౯. తణ్హాసుత్తవణ్ణనా

౧౯౯. నవమే జాలినిన్తి జాలసదిసం. యథా హి జాలం సమన్తతో సంసిబ్బితం ఆకులబ్యాకులం, ఏవం తణ్హాపీతి జాలసదిసత్తా జాలినీతి వుత్తా. తయో వా భవే అజ్ఝోత్థరిత్వా ఠితాయ ఏతిస్సా తత్థ తత్థ అత్తనో కోట్ఠాసభూతం జాలం అత్థీతిపి జాలినీ. సరితన్తి తత్థ తత్థ సరిత్వా సంసరిత్వా ఠితం. విసటన్తి పత్థటం విక్ఖిత్తం. విసత్తికన్తి తత్థ తత్థ విసత్తం లగ్గం లగితం. అపిచ ‘‘విసమూలాతి విసత్తికా. విసఫలాతి విసత్తికా’’తిఆదినాపి (మహాని. ౩; చూళని. మేత్తగూమాణవపుచ్ఛానిద్దేసో ౨౨) నయేనేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఉద్ధస్తోతి ఉపరి ధంసితో. పరియోనద్ధోతి సమన్తా వేఠితో. తన్తాకులకజాతోతి తన్తం వియ ఆకులజాతో. యథా నామ దున్నిక్ఖిత్తం మూసికచ్ఛిన్నం పేసకారానం తన్తం తహిం తహిం ఆకులం హోతి, ‘‘ఇదం అగ్గం ఇదం మూల’’న్తి అగ్గేన వా అగ్గం, మూలేన వా మూలం సమానేతుం దుక్కరం హోతి, ఏవం సత్తా ఇమాయ తణ్హాయ పరియోనద్ధా ఆకులబ్యాకులా న సక్కోన్తి అత్తనో నిస్సరణమగ్గం ఉజుం కాతుం. గులాగుణ్ఠికజాతోతి గులాగుణ్ఠికం వుచ్చతి పేసకారకఞ్జియసుత్తం. గులా నామ సకుణికా, తస్సా కులావకోతిపి ఏకే. యథా తదుభయమ్పి ఆకులం అగ్గేన వా అగ్గం, మూలేన వా మూలం సమానేతుం దుక్కరన్తి పురిమనయేనేవ యోజేతబ్బం. ముఞ్జపబ్బజభూతోతి ముఞ్జతిణం వియ పబ్బజతిణం వియ చ భూతో, తాదిసో జాతో. యథా తాని తిణాని కోట్టేత్వా కతరజ్జుం జిణ్ణకాలే కత్థచి పతితం గహేత్వా తేసం తిణానం ‘‘ఇదం అగ్గం ఇదం మూల’’న్తి అగ్గేన వా అగ్గం, మూలేన వా మూలం సమానేతుం దుక్కరం. తమ్పి చ పచ్చత్తపురిసకారే ఠత్వా సక్కా భవేయ్య ఉజుం కాతుం, ఠపేత్వా పన బోధిసత్తే అఞ్ఞో సత్తో అత్తనో ధమ్మతాయ తణ్హాజాలం పదాలేత్వా అత్తనో నిస్సరణమగ్గం ఉజుం కాతుం సమత్థో నామ నత్థి. ఏవమయం లోకో తణ్హాజాలేన పరియోనద్ధో అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం సంసారం నాతివత్తతి. తత్థ అపాయోతి నిరయ-తిరచ్ఛానయోని-పేత్తివిసయ-అసురకాయా. సబ్బేపి హి తే వడ్ఢిసఙ్ఖాతస్స ఆయస్స అభావతో అపాయాతి వుచ్చన్తి. తథా దుక్ఖస్స గతిభావతో దుగ్గతి. సుఖసముస్సయతో వినిపతితత్తా వినిపాతో. ఇతరో పన –

‘‘ఖన్ధానఞ్చ పటిపాటి, ధాతుఆయతనాన చ;

అబ్బోచ్ఛిన్నం వత్తమానా, సంసారోతి పవుచ్చతి.

తం సబ్బం నాతివత్తతి నాతిక్కమతి, అథ ఖో చుతితో పటిసన్ధిం పటిసన్ధితో చుతిన్తి ఏవం పునప్పునం చుతిపటిసన్ధియో గణ్హమానో తీసు భవేసు చతూసు యోనీసు పఞ్చసు గతీసు సత్తసు విఞ్ఞాణట్ఠితీసు నవసు సత్తావాసేసు మహాసముద్దే వాతక్ఖిత్తనావా వియ యన్తే యుత్తగోణో వియ చ పరిబ్భమతియేవ.

అజ్ఝత్తికస్స ఉపాదాయాతి అజ్ఝత్తికం ఖన్ధపఞ్చకం ఉపాదాయ. ఇదఞ్హి ఉపయోగత్థే సామివచనం. బాహిరస్స ఉపాదాయాతి బాహిరం ఖన్ధపఞ్చకం ఉపాదాయ, ఇదమ్పి ఉపయోగత్థే సామివచనం. అస్మీతి, భిక్ఖవే, సతీతి, భిక్ఖవే, యదేతం అజ్ఝత్తం ఖన్ధపఞ్చకం ఉపాదాయ తణ్హామానదిట్ఠివసేన సమూహగ్గాహతో అస్మీతి హోతి, తస్మిం సతీతి అత్థో. ఇత్థస్మీతి హోతీతిఆదీసు పన ఏవం సమూహతో అహన్తి గహణే సతి తతో అనుపనిధాయ చ ఉపనిధాయ చాతి ద్విధా గహణం హోతి. తత్థ అనుపనిధాయాతి అఞ్ఞం ఆకారం అనుపగమ్మ సకభావమేవ ఆరమ్మణం కత్వా ఇత్థస్మీతి హోతి, ఖత్తియాదీసు ఇదంపకారో అహన్తి ఏవం తణ్హామానదిట్ఠివసేన హోతీతి అత్థో. ఇదం తావ అనుపనిధాయ గహణం. ఉపనిధాయ గహణం పన దువిధం హోతి సమతో చ అసమతో చ. తం దస్సేతుం ఏవంస్మీతి అఞ్ఞథాస్మీతి చ వుత్తం. తత్థ ఏవంస్మీతి ఇదం సమతో ఉపనిధాయ గహణం, యథాయం ఖత్తియో యథాయం బ్రాహ్మణో, ఏవమహమ్పీతి అత్థో. అఞ్ఞథాస్మీతి ఇదం పన అసమతో గహణం, యథాయం ఖత్తియో యథాయం బ్రాహ్మణో, తతో అఞ్ఞథా అహం, హీనో వా అధికో వాతి అత్థో. ఇమాని తావ పచ్చుప్పన్నవసేన చత్తారి తణ్హావిచరితాని.

అసస్మీతి సతస్మీతి ఇమాని పన ద్వే యస్మా అత్థీతి అసం, నిచ్చస్సేతం అధివచనం. సీదతీతి సతం, అనిచ్చస్సేతం అధివచనం. తస్మా సస్సతుచ్ఛేదవసేన వుత్తానీతి వేదితబ్బాని. ఇతో పరాని సన్తి ఏవమాదీని చత్తారి సంసయపరివితక్కవసేన వుత్తాని. సన్తి హోతీతి ఏవమాదీసు అహం సియన్తి హోతీతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో. అధిప్పాయో పనేత్థ పురిమచతుక్కే వుత్తనయేనేవ గహేతబ్బో. అపిహం సన్తిఆదీని పన చత్తారి అపి నామ అహం భవేయ్యన్తి ఏవం పత్థనాకప్పనవసేన వుత్తాని. తానిపి పురిమచతుక్కే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని. భవిస్సన్తిఆదీని పన చత్తారి అనాగతవసేన వుత్తాని. తేసమ్పి పురిమచతుక్కే వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. ఏవమేతే –

‘‘ద్వే దిట్ఠిసీసా సీసఞ్ఞే, చత్తారో సీసమూలకా;

తయో తయోతి ఏతాని, అట్ఠారస విభావయే.

ఏతేసు హి అసస్మి, సతస్మీతి ఏతే ద్వే దిట్ఠిసీసా నామ. అస్మి, సన్తి, అపిహం సన్తి, భవిస్సన్తి ఏతే చత్తారో సుద్ధసీసా ఏవ. ఇత్థస్మీతిఆదయో తయో తయోతి ద్వాదస సీసమూలకా నామాతి ఏవమేతే ద్వే దిట్ఠిసీసా చత్తారో సుద్ధసీసా ద్వాదస సీసమూలకాతి అట్ఠారస తణ్హావిచరితధమ్మా వేదితబ్బా. ఇమాని తావ అజ్ఝత్తికస్స ఉపాదాయ అట్ఠారస తణ్హావిచరితాని. బాహిరస్స ఉపాదాయ తణ్హావిచరితేసుపి ఏసేవ నయో. ఇమినాతి ఇమినా రూపేన వా…పే… విఞ్ఞాణేన వాతి ఏస విసేసో వేదితబ్బో. సేసం తాదిసమేవ.

ఇతి ఏవరూపాని అతీతాని ఛత్తింసాతి ఏకమేకస్స పుగ్గలస్స అతీతే అద్ధని ఛత్తింస. అనాగతాని ఛత్తింసాతి ఏకమేకస్సేవ పుగ్గలస్స చ అనాగతే అద్ధని ఛత్తింస. పచ్చుప్పన్నాని ఛత్తింసాతి ఏకస్స వా పుగ్గలస్స యథాసమ్భవతో బహూనం వా పచ్చుప్పన్నే అద్ధని ఛత్తింసావ. సబ్బసత్తానం పన నియమేనేవ అతీతే అద్ధని ఛత్తింస, అనాగతే ఛత్తింస, పచ్చుప్పన్నే ఛత్తింస. అనన్తా హి అసదిసతణ్హామానదిట్ఠిభేదా సత్తా. అట్ఠసతం తణ్హావిచరితం హోన్తీతి ఏత్థ పన అట్ఠసతసఙ్ఖాతం తణ్హావిచరితం హోతీతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో.