౨. దుతియపణ్ణాసకం
(౬) ౧. పుఞ్ఞాభిసన్దవగ్గో
౧. పఠమపుఞ్ఞాభిసన్దసుత్తవణ్ణనా
౫౧. దుతియస్స పఠమే పుఞ్ఞాభిసన్దాతి పుఞ్ఞస్స అభిసన్దా, పుఞ్ఞప్పత్తియోతి అత్థో. కుసలాభిసన్దాతి తస్సేవ వేవచనం. తే పనేతే సుఖం ఆహరన్తీతి సుఖస్సాహారా. సుట్ఠు అగ్గానం రూపాదీనం దాయకాతి సోవగ్గికా. సుఖో నేసం విపాకోతి సుఖవిపాకా. సగ్గే ఉపపత్తి సగ్గో, సగ్గాయ సంవత్తన్తీతి సగ్గసంవత్తనికా. చీవరం పరిభుఞ్జమానోతి చీవరత్థాయ వత్థం లభిత్వా సూచిసుత్తాదీనం అభావేన తం నిక్ఖిపన్తోపి కరోన్తోపి పారుపన్తోపి జిణ్ణకాలే పచ్చత్థరణం కరోన్తోపి పచ్చత్థరితుమ్పి అసక్కుణేయ్యం భూమత్థరణం కరోన్తోపి భూమత్థరణస్స అననుచ్ఛవికం ఫాలేత్వా పాదపుఞ్ఛనం కరోన్తోపి ‘‘పరిభుఞ్జమానో’’త్వేవ వుచ్చతి. యదా పన ‘‘పాదపుఞ్ఛనమ్పి న సక్కా ఇద’’న్తి సమ్మజ్జిత్వా ఛడ్డితం హోతి, తదా పరిభుఞ్జమానో నామ న హోతి. అప్పమాణం చేతోసమాధిన్తి అరహత్తఫలసమాధిం. అప్పమాణో తస్స పుఞ్ఞాభిసన్దోతి ఇమినా దాయకస్స పుఞ్ఞచేతనాయ అప్పమాణతం కథేతి. తస్స హి ‘‘ఖీణాసవో మే చీవరం పరిభుఞ్జతీ’’తి పునప్పునం అనుస్సరణవసేన పవత్తా పుఞ్ఞచేతనా అప్పమాణా హోతి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. పిణ్డపాతాదీసు పన యో పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జిత్వా సత్తాహమ్పి తేనేవ యాపేతి, అఞ్ఞం న పరిభుఞ్జతి, సో సత్తాహమ్పి తంయేవ పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జమానో నామ హోతి. ఏకస్మిం పన సేనాసనే రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానాదీసు చఙ్కమన్తోపి యావ తం సేనాసనం పహాయ అఞ్ఞం న గణ్హాతి, తావ పరిభుఞ్జమానో నామ హోతి. ఏకేన పన భేసజ్జేన బ్యాధిమ్హి వూపసన్తే యావ అఞ్ఞం భేసజ్జం న పరిభుఞ్జతి, తావదేవ పరిభుఞ్జమానో నామ హోతి.
బహుభేరవన్తి బహూహి భేరవారమ్మణేహి సమన్నాగతం. రతనవరానన్తి సత్తన్నమ్పి వరరతనానం. ఆలయన్తి నివాసట్ఠానం. పుథూ సవన్తీతి బహుకా హుత్వా సన్దమానా. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.
౨. దుతియపుఞ్ఞాభిసన్దసుత్తవణ్ణనా
౫౨. దుతియే అరియకన్తేహీతి మగ్గఫలసమ్పయుత్తేహి. తాని హి అరియానం కన్తాని హోన్తి పియాని మనాపాని. సేసం సుత్తన్తే తావ యం వత్తబ్బం సియా, తం విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౨౪ ఆదయో) వుత్తమేవ.
గాథాసు పన సద్ధాతి సోతాపన్నస్స సద్ధా అధిప్పేతా. సీలమ్పి సోతాపన్నస్స సీలమేవ. ఉజుభూతఞ్చ దస్సనన్తి కాయవఙ్కాదీనం అభావేన ఖీణాసవస్స దస్సనం ఉజుభూతదస్సనం నామ. ఆహూతి కథయన్తి. పసాదన్తి బుద్ధధమ్మసఙ్ఘేసు పసాదం. ధమ్మదస్సనన్తి చతుసచ్చధమ్మదస్సనం.
౩. పఠమసంవాససుత్తవణ్ణనా
౫౩. తతియే సమ్బహులాపి ఖో గహపతీ చ గహపతానియో చాతి బహుకా గహపతయో చ గహపతానియో చ ఆవాహవివాహకరణత్థాయ గచ్ఛన్తా తమేవ మగ్గం పటిపన్నా హోన్తి. సంవాసాతి సహవాసా ఏకతోవాసా. ఛవో ఛవాయాతి గుణమరణేన మతత్తా ఛవో గుణమరణేనేవ మతాయ ఛవాయ సద్ధిం. దేవియా సద్ధిన్తి గుణేహి దేవిభూతాయ సద్ధిం. దుస్సీలోతి నిస్సీలో. పాపధమ్మోతి లామకధమ్మో. అక్కోసకపరిభాసకోతి దసహి అక్కోసవత్థూహి అక్కోసకో, భయం దస్సేత్వా సన్తజ్జనేన పరిభాసకో. ఏవం సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో.
కదరియాతి థద్ధమచ్ఛరినో. జానిపతయోతి జయమ్పతికా. వదఞ్ఞూతి యాచకానం వచనస్స అత్థం జానన్తి. సఞ్ఞతాతి సీలసంయమేన సమన్నాగతా. ధమ్మజీవినోతి ధమ్మే ఠత్వా జీవికం కప్పేన్తీతి ధమ్మజీవినో. అత్థాసం పచురా హోన్తీతి వడ్ఢిసఙ్ఖాతా అత్థా ఏతేసం బహూ హోన్తి. ఫాసుకం ఉపజాయతీతి అఞ్ఞమఞ్ఞం ఫాసువిహారో జాయతి. కామకామినోతి కామే కామయమానా.
౪. దుతియసంవాససుత్తవణ్ణనా
౫౪. చతుత్థే కమ్మపథవసేన దేసనా పవత్తితా. సేసం తాదిసమేవ. ఇమేసు పన ద్వీసుపి సుత్తేసు అగారికపటిపదా కథితా. సోతాపన్నసకదాగామీనమ్పి వట్టతి.
౫-౬. సమజీవీసుత్తద్వయవణ్ణనా
౫౫-౫౬. పఞ్చమే తేనుపసఙ్కమీతి కిమత్థం ఉపసఙ్కమి? అనుగ్గణ్హనత్థం. తథాగతో హి తం రట్ఠం పాపుణన్తో ఇమేసంయేవ ద్విన్నం సఙ్గణ్హనత్థాయ పాపుణాతి. నకులపితా కిర పఞ్చ జాతిసతాని తథాగతస్స పితా అహోసి, పఞ్చ జాతిసతాని మహాపితా, పఞ్చ జాతిసతాని చూళపితా. నకులమాతాపి పఞ్చ జాతిసతాని తథాగతస్స మాతా అహోసి, పఞ్చ జాతిసతాని మహామాతా, పఞ్చ జాతిసతాని చూళమాతా. తే సత్థు దిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ పుత్తసినేహం పటిలభిత్వా ‘‘హన్తాత, హన్తాతా’’తి వచ్ఛకం దిస్వా వచ్ఛగిద్ధినీ గావీ వియ విరవమానా ఉపసఙ్కమిత్వా పఠమదస్సనేనేవ సోతాపన్నా జాతా. నివేసనే పఞ్చసతానం భిక్ఖూనం ఆసనాని సదా పఞ్ఞత్తానేవ హోన్తి. ఇతి భగవా తేసం అనుగ్గణ్హనత్థాయ ఉపసఙ్కమి. అతిచరితాతి అతిక్కమితా. అభిసమ్పరాయఞ్చాతి పరలోకే చ. సమసద్ధాతి సద్ధాయ సమా ఏకసదిసా. సీలాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఛట్ఠం కేవలం భిక్ఖూనం దేసితం. సేసమేత్థ తాదిసమేవ.
౭. సుప్పవాసాసుత్తవణ్ణనా
౫౭. సత్తమే పజ్జనికన్తి తస్స నిగమస్స నామం. కోలియానన్తి కోలరాజకులానం. ఆయుం ఖో పన దత్వాతి ఆయుదానం దత్వా. ఆయుస్స భాగినీ హోతీతి ఆయుభాగపటిలాభినీ హోతి, ఆయుం వా భజనికా హోతి, ఆయుప్పటిలాభినీతి అత్థో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో.
రససా ఉపేతన్తి రసేన ఉపేతం రససమ్పన్నం. ఉజ్జుగతేసూతి కాయవఙ్కాదిరహితత్తా ఉజుకమేవ గతేసు ఖీణాసవేసు. చరణూపపన్నేసూతి పఞ్చదసహి చరణధమ్మేహి సమన్నాగతేసు. మహగ్గతేసూతి మహత్తం గతేసు. ఖీణాసవానఞ్ఞేవేతం నామం. పుఞ్ఞేన పుఞ్ఞం సంసన్దమానాతి పుఞ్ఞేన సద్ధిం పుఞ్ఞం ఘటయమానా. మహప్ఫలా లోకవిదూన వణ్ణితాతి ఏవరూపా దానసఙ్ఖాతా దక్ఖిణా తివిధలోకం విదితం కత్వా ఠితత్తా లోకవిదూనం బుద్ధానం వణ్ణితా, బుద్ధేహి పసత్థాతి అత్థో. యఞ్ఞమనుస్సరన్తాతి యఞ్ఞం దానం అనుస్సరన్తా. వేదజాతాతి తుట్ఠిజాతా.
౮. సుదత్తసుత్తవణ్ణనా
౫౮. అట్ఠమే సఞ్ఞతానన్తి కాయవాచాహి సంయతానం. పరదత్తభోజినన్తి పరేