౫. వప్పసుత్తవణ్ణనా

౧౯౫. పఞ్చమే వప్పోతి దసబలస్స చూళపితా సక్యరాజా. నిగణ్ఠసావకోతి వేసాలియం సీహసేనాపతి వియ నాళన్దాయం ఉపాలిగహపతి వియ చ నిగణ్ఠస్స నాటపుత్తస్స ఉపట్ఠాకో. కాయేన సంవుతోతి కాయద్వారస్స సంవుతత్తా పిహితత్తా కాయేన సంవుతో నామ. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో. అవిజ్జావిరాగాతి అవిజ్జాయ ఖయవిరాగేన. విజ్జుప్పాదాతి మగ్గవిజ్జాయ ఉప్పాదేన. తం ఠానన్తి తం కారణం. అవిపక్కవిపాకన్తి అలద్ధవిపాకవారం. తతోనిదానన్తి తంహేతు తప్పచ్చయా. దుక్ఖవేదనియా ఆసవా అస్సవేయ్యున్తి దుక్ఖవేదనాయ పచ్చయభూతా కిలేసా అస్సవేయ్యుం, తస్స పురిసస్స ఉప్పజ్జేయ్యున్తి అత్థో. అభిసమ్పరాయన్తి దుతియే అత్తభావే. కాయసమారమ్భపచ్చయాతి కాయకమ్మపచ్చయేన. ఆసవాతి కిలేసా. విఘాతపరిళాహాతి ఏత్థ విఘాతోతి దుక్ఖం. పరిళాహోతి కాయికచేతసికో పరిళాహో. ఫుస్స ఫుస్స బ్యన్తీకరోతీతి ఞాణవజ్ఝం కమ్మం ఞాణఫస్సేన ఫుసిత్వా ఫుసిత్వా ఖయం గమేతి, విపాకవజ్ఝం కమ్మం విపాకఫస్సేన ఫుసిత్వా ఫుసిత్వా ఖయం గమేతి. నిజ్జరాతి కిలేసజీరణకపటిపదా. సేసవారేసుపి ఏసేవ నయో. ఇధ ఠత్వా అయం భిక్ఖు ఖీణాసవో కాతబ్బో, చత్తారి మహాభూతాని నీహరిత్వా చతుసచ్చవవత్థానం దస్సేత్వా యావ అరహత్తఫలం కమ్మట్ఠానం కథేతబ్బం.

ఇదాని పన తస్స ఖీణాసవస్స సతతవిహారే దస్సేతుం ఏవం సమ్మా విముత్తచిత్తస్సాతిఆదిమాహ. తత్థ సమ్మా విముత్తచిత్తస్సాతి హేతునా కారణేన సమ్మా విముత్తస్స. సతతవిహారాతి నిచ్చవిహారా నిబద్ధవిహారా. నేవ సుమనో హోతీతి ఇట్ఠారమ్మణే రాగవసేన న సోమనస్సజాతో హోతి. న దుమ్మనోతి అనిట్ఠారమ్మణే పటిఘవసేన న దోమనస్సజాతో హోతి. ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానోతి సతిసమ్పజఞ్ఞపరిగ్గహితాయ మజ్ఝత్తాకారలక్ఖణాయ ఉపేక్ఖాయ తేసు ఆరమ్మణేసు ఉపేక్ఖకో మజ్ఝత్తో హుత్వా విహరతి.

కాయపరియన్తికన్తి కాయన్తికం కాయపరిచ్ఛిన్నం, యావ పఞ్చద్వారకాయో పవత్తతి, తావ పవత్తం పఞ్చద్వారికవేదనన్తి అత్థో. జీవితపరియన్తికన్తి జీవితన్తికం జీవితపరిచ్ఛిన్నం, యావ జీవితం పవత్తతి, తావ పవత్తం మనోద్వారికవేదనన్తి అత్థో. తత్థ పఞ్చద్వారికవేదనా పచ్ఛా ఉప్పజ్జిత్వా పఠమం నిరుజ్ఝతి, మనోద్వారికవేదనా పఠమం ఉప్పజ్జిత్వా పచ్ఛా నిరుజ్ఝతి. సా హి పటిసన్ధిక్ఖణే వత్థురూపస్మింయేవ పతిట్ఠాతి. పఞ్చద్వారికా పవత్తే పఞ్చద్వారవసేన పవత్తమానా పఠమవయే వీసతివస్సకాలే రజ్జనదుస్సనముయ్హనవసేన అధిమత్తా బలవతీ హోతి, పణ్ణాసవస్సకాలే ఠితా హోతి, సట్ఠివస్సకాలతో పట్ఠాయ పరిహాయమానా, అసీతినవుతివస్సకాలే మన్దా హోతి. తదా హి సత్తా ‘‘చిరరత్తం ఏకతో నిసీదిమ్హా నిపజ్జిమ్హా’’తి వదన్తేపి న జానామాతి వదన్తి. అధిమత్తానిపి రూపాదిఆరమ్మణాని న పస్సామ, సుగన్ధదుగ్గన్ధం వా సాదుఅసాదుం వా థద్ధముదుకం వాతి న జానామాతిపి వదన్తి. ఇతి నేసం పఞ్చద్వారికవేదనా భగ్గా హోతి, మనోద్వారికా పవత్తతి. సాపి అనుపుబ్బేన పరిహాయమానా మరణసమయే హదయకోటింయేవ నిస్సాయ పవత్తతి. యావ పనేసా పవత్తతి, తావ సత్తో జీవతీతి వుచ్చతి. యదా నప్పవత్తతి, తదా ‘‘మతో నిరుద్ధో’’తి వుచ్చతి.

స్వాయమత్థో వాపియా దీపేతబ్బో – యథా హి పురిసో పఞ్చఉదకమగ్గసమ్పన్నం వాపిం కరేయ్య. పఠమం దేవే వుట్ఠే పఞ్చహి ఉదకమగ్గేహి ఉదకం పవిసిత్వా అన్తోవాపియం ఆవాటే పూరేయ్య. పునప్పునం దేవే వస్సన్తే ఉదకమగ్గే పూరేత్వా గావుతడ్ఢయోజనమత్తం ఓత్థరిత్వా ఉదకం తిట్ఠేయ్య తతో తతో విస్సన్దమానం. అథ నిద్ధమనతుమ్బే వివరిత్వా ఖేత్తేసు కమ్మే కయిరమానే ఉదకం నిక్ఖమన్తం, సస్సపాకకాలే ఉదకం నిక్ఖన్తం ఉదకం పరిహీనం, ‘‘మచ్ఛే గణ్హామా’’తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జేయ్య. తతో కతిపాహేన ఆవాటేసుయేవ ఉదకం సణ్ఠహేయ. యావ పన తం ఆవాటేసు హోతి, తావ మహావాపియం ఉదకం అత్థీతి సఙ్ఖం గచ్ఛతి. యదా పన తత్థ ఛిజ్జతి, తదా ‘‘వాపియం ఉదకం నత్థీ’’తి వుచ్చతి. ఏవం సమ్పదమిదం వేదితబ్బం.

పఠమం దేవే వస్సన్తే పఞ్చహి మగ్గేహి ఉదకే పవిసన్తే ఆవాటానం పూరణకాలో వియ హి పఠమమేవ పటిసన్ధిక్ఖణే మనోద్వారికవేదనాయ వత్థురూపే పతిట్ఠితకాలో, పునప్పునం దేవే వస్సన్తే పఞ్చమగ్గానం పూరణకాలో వియ పవత్తే పఞ్చద్వారికవేదనాయ పవత్తి, గావుతడ్ఢయోజనమత్తం అజ్ఝోత్థరణం వియ పఠమవయే వీసతివస్సకాలే రజ్జనాదివసేన తస్స అధిమత్తబలవభావో, యావ వాపితో ఉదకం న నిగ్గచ్ఛతి, తావ పూరాయ వాపియా ఠితకాలో వియ పఞ్ఞాసవస్సకాలే తస్స ఠితకాలో, నిద్ధమనతుమ్బేసు వివటేసు కమ్మే కయిరమానే ఉదకస్స నిక్ఖమనకాలో వియ సట్ఠివస్సకాలతో పట్ఠాయ తస్స పరిహాని, ఉదకే భట్ఠే ఉదకమగ్గేసు పరిత్తఉదకస్స ఠితకాలో వియ అసీతినవుతికాలే పఞ్చద్వారికవేదనాయ మన్దకాలో, ఆవాటేసుయేవ ఉదకస్స పతిట్ఠితకాలో వియ హదయవత్థుకోటిం నిస్సాయ మనోద్వారే వేదనాయ పవత్తికాలో, ఆవాటేసు పరిత్తేపి ఉదకే సతి ‘‘వాపియం ఉదకం అత్థీ’’తి వత్తబ్బకాలో వియ యావ సా పవత్తతి, తావ ‘‘సత్తో జీవతీ’’తి వుచ్చతి. యథా పన ఆవాటేసు ఉదకే ఛిన్నే ‘‘నత్థి వాపియం ఉదక’’న్తి వుచ్చతి, ఏవం మనోద్వారికవేదనాయ అప్పవత్తమానాయ సత్తో మతోతి వుచ్చతి. ఇమం వేదనం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘జీవితపరియన్తికం వేదనం వేదియమానో’’తి.

కాయస్స భేదాతి కాయస్స భేదేన. ఉద్ధం జీవితపరియాదానాతి జీవితక్ఖయతో ఉద్ధం. ఇధేవాతి పటిసన్ధివసేన పరతో అగన్త్వా ఇధేవ. సీతీ భవిస్సన్తీతి పవత్తివిప్ఫన్దనదరథరహితాని సీతాని అప్పవత్తనధమ్మాని భవిస్సన్తి.

థూణం పటిచ్చాతి రుక్ఖం పటిచ్చ. కుద్దాలపిటకం ఆదాయాతి కుద్దాలఞ్చ ఖణిత్తిఞ్చ పచ్ఛిఞ్చ గహేత్వాతి అత్థో. దేసనా పన కుద్దాలవసేనేవ కతా. మూలే ఛిన్దేయ్యాతి మూలమ్హి కుద్దాలేన ఛిన్దేయ్య. పలిఖణేయ్యాతి ఖణిత్తియా సమన్తా ఖణేయ్య.

ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – రుక్ఖో వియ హి అత్తభావో దట్ఠబ్బో, రుక్ఖం పటిచ్చ ఛాయా వియ కుసలాకుసలం కమ్మం, ఛాయం అప్పవత్తం కాతుకామో పురిసో వియ యోగావచరో, కుద్దాలో వియ పఞ్ఞా, పిటకం వియ సమాధి, ఖణిత్తి వియ విపస్సనా, ఖణిత్తియా మూలానం పలిఖణనకాలో వియ అరహత్తమగ్గేన అవిజ్జాయ ఛేదనకాలో, ఖణ్డాఖణ్డం కరణకాలో వియ ఖన్ధవసేన దిట్ఠకాలో, ఫాలనకాలో వియ ఆయతనవసేన దిట్ఠకాలో, సకలీకరణకాలో వియ ధాతువసేన దిట్ఠకాలో, వాతాతపేన విసోసనకాలో వియ కాయికచేతసికస్స వీరియస్స కరణకాలో, అగ్గినా డహనకాలో వియ ఞాణేన కిలేసానం డహనకాలో, మసికరణకాలో వియ వత్తమానక-పఞ్చక్ఖన్ధకాలో, మహావాతే ఓఫుననకాలో వియ నదీసోతే పవాహనకాలో వియ చ ఛిన్నమూలకానం పఞ్చన్నం ఖన్ధానం అప్పటిసన్ధికనిరోధో, ఓఫుననప్పవాహనేహి అపఞ్ఞత్తికభావూపగమో వియ పునబ్భవే విపాకక్ఖన్ధానం అనుప్పాదేన అపణ్ణత్తికభావో వేదితబ్బో.

భగవన్తం ఏతదవోచాతి సత్థరి దేసనం వినివట్టేన్తే సోతాపత్తిఫలం పత్వా ఏతం ‘‘సేయ్యథాపి, భన్తే’’తిఆదివచనం అవోచ. తత్థ ఉదయత్థికోతి వడ్ఢిఅత్థికో. అస్సపణియం పోసేయ్యాతి పఞ్చ అస్సపోతసతాని కిణిత్వా పచ్ఛా విక్కిణిస్సామీతి పోసేయ్య. సహస్సగ్ఘనకస్స అస్సస్స పఞ్చసతమత్తం ఉపకరణం గన్ధమాలాదివసేన పోసావనికంయేవ అగమాసి. అథస్స తే అస్సా ఏకదివసేనేవ రోగం ఫుసిత్వా సబ్బే జీవితక్ఖయం పాపుణేయ్యున్తి ఇమినా అధిప్పాయేన ఏవమాహ. ఉదయఞ్చేవ నాధిగచ్ఛేయ్యాతి వడ్ఢిఞ్చ గేహతో నీహరిత్వా దిన్నమూలఞ్చ కిఞ్చి న లభేయ్య. పయిరుపాసిన్తి చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహిం. స్వాహం ఉదయఞ్చేవ నాధిగచ్ఛిన్తి సో అహం నేవ ఉదయం న గేహతో దిన్నధనం అధిగచ్ఛిం, పణియఅస్సజగ్గనకో నామ జాతోస్మీతి దస్సేతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవాతి.