౩. తతియపణ్ణాసకం
(౧౧) ౧. వలాహకవగ్గో
౧-౨. వలాహకసుత్తద్వయవణ్ణనా
౧౦౧-౨. తతియపణ్ణాసకస్స పఠమే వలాహకాతి మేఘా. భాసితా హోతి నో కత్తాతి ‘‘ఇదఞ్చిదఞ్చ కరిస్సామీ’’తి కేవలం భాసతియేవ, న కరోతి. కత్తా హోతి నో భాసితాతి అకథేత్వావ ‘‘ఇదఞ్చిదఞ్చ మయా కాతుం వట్టతీ’’తి కత్తా హోతి. ఏవం సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో. దుతియం ఉత్తానత్థమేవ.
౩. కుమ్భసుత్తవణ్ణనా
౧౦౩. తతియే కుమ్భాతి ఘటా. తుచ్ఛో పిహితోతి రిత్తకో పిహితముఖో. పూరో వివటోతి ఉదకపుణ్ణో అపారుతముఖో. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో.
౪. ఉదకరహదసుత్తవణ్ణనా
౧౦౪. చతుత్థే ఉత్తానో గమ్భీరోభాసోతిఆదీసు పురాణపణ్ణరససమ్భిన్నవణ్ణో కాళఉదకో గమ్భీరోభాసో నామ, అచ్ఛవిప్పసన్నమణివణ్ణఉదకో ఉత్తానోభాసో నామ.
౫-౬. అమ్బసుత్తవణ్ణనా
౧౦౫-౬. పఞ్చమే ఆమం పక్కవణ్ణీతి ఆమకం హుత్వా ఓలోకేన్తానం పక్కసదిసం ఖాయతి. ఏవం సబ్బపదాని దట్ఠబ్బాని. ఛట్ఠం ఉత్తానత్థమేవ.
౭. మూసికసుత్తవణ్ణనా
౧౦౭. సత్తమే యో ఆవాటం ఖణతి, న చ తత్థ వసతి, సో గాధం కత్తా నో వసితాతి వుచ్చతి. ఖన్తాతిపి పాఠో. ఇమినా నయేన సబ్బపదాని వేదితబ్బాని.
౮. బలీబద్దసుత్తవణ్ణనా
౧౦౮. అట్ఠమే యో అత్తనో గోగణం మద్దతి, న పరగోగణం, అయం సగవచణ్డో నో పరగవచణ్డోతి ఏవం సబ్బపదాని వేదితబ్బాని. ఉబ్బేజేతా హోతీతి ఘట్టేత్వా విజ్ఝిత్వా ఉబ్బేగపత్తం కరోతి.
౯. రుక్ఖసుత్తవణ్ణనా
౧౦౯. నవమే ఫేగ్గు ఫేగ్గుపరివారోతి నిస్సారో ఫేగ్గురుక్ఖో ఫేగ్గురుక్ఖేహేవ పరివుతో. సారపరివారోతి ఖదిరాదీహి సారరుక్ఖేహేవ పరివుతో. ఏస నయో సబ్బత్థ.
౧౦. ఆసీవిససుత్తవణ్ణనా
౧౧౦. దసమే ఆగతవిసో న ఘోరవిసోతి యస్స విసం ఆగచ్ఛతి, ఘోరం పన న హోతి, చిరకాలం న పీళేతి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయోతి.
వలాహకవగ్గో పఠమో.
(౧౨) ౨. కేసివగ్గో
౧. కేసిసుత్తవణ్ణనా
౧౧౧. దుతియస్స పఠమే కేసీతి తస్స నామం. అస్సదమ్మే సారేతీతి అస్సదమ్మసారథి. సణ్హేనపి వినేతీతిఆదీసు తస్స అనుచ్ఛవికం సక్కారం కత్వా సుభోజనం భోజేత్వా మధురపానం పాయేత్వా ముదువచనేన సముదాచరిత్వా దమేన్తో సణ్హేన దమేతి నామ, జాణుబన్ధనముఖబన్ధనాదీహి చేవ పతోదవిజ్ఝనకసాభిఘాతఫరుసవచనేహి చ దమేన్తో ఫరుసేన దమేతి నామ, కాలేన కాలం తదుభయం కరోన్తో సణ్హఫరుసేన దమేతి నామ.
౨. జవసుత్తవణ్ణనా
౧౧౨. దుతియే అజ్జవేనాతి ఉజుకభావేన. జవేనాతి పదవేగేన. ఖన్తియాతి అధివాసనక్ఖన్తియా. సోరచ్చేనాతి సుచిభావసీలేన. పుగ్గలగుణఙ్గేసు జవేనాతి ఞాణజవేన. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ.
౩. పతోదసుత్తవణ్ణనా
౧౧౩. తతియే పతోదచ్ఛాయన్తి విజ్ఝనత్థం ఉక్ఖిత్తస్స పతోదస్స ఛాయం. సంవిజ్జతీతి ‘‘జవో మే గహేతబ్బో’’తి సల్లక్ఖణవసేన సంవిజ్జతి. సంవేగం ఆపజ్జతీతి సంవేగం పటిపజ్జతి లోమవేధవిద్ధోతి లోమకూపే పతోదవేధేన విద్ధమత్తో. చమ్మవేధవిద్ధోతి ఛవిచమ్మం ఛిన్దన్తేన పతోదవేధేన విద్ధో. అట్ఠివేధవిద్ధోతి అట్ఠిం భిన్దన్తేన వేధేన విద్ధో. కాయేనాతి నామకాయేన. పరమసచ్చన్తి నిబ్బానం. సచ్ఛికరోతీతి పస్సతి. పఞ్ఞాయాతి సహవిపస్సనాయ మగ్గపఞ్ఞాయ.
౪. నాగసుత్తవణ్ణనా
౧౧౪. చతుత్థే అట్ఠిం కత్వాతి అట్ఠికో హుత్వా. తిణవనిన్నాదసద్దానన్తి ఏత్థ తిణవోతి డిణ్డిమో, నిన్నాదసద్దోతి సబ్బేసమ్పి ఏకతోమిస్సితో మహాసద్దో. డంసాదీసు డంసాతి పిఙ్గలమక్ఖికా, మకసా మకసావ. ఖిప్పఞ్ఞేవ గన్తా హోతీతి సీలసమాధిపఞ్ఞావిముత్తివిముత్తిఞాణదస్సనాని పూరేత్వా సీఘమేవ గన్తా హోతి.
౫. ఠానసుత్తవణ్ణనా
౧౧౫. పఞ్చమే ఠానానీతి కారణాని. అనత్థాయ సంవత్తతీతి అహితాయ అవడ్ఢియా సంవత్తతి. ఏత్థ చ పఠమం ఓపాతక్ఖణనమచ్ఛబన్ధనసన్ధిచ్ఛేదనాదిభేదం సదుక్ఖం సవిఘాతం పాపకమ్మం వేదితబ్బం, దుతియం సమజీవికానం గిహీనం పుప్ఫచ్ఛడ్డకాదికమ్మం సుధాకోట్టన-గేహచ్ఛాదనఅసుచిట్ఠానసమ్మజ్జనాదికమ్మఞ్చ వేదితబ్బం, తతియం సురాపానగన్ధవిలేపనమాలాపిళన్ధనాదికమ్మఞ్చేవ అస్సాదవసేన పవత్తం పాణాతిపాతాదికమ్మఞ్చ వేదితబ్బం, చతుత్థం ధమ్మస్సవనత్థాయ గమనకాలే సుద్ధవత్థచ్ఛాదన-మాలాగన్ధాదీనం ఆదాయ గమనం చేతియవన్దనం బోధివన్దనం మధురధమ్మకథాసవనం పఞ్చసీలసమాదానన్తి ఏవమాదీసు సోమనస్ససమ్పయుత్తం కుసలకమ్మం వేదితబ్బం. పురిసథామేతి పురిసస్స ఞాణథామస్మిం. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో.
౬. అప్పమాదసుత్తవణ్ణనా
౧౧౬. ఛట్ఠే యతో ఖోతి యదా ఖో. సమ్పరాయికస్సాతి దేసనామత్తమేతం, ఖీణాసవో పన నేవ సమ్పరాయికస్స, న దిట్ఠధమ్మికస్స మరణస్స భాయతి. సోవ ఇధ అధిప్పేతో. కేచి పన ‘‘సమ్మాదిట్ఠి భావితాతి వచనతో సోతాపన్నం ఆదిం కత్వా సబ్బేపి అరియా అధిప్పేతా’’తి వదన్తి.
౭. ఆరక్ఖసుత్తవణ్ణనా
౧౧౭. సత్తమే అత్తరూపేనాతి అత్తనో అనురూపేన అనుచ్ఛవికేన, హితకామేనాతి అత్థో. రజనీయేసూతి రాగస్స పచ్చయభూతేసు. ధమ్మేసూతి సభావేసు, ఇట్ఠారమ్మణేసూతి అత్థో. ఏవం సబ్బత్థ నయో వేదితబ్బో. న రజ్జతీతి దిట్ఠివసేన న రజ్జతి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. న చ పన సమణవచనహేతుపి గచ్ఛతీతి సమణానం పరవాదీనం వచనహేతుపి అత్తనో దిట్ఠిం పహాయ తేసం దిట్ఠివసేన న గచ్ఛతీతి అత్థో. ఇధాపి ఖీణాసవోవ అధిప్పేతో.
౮-౧౦. సంవేజనీయాదిసుత్తత్తయవణ్ణనా
౧౧౮-౧౨౦. అట్ఠమే దస్సనీయానీతి పస్సితబ్బయుత్తకాని. సంవేజనీయానీతి సంవేగజనకాని. నవమే జాతిభయన్తి జాతిం ఆరబ్భ ఉప్పజ్జనకభయం. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. దసమే అగ్గిభయన్తి అగ్గిం పటిచ్చ ఉప్పజ్జనకభయం. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో.
కేసివగ్గో దుతియో.
(౧౩) ౩. భయవగ్గో
౧. అత్తానువాదసుత్తవణ్ణనా
౧౨౧. తతియస్స పఠమే అత్తానువాదభయన్తి అత్తానం అనువదన్తస్స ఉప్పజ్జనకభయం. పరానువాదభయన్తి పరస్స అనువాదతో ఉప్పజ్జనకభయం. దణ్డభయన్తి ద్వత్తింస కమ్మకారణా పటిచ్చ ఉప్పజ్జనకభయం. దుగ్గతిభయన్తి చత్తారో అపాయే పటిచ్చ ఉప్పజ్జనకభయం. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అత్తానువాదభయన్తిఆదీసు అత్తానువాదభయం తావ పచ్చవేక్ఖన్తస్స అజ్ఝత్తం హిరీ సముట్ఠాతి, సాస్స తీసు ద్వారేసు సంవరం జనేతి, తీసు ద్వారేసు సంవరో చతుపారిసుద్ధిసీలం హోతి. సో తస్మిం సీలే పతిట్ఠాయ విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అగ్గఫలే పతిట్ఠాతి. పరానువాదభయం పన పచ్చవేక్ఖన్తస్స బహిద్ధా ఓత్తప్పం సముట్ఠాతి, తదస్స తీసు ద్వారేసు సంవరం జనేతి, తీసు ద్వారేసు సంవరో చతుపారిసుద్ధిసీలం హోతి. సో తస్మిం సీలే పతిట్ఠాయ విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అగ్గఫలే పతిట్ఠాతి. దుగ్గతిభయం పచ్చవేక్ఖన్తస్స అజ్ఝత్తం హిరీ సముట్ఠాతి, సాస్స తీసు ద్వారేసు సంవరం జనేతి, తీసు ద్వారేసు సంవరో చతుపారిసుద్ధిసీలం హోతి. సో తస్మిం సీలే పతిట్ఠాయ విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అగ్గఫలే పతిట్ఠాతి.
౨. ఊమిభయసుత్తవణ్ణనా
౧౨౨. దుతియే ఉదకోరోహన్తస్సాతి ఉదకం ఓతరన్తస్స. పాటికఙ్ఖితబ్బానీతి ఇచ్ఛితబ్బాని. సుసుకాభయన్తి చణ్డమచ్ఛభయం. ముఖావరణం మఞ్ఞే కరోన్తీతి ముఖపిదహనం వియ కరోన్తి. ఓదరికత్తస్సాతి మహోదరతాయ మహగ్ఘసభావస్స. అరక్ఖితేనేవ కాయేనాతిఆదీసు కాయద్వారే తివిధస్స సంవరస్స అభావతో అరక్ఖితేన కాయేన. వచీద్వారే చతుబ్బిధస్స సంవరస్స అభావతో అరక్ఖితాయ వాచాయ.
౩. పఠమనానాకరణసుత్తవణ్ణనా
౧౨౩. తతియే తదస్సాదేతీతి తం ఝానం సుఖస్సాదేన అస్సాదేతి. నికామేతీతి పత్థేతి. విత్తిం ఆపజ్జతీతి తుట్ఠిం ఆపజ్జతి. తదధిముత్తోతి తస్మిం అధిముత్తో, తం వా అధిముత్తో. తబ్బహులవిహారీతి తేన ఝానేన బహులం విహరన్తో. సహబ్యతం ఉపపజ్జతీతి సహభావం గచ్ఛతి, తత్థ నిబ్బత్తతీతి అత్థో. కప్పో ఆయుప్పమాణన్తి ఏత్థ పఠమజ్ఝానం అత్థి హీనం, అత్థి మజ్ఝిమం, అత్థి పణీతం. తత్థ హీనేన ఉప్పన్నానం కప్పస్స తతియో కోట్ఠాసో ఆయుప్పమాణం, మజ్ఝిమేన ఉపడ్ఢకప్పో, పణీతేన కప్పో. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. నిరయమ్పి గచ్ఛతీతి నిరయగమనీయస్స కమ్మస్స అప్పహీనత్తా అపరాపరం గచ్ఛతి, న అనన్తరమేవ. తస్మింయేవ భవే పరినిబ్బాయతీతి తస్మింయేవ రూపభవే ఠత్వా పరినిబ్బాయతి, న హేట్ఠా ఓతరతి. యదిదం గతియా ఉపపత్తియా సతీతి యం ఇదం గతియా చ ఉపపత్తియా చ సతి సేఖస్స అరియసావకస్స పటిసన్ధివసేన హేట్ఠా అనోతరిత్వా తస్మింయేవ రూపభవే ఉపరి దుతియతతియాదీసు అఞ్ఞతరస్మిం బ్రహ్మలోకే పరినిబ్బానం, పుథుజ్జనస్స పన నిరయాదిగమనం, ఇదం నానాకరణన్తి అత్థో.
ద్వే కప్పాతి ఏత్థాపి దుతియజ్ఝానం వుత్తనయేనేవ తివిధం హోతి. తత్థ పణీతభావనేన నిబ్బత్తానం అట్ఠకప్పా ఆయుప్పమాణం, మజ్ఝిమేన చత్తారో, హీనేన ద్వే. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. చత్తారో కప్పాతి ఏత్థ యం హేట్ఠా వుత్తం ‘‘కప్పో, ద్వే కప్పా’’తి, తమ్పి ఆహరిత్వా అత్థో వేదితబ్బో. కప్పోతి చ గుణస్సపి నామం, తస్మా కప్పో ద్వే కప్పా చత్తారో కప్పాతి అయమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఇదం వుత్తం హోతి – యో పఠమం వుత్తో కప్పో, సో ద్వే వారే గణేత్వా ఏకేన గుణేన ద్వే కప్పా హోన్తి, దుతియేన చత్తారో, పున తే చత్తారో కప్పాతి ఇమేహి చతూహి గుణేహి గుణితా ఏకేన గుణేన అట్ఠ హోన్తి, దుతియేన సోళస, తతియేన ద్వత్తింస, చతుత్థేన చతుసట్ఠీతి. ఏవమిధ పణీతజ్ఝానవసేన చతుసట్ఠి కప్పా గహితాతి వేదితబ్బా. పఞ్చ కప్పసతానీతి ఇదం పణీతస్సేవ ఉపపత్తిజ్ఝానస్స వసేన వుత్తం. వేహప్ఫలేసు వా పఠమజ్ఝానభూమిఆదీసు వియ తిణ్ణం బ్రహ్మలోకానం అభావతో ఏత్తకమేవ ఆయుప్పమాణం. తస్మా ఏవం వుత్తం.
౪. దుతియనానాకరణసుత్తవణ్ణనా
౧౨౪. చతుత్థే రూపమేవ రూపగతం. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. అనిచ్చతోతిఆదీసు హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చతో, ఆబాధట్ఠేన రోగతో, అన్తో పదుస్సనట్ఠేన గణ్డతో, అనుపవిట్ఠట్ఠేన సల్లతో, సదుక్ఖట్ఠేన అఘతో, సమ్పీళనట్ఠేన ఆబాధతో, అవిధేయ్యట్ఠేన పరతో, పలుజ్జనట్ఠేన పలోకతో, నిస్సత్తట్ఠేన సుఞ్ఞతో, అవసవత్తనట్ఠేన అనత్తతో. ఏత్థ చ ‘‘అనిచ్చతో పలోకతో’’తి ద్వీహి పదేహి అనిచ్చలక్ఖణం కథితం, ‘‘సుఞ్ఞతో అనత్తతో’’తి ద్వీహి అనత్తలక్ఖణం, సేసేహి దుక్ఖలక్ఖణం కథితన్తి వేదితబ్బం. సమనుపస్సతీతి ఞాణేన పస్సతి. ఏవం పఞ్చక్ఖన్ధే తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా పస్సన్తో తయో మగ్గే తీణి ఫలాని సచ్ఛికరోతి. సుద్ధావాసానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతీతి తత్థ ఠితో చతుత్థజ్ఝానం భావేత్వా ఉపపజ్జతి.
౫-౬. మేత్తాసుత్తద్వయవణ్ణనా
౧౨౫-౧౨౬. పఞ్చమే పఠమజ్ఝానవసేన మేత్తా, దుతియాదివసేన కరుణాదయో దస్సితా. ఛట్ఠం చతుత్థే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.
౭. పఠమతథాగతఅచ్ఛరియసుత్తవణ్ణనా
౧౨౭. సత్తమే పాతుభావాతి పాతుభావేన. కుచ్ఛిం ఓక్కమతీతి ఏత్థ కుచ్ఛిం ఓక్కన్తో హోతీతి అత్థో. ఓక్కన్తే హి తస్మిం ఏవం హోతి, న ఓక్కమమానే. అప్పమాణోతి వుడ్ఢిప్పమాణో, విపులోతి అత్థో. ఉళారోతి తస్సేవ వేవచనం. దేవానం దేవానుభావన్తి ఏత్థ దేవానం అయమానుభావో – నివత్థవత్థస్స పభా ద్వాదస యోజనాని ఫరతి, తథా సరీరస్స, తథా విమానస్స, తం అతిక్కమిత్వాతి అత్థో. లోకన్తరికాతి తిణ్ణం తిణ్ణం చక్కవాళానం అన్తరా ఏకేకో లోకన్తరికో హోతి, తిణ్ణం సకటచక్కానం పత్తానం వా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆహచ్చ ఠపితానం మజ్ఝే ఓకాసో వియ. సో పన లోకన్తరికనిరయో పరిమాణతో అట్ఠయోజనసహస్సప్పమాణో హోతి. అఘాతి నిచ్చవివటా. అసంవుతాతి హేట్ఠాపి అప్పతిట్ఠా. అన్ధకారాతి తమభూతా. అన్ధకారతిమిసాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణుప్పత్తినివారణతో అన్ధభావకరణతిమిసాయ సమన్నాగతా. తత్థ కిర చక్ఖువిఞ్ఞాణం న జాయతి. ఏవంమహిద్ధికానన్తి చన్దిమసూరియా కిర ఏకప్పహారేనేవ తీసు దీపేసు పఞ్ఞాయన్తి, ఏవంమహిద్ధికా. ఏకేకాయ దిసాయ నవ నవ యోజనసతసహస్సాని అన్ధకారం విధమిత్వా ఆలోకం దస్సేన్తి, ఏవంమహానుభావా. ఆభా నానుభోన్తీతి పభా నప్పహోన్తి. తే కిర చక్కవాళపబ్బతస్స వేమజ్ఝేన చరన్తి చక్కవాళపబ్బతఞ్చ అతిక్కమిత్వా లోకన్తరనిరయా. తస్మా తేసం తత్థ ఆభా నప్పహోన్తి.
యేపి తత్థ సత్తాతి యేపి తస్మిం లోకన్తరమహానిరయే సత్తా ఉపపన్నా. కిం పన కమ్మం కత్వా తత్థ ఉప్పజ్జన్తీతి? భారియం దారుణం మాతాపితూనం ధమ్మికసమణబ్రాహ్మణానఞ్చ ఉపరి అపరాధం, అఞ్ఞఞ్చ దివసే దివసే పాణవధాదిసాహసికకమ్మం కత్వా ఉప్పజ్జన్తి తమ్బపణ్ణిదీపే అభయచోరనాగచోరాదయో వియ. తేసం అత్తభావో తిగావుతికో హోతి, వగ్గులీనం వియ దీఘనఖా హోన్తి. తే రుక్ఖే వగ్గులియో వియ నఖేహి చక్కవాళపబ్బతపాదే లగ్గన్తి. యదా సంసప్పన్తా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స హత్థపాసగతా హోన్తి, అథ ‘‘భక్ఖో నో లద్ధో’’తి మఞ్ఞమానా తత్థ బ్యావటా విపరివత్తిత్వా లోకసన్ధారకఉదకే పతన్తి, వాతే పహరన్తేపి మధుకఫలాని వియ ఛిజ్జిత్వా ఉదకే పతన్తి, పతితమత్తావ అచ్చన్తఖారే ఉదకే పిట్ఠపిణ్డి వియ విలీయన్తి. అఞ్ఞేపి కిర భో సన్తి సత్తాతి భో యథా మయం మహాదుక్ఖం అనుభవామ, ఏవం అఞ్ఞేపి కిర సత్తా ఇదం దుక్ఖం అనుభవనత్థాయ ఇధూపపన్నాతి తందివసం పస్సన్తి. అయం పన ఓభాసో ఏకయాగుపానమత్తమ్పి న తిట్ఠతి. యావతా నిద్దాయిత్వా పబుద్ధో ఆరమ్మణం విభావేతి, తత్తకం కాలం హోతి. దీఘభాణకా పన ‘‘అచ్ఛరాసఙ్ఘాతమత్తమేవ విజ్జుఓభాసో వియ నిచ్ఛరిత్వా కిం ఇదన్తి భణన్తానంయేవ అన్తరధాయతీ’’తి వదన్తి.
౮. దుతియతథాగతఅచ్ఛరియసుత్తవణ్ణనా
౧౨౮. అట్ఠమే తణ్హాదిట్ఠీహి అల్లీయితబ్బట్ఠేన ఆలయోతి పఞ్చ కామగుణా, సకలమేవ వా వట్టం. ఆరమన్తి ఏత్థాతి ఆరామో, ఆలయో ఆరామో ఏతిస్సాతి ఆలయారామా. ఆలయే రతాతి ఆలయరతా. ఆలయే సమ్ముదితాతి ఆలయసమ్ముదితా. అనాలయే ధమ్మేతి ఆలయపటిపక్ఖే వివట్టూపనిస్సితే అరియధమ్మే. సుస్సూసతీతి సోతుకామో హోతి. సోతం ఓదహతీతి సోతం ఠపేతి. అఞ్ఞా చిత్తం ఉపట్ఠపేతీతి ఆజాననత్థాయ చిత్తం పచ్చుపట్ఠపేతి. మానోతి మఞ్ఞనా, మఞ్ఞితబ్బట్ఠేన వా సకలం వట్టమేవ. మానవినయే ధమ్మేతి మానవినయధమ్మే. ఉపసమపటిపక్ఖో అనుపసమో, అనుపసన్తట్ఠేన వా వట్టమేవ అనుపసమో నామ. ఓపసమికేతి ఉపసమకరే వివట్టూపనిస్సితే. అవిజ్జాయ గతా సమన్నాగతాతి అవిజ్జాగతా. అవిజ్జణ్డకోసేన పరియోనద్ధత్తా అణ్డం వియ భూతాతి అణ్డభూతా. సమన్తతో ఓనద్ధాతి పరియోనద్ధా. అవిజ్జావినయేతి అవిజ్జావినయో వుచ్చతి అరహత్తం, తంనిస్సితే ధమ్మే దేసియమానేతి అత్థో. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే చతూసు ఠానేసు వట్టం, చతూసు వివట్టం కథితం.
౯. ఆనన్దఅచ్ఛరియసుత్తవణ్ణనా
౧౨౯. నవమే భిక్ఖుపరిసా ఆనన్దం దస్సనాయాతి యే భగవన్తం పస్సితుకామా థేరం ఉపసఙ్కమన్తి, యే వా ‘‘ఆయస్మా కిరానన్దో సమన్తపాసాదికో అభిరూపో దస్సనీయో బహుస్సుతో సఙ్ఘసోభనో’’తి థేరస్స గుణే సుత్వా ఆగచ్ఛన్తి, తే సన్ధాయ ‘‘భిక్ఖుపరిసా ఆనన్దం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమతీ’’తి వుత్తం. ఏస నయో సబ్బత్థ. అత్తమనాతి ‘‘సవనేన నో దస్సనం సమేతీ’’తి సకమనా తుట్ఠచిత్తా. ధమ్మన్తి ‘‘కచ్చి, ఆవుసో, ఖమనీయం, కచ్చి యాపనీయం, కచ్చి యోనిసోమనసికారకమ్మం కరోథ, ఆచరియుపజ్ఝాయవత్తం పూరేథా’’తి ఏవరూపం పటిసన్థారధమ్మం. తత్థ భిక్ఖునీసు ‘‘కచ్చి, భగినియో, అట్ఠ గరుధమ్మే సమాదాయ వత్తథా’’తి ఇదమ్పి నానాకరణం హోతి. ఉపాసకేసు ‘‘స్వాగతం, ఉపాసక, న తే కిఞ్చి సీసం వా అఙ్గం వా రుజ్జతి, అరోగా తే పుత్తభాతరో’’తి న ఏవం పటిసన్థారం కరోతి, ఏవం పన కరోతి – ‘‘కథం, ఉపాసకా, తీణి సరణాని పఞ్చ సీలాని రక్ఖథ, మాసస్స అట్ఠ ఉపోసథే కరోథ, మాతాపితూనం ఉపట్ఠానవత్తం పూరేథ, ధమ్మికసమణబ్రాహ్మణే పటిజగ్గథా’’తి. ఉపాసికాసుపి ఏసేవ నయో.
౧౦. చక్కవత్తిఅచ్ఛరియసుత్తవణ్ణనా
౧౩౦. దసమే ఖత్తియపరిసాతి అభిసిత్తా అనభిసిత్తా చ ఖత్తియా. తే హి కిర ‘‘రాజా చక్కవత్తీ నామ అభిరూపో పాసాదికో హోతి, ఆకాసేన విచరన్తో రజ్జం అనుసాసతి, ధమ్మికో ధమ్మరాజా’’తి తస్స గుణకథం సుత్వా సవనేన దస్సనమ్హి సమేన్తే అత్తమనా హోన్తి. భాసతీతి ‘‘కథం, తాతా, రాజధమ్మం పూరేథ, పవేణిం రక్ఖథా’’తి పటిసన్థారం కరోతి. బ్రాహ్మణేసు పన ‘‘కథఞ్చ, ఆచరియా, మన్తే వాచేథ, అన్తేవాసికా మన్తే గణ్హన్తి, దక్ఖిణం వా వత్థాని వా సీలం వా లభథా’’తి ఏవం పటిసన్థారం కరోతి. గహపతీసు ‘‘కథం, తాతా, న వో రాజకులతో దణ్డేన వా బన్ధనేన వా పీళా అత్థి, సమ్మా దేవో ధారం అనుప్పవేచ్ఛతి, సస్సాని సమ్పజ్జన్తీ’’తి ఏవం పటిసన్థారం కరోతి. సమణేసు ‘‘కథం, భన్తే, కచ్చి పబ్బజితపరిక్ఖారా సులభా, సమణధమ్మే నప్పమజ్జథా’’తి ఏవం పటిసన్థారం కరోతీతి.
