీ’’తి తథా అకాసి. సాపి రఞ్ఞా వుత్తనయేనేవ గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా గన్ధమాలాదీహి పూజేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. సత్థా తస్సా ధమ్మం దేసేసి. సా పఞ్చహి కుమారికాసతేహి సద్ధిం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి. అఞ్ఞానిపి పఞ్చ దారికాసతాని పఞ్చ మాతుగామసతాని పఞ్చ ఉపాసకసతాని తస్మింయేవ ఖణే సోతాపత్తిఫలం పాపుణింసు. ఏవం తస్మిం దివసే అన్తరామగ్గేయేవ ద్వే సోతాపన్నసహస్సాని జాతాని.

యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీతి కస్మా ఉపసఙ్కమీతి? పఞ్హం పుచ్ఛితుకామతాయ. కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే కిర సహాయకా ద్వే భిక్ఖూ అహేసుం. తేసు ఏకో సారణీయధమ్మం పూరేతి, ఏకో భత్తగ్గవత్తం. సారణీయధమ్మపూరకో ఇతరం ఆహ – ‘‘ఆవుసో, అదిన్నస్స ఫలం నామ నత్థి, అత్తనా లద్ధం పరేసం దత్వా భుఞ్జితుం వట్టతీ’’తి. ఇతరో పన ఆహ – ‘‘ఆవుసో, త్వం న జానాసి, దేయ్యధమ్మం నామ వినిపాతేతుం న వట్టతి, అత్తనో యాపనమత్తమేవ గణ్హన్తేన భత్తగ్గవత్తం పూరేతుం వట్టతీ’’తి. తేసు ఏకోపి ఏకం అత్తనో ఓవాదే ఓతారేతుం నాసక్ఖి. ద్వేపి అత్తనో పటిపత్తిం పూరేత్వా తతో చుతా కామావచరదేవలోకే నిబ్బత్తింసు. తత్థ సారణీయధమ్మపూరకో ఇతరం పఞ్చహి ధమ్మేహి అధిగణ్హి.

ఏవం తే దేవేసు చ మనుస్సేసు చ సంసరన్తా ఏకం బుద్ధన్తరం ఖేపేత్వా ఇమస్మిం కాలే సావత్థియం నిబ్బత్తింసు. సారణీయధమ్మపూరకో కోసలరఞ్ఞో అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గణ్హి, ఇతరో తస్సాయేవ ఉపట్ఠాకఇత్థియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గణ్హి. తే ద్వేపి జనా ఏకదివసేనేవ జాయింసు. తే నామగ్గహణదివసే న్హాపేత్వా సిరిగబ్భే నిపజ్జాపేత్వా ద్విన్నమ్పి మాతరో బహి సక్కారం సంవిదహింసు. తేసు సారణీయధమ్మపూరకో అక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వా మహన్తం సేతచ్ఛత్తం సుపఞ్ఞత్తం సిరిసయనం అలఙ్కతపటియత్తఞ్చ నివేసనం దిస్వా ‘‘ఏకస్మిం రాజకులే నిబ్బత్తోస్మీ’’తి అఞ్ఞాసి. సో ‘‘కిం ను ఖో కమ్మం కత్వా ఇధ నిబ్బత్తోస్మీ’’తి ఆవజ్జేన్తో ‘‘సారణీయధమ్మనిస్సన్దేనా’’తి ఞత్వా ‘‘సహాయో మే కుహిం ను ఖో నిబ్బత్తో’’తి ఆవజ్జేన్తో నీచసయనే నిపన్నం దిస్వా ‘‘అయం భత్తగ్గవత్తం పూరేమీతి మమ వచనం న గణ్హి, ఇమస్మిం ఇదాని తం ఠానే నిగ్గణ్హితుం వట్టతీ’’తి ‘‘సమ్మ మమ వచనం నాకాసీ’’తి ఆహ. అథ కిం జాతన్తి. పస్స మయ్హం సమ్పత్తిం, సేతచ్ఛత్తస్స హేట్ఠా సిరిసయనే నిపన్నోస్మి, త్వం నీచమఞ్చే థద్ధఅత్థరణమత్తే నిపన్నోసీతి. కిం పన త్వం ఏతం నిస్సాయ మానం కరోసి, నను వేళుసలాకాహి కత్వా పిలోతికాయ పలివేఠితం సబ్బమేతం పథవీధాతుమత్తమేవాతి?

సుమనా తేసం కథం సుత్వా ‘‘మమ భాతికానం సన్తికే కోచి నత్థీ’’తి తేసం సమీపం గచ్ఛన్తీ ద్వారం నిస్సాయ ఠితా ‘‘ధాతూ’’తి వచనం సుత్వా ‘‘ఇదం ధాతూతి వచనం బహిద్ధా నత్థి. మమ భాతికా సమణదేవపుత్తా భవిస్సన్తీ’’తి చిన్తేత్వా – ‘‘సచాహం ‘ఇమే ఏవం కథేన్తీ’తి మాతాపితూనం కథేస్సామి, ‘అమనుస్సా ఏతే’తి నీహరాపేస్సన్తి. ఇదం కారణం అఞ్ఞస్స అకథేత్వా కఙ్ఖచ్ఛేదకం పురిసహేరఞ్ఞికం మమ పితరం మహాగోతమదసబలంయేవ పుచ్ఛిస్సామీ’’తి భుత్తపాతరాసా రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘దసబలస్స ఉపట్ఠానం గమిస్సామీ’’తి ఆహ. రాజా పఞ్చ రథసతాని యోజాపేసి. జమ్బుదీపతలస్మిఞ్హి తిస్సోవ కుమారియో పితూనం సన్తికా పఞ్చ రథసతాని లభింసు – బిమ్బిసారరఞ్ఞో ధీతా చున్దీ రాజకఞ్ఞా, ధనఞ్చయస్స సేట్ఠిస్స ధీతా విసాఖా, అయం సుమనా రాజకఞ్ఞాతి. సా గన్ధమాలం ఆదాయ రథే ఠితా పఞ్చరథసతపరివారా ‘‘ఇమం పఞ్హం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి.

ఇధస్సూతి ఇధ భవేయ్యుం. ఏకో దాయకోతి ఏకో అత్తనా లద్ధలాభతో పరస్స దత్వా పరిభుఞ్జనకో సారణీయధమ్మపూరకో. ఏకో అదాయకోతి ఏకో అత్తనా లద్ధం పరస్స అదత్వా పరిభుఞ్జనకో భత్తగ్గవత్తపూరకో. దేవభూతానం పన నేసన్తి దేవభూతానం ఏతేసం. అధిగణ్హాతీతి అధిభవిత్వా గణ్హాతి అజ్ఝోత్థరతి అతిసేతి. ఆధిపతేయ్యేనాతి జేట్ఠకకారణేన. ఇమేహి పఞ్చహి ఠానేహీతి సేసదేవే సక్కో దేవరాజా వియ ఇమేహి పఞ్చహి కారణేహి అధిగణ్హాతి. మానుసకేనాతిఆదీసు ఆయునా మహాకస్సపత్థేరో వియ బాకులత్థేరో వియ ఆనన్దత్థేరో వియ చ, వణ్ణేన మహాగతిమ్బఅభయత్థేరో వియ భణ్డాగారఅమచ్చో వియ చ, సుఖేన రట్ఠపాలకులపుత్తో వియ సోణసేట్ఠిపుత్తో వియ యసదారకో వియ చ, యసేన ధమ్మాసోకో వియ, తథా ఆధిపచ్చేనాతి ఇమేహి పఞ్చహి కారణేహి అతిరేకో జేట్ఠకో హోతి.

యాచితోవ బహులన్తి బాకులత్థేర-సీవలిత్థేర-ఆనన్దత్థేరాదయో వియ యాచితోవ బహులం చీవరాదీని పరిభుఞ్జతీతి ఇమేహి కారణేహి అతిరేకో హోతి జేట్ఠకో. యదిదం విముత్తియా విముత్తిన్తి యం ఏకస్స విముత్తియా సద్ధిం ఇతరస్స విముత్తిం ఆరబ్భ నానాకరణం వత్తబ్బం భవేయ్య, తం న వదామీతి అత్థో. సత్తవస్సికదారకో వా హి విముత్తిం పటివిజ్ఝతు వస్ససతికత్థేరో వా భిక్ఖు వా భిక్ఖునీ వా ఉపాసకో వా ఉపాసికా వా దేవో వా మారో వా బ్రహ్మా వా, పటివిద్ధలోకుత్తరమగ్గే నానత్తం నామ నత్థి. అలమేవాతి యుత్తమేవ. యత్ర హి నామాతి యాని నామ.

గచ్ఛం ఆకాసధాతుయాతి ఆకాసేన గచ్ఛన్తో. సద్ధోతి రతనత్తయగుణానం సద్ధాతా. థనయన్తి గజ్జన్తో. విజ్జుమాలీతి మాలాసదిసాయ మేఘముఖే చరన్తియా విజ్జులతాయ సమన్నాగతో. సతక్కకూతి సతకూటో, ఇతో చితో చ ఉట్ఠితేన వలాహకకూటసతేన సమన్నాగతోతి అత్థో. దస్సనసమ్పన్నోతి సోతాపన్నో. భోగపరిబ్యూళ్హోతి ఉదకోఘేన వియ దానవసేన దీయమానేహి భోగేహి పరిబ్యూళ్హో, దేవలోకం సమ్పాపితోతి అత్థో. పేచ్చాతి పరలోకే. సగ్గే పమోదతీతి యస్మిం సగ్గే ఉప్పజ్జతి, తత్థేవ మోదతీతి.