భయవగ్గో తతియో.
(౧౪) ౪. పుగ్గలవగ్గో
౧. సంయోజనసుత్తవణ్ణనా
౧౩౧. చతుత్థస్స పఠమే ఉపపత్తిపటిలాభియానీతి యేహి అనన్తరా ఉపపత్తిం పటిలభతి. భవపటిలాభియానీతి ఉపపత్తిభవస్స పటిలాభాయ పచ్చయాని. సకదాగామిస్సాతి ఇదం అప్పహీనసంయోజనేసు అరియేసు ఉత్తమకోటియా గహితం. యస్మా పన అన్తరాపరినిబ్బాయిస్స అన్తరా ఉపపత్తి నత్థి, యం పన సో తత్థ ఝానం సమాపజ్జతి, తం కుసలత్తా ‘‘ఉపపత్తిభవస్స పచ్చయో’’ తేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. తస్మాస్స ‘‘ఉపపత్తిపటిలాభియాని సంయోజనాని పహీనాని, భవపటిలాభియాని సంయోజనాని అప్పహీనానీ’’తి వుత్తం. ఓరమ్భాగియేసు చ అప్పహీనం ఉపాదాయ సకదాగామిస్స అవిసేసేన ‘‘ఓరమ్భాగియాని సంయోజనాని అప్పహీనానీ’’తి వుత్తం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.
౨. పటిభానసుత్తవణ్ణనా
౧౩౨. దుతియే యుత్తప్పటిభానో నో ముత్తప్పటిభానోతి పఞ్హం కథేన్తో యుత్తమేవ కథేతి, సీఘం పన న కథేతి, సణికమేవ కథేతీతి అత్థో. ఇమినా నయేన సబ్బపదాని వేదితబ్బాని.
౩. ఉగ్ఘటితఞ్ఞూసుత్తవణ్ణనా
౧౩౩. తతియే చతున్నమ్పి పుగ్గలానం ఇమినా సుత్తేన విసేసో వేదితబ్బో –
‘‘కతమో చ పుగ్గలో ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ, యస్స పుగ్గలస్స సహ ఉదాహటవేలాయ ధమ్మాభిసమయో హోతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ. కతమో చ పుగ్గలో విపఞ్చితఞ్ఞూ, యస్స పుగ్గలస్స విత్థారేన అత్థే విభజియమానే ధమ్మాభిసమయో హోతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో విపఞ్చితఞ్ఞూ. కతమో చ పుగ్గలో నేయ్యో, యస్స పుగ్గలస్స ఉద్దేసతో పరిపుచ్ఛతో యోనిసోమనసికరోతో కల్యాణమిత్తే సేవతో భజతో పయిరుపాసతో అనుపుబ్బేన ధమ్మాభిసమయో హోతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో నేయ్యో. కతమో చ పుగ్గలో పదపరమో, యస్స పుగ్గలస్స బహుమ్పి సుణతో బహుమ్పి భణతో బహుమ్పి ధారయతో బహుమ్పి వాచయతో న తాయ జాతియా ధమ్మాభిసమయో హోతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో పదపరమో’’తి (పు. ప. ౧౪౮-౧౫౧).
౪. ఉట్ఠానఫలసుత్తవణ్ణనా
౧౩౪. చతుత్థే ఉట్ఠానవీరియేనేవ దివసం వీతినామేత్వా తస్స నిస్సన్దఫలమత్తం కిఞ్చిదేవ లభిత్వా జీవికం కప్పేతి, తం పన ఉట్ఠానం ఆగమ్మ కిఞ్చి పుఞ్ఞఫలం నప్పటిలభతి, అయం ఉట్ఠానఫలూపజీవీ న కమ్మఫలూపజీవీ నామ. చాతుమహారాజికే పన దేవే ఆదిం కత్వా సబ్బేపి దేవా ఉట్ఠానవీరియేన వినా పుఞ్ఞఫలస్సేవ ఉపజీవనతో కమ్మఫలూపజీవినో న ఉట్ఠానఫలూపజీవినో నామ. రాజరాజమహామత్తాదయో ఉట్ఠానఫలూపజీవినో చ కమ్మఫలూపజీవినో చ. నేరయికసత్తా నేవ ఉట్ఠానఫలూపజీవినో న కమ్మఫలూపజీవినో. ఇమస్మిం సుత్తే పుఞ్ఞఫలమేవ కమ్మఫలన్తి అధిప్పేతం, తఞ్చ తేసం నత్థి.
౫. సావజ్జసుత్తవణ్ణనా
౧౩౫. పఞ్చమే పఠమో అన్ధబాలపుథుజ్జనో, దుతియో అన్తరన్తరా కుసలకారకో లోకియపుథుజ్జనో, తతియో సోతాపన్నో, సకదాగామిఅనాగామినోపి ఏతేనేవ సఙ్గహితా. చతుత్థో ఖీణాసవో. సో హి ఏకన్తేనేవ అనవజ్జో.
౬-౭. సీలసుత్తాదివణ్ణనా
౧౩౬-౧౩౭. ఛట్ఠే పఠమో లోకియమహాజనో, దుతియో సుక్ఖవిపస్సకో సోతాపన్నో చ సకదాగామీ చ, తతియో అనాగామీ. సో హి యస్మా తఙ్ఖణికమ్పి ఉపపత్తినిమిత్తకం ఝానం పటిలభతియేవ, తస్మా సుక్ఖవిపస్సకోపి సమాధిస్మిం పరిపూరకారీయేవ. చతుత్థో ఖీణాసవోయేవ. సో హి సబ్బేసం సీలాదిపచ్చనీకానం పహీనత్తా సబ్బత్థ పరిపూరకారీ నామ. సత్తమేపి ఛట్ఠే వుత్తనయేనేవ పుగ్గలపరిచ్ఛేదో వేదితబ్బో.
౮. నికట్ఠసుత్తవణ్ణనా
౧౩౮. అట్ఠమే నికట్ఠకాయోతి నిగ్గతకాయో. అనికట్ఠచిత్తోతి అనుపవిట్ఠచిత్తో. కాయేనేవ గామతో నిక్ఖన్తో, చిత్తేన అరఞ్ఞే వసన్తోపి గామమేవ పవిట్ఠోతి వుత్తం హోతి. ఇమినా నయేన సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో.
౯. ధమ్మకథికసుత్తవణ్ణనా
౧౩౯. నవమే అసహితన్తి అత్థేన అసంయుత్తం. న కుసలా హోతీతి న ఛేకా హోతి. సహితాసహితస్సాతి అత్థనిస్సితస్స వా అనిస్సితస్స వా. ఏవం సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో.
౧౦. వాదీసుత్తవణ్ణనా
౧౪౦. దసమే అత్థతో పరియాదానం గచ్ఛతీతి అట్ఠకథం పుచ్ఛితో పరియాదానం పరిక్ఖయం గచ్ఛతి, కథేతుం న సక్కోతి. నో బ్యఞ్జనతోతి బ్యఞ్జనం పనస్స పవత్తతి న పరియాదియతి. ఏసేవ నయో సబ్బత్థాతి.
పుగ్గలవగ్గో చతుత్థో.
(౧౫) ౫. ఆభావగ్గో
౧. ఆభాసుత్తవణ్ణనా
౧౪౧. పఞ్చమస్స పఠమే ఆభాసనవసేన చన్దోవ చన్దాభా. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో.
౨-౫. పభాసుత్తాదివణ్ణనా
౧౪౨-౧౪౫. దుతియాదీసుపి పభాసనవసేన చన్దోవ చన్దప్పభా. ఆలోకనవసేన చన్దోవ చన్దాలోకో. ఓభాసనవసేన చన్దోవ చన్దోభాసో. పజ్జోతనవసేన చన్దోవ చన్దపజ్జోతోతి. ఏవం సబ్బపదేసుపి అత్థో వేదితబ్బో.
౬. పఠమకాలసుత్తవణ్ణనా
౧౪౬. ఛట్ఠే కాలాతి యుత్తప్పయుత్తకాలా. కాలేన ధమ్మస్సవనన్తి యుత్తప్పయుత్తకాలే ధమ్మస్సవనం. ధమ్మసాకచ్ఛాతి పఞ్హపుచ్ఛనవిస్సజ్జనవసేన పవత్తా సంసన్దనకథా.
౭. దుతియకాలసుత్తవణ్ణనా
౧౪౭. సత్తమే కాలాతి తస్మిం తస్మిం కాలే ధమ్మస్సవనాదివసేన పవత్తానం కుసలధమ్మానం ఏతం అధివచనం. తే భావియన్తి చేవ అనుపరివత్తియన్తి చ. ఆసవానం ఖయన్తి అరహత్తం. అట్ఠమం ఉత్తానత్థమేవ.
౯-౧౦. సుచరితసుత్తాదివణ్ణనా
౧౪౯-౧౫౦. నవమే సణ్హా వాచాతి ముదుకవాచా. మన్తభాసాతి మన్తసఙ్ఖాతాయ పఞ్ఞాయ పరిచ్ఛిన్దిత్వా కథితకథా. దసమే సీలసారోతి సారసమ్పాపకం సీలం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.
ఆభావగ్గో పఞ్చమో.
తతియపణ్ణాసకం నిట్ఠితం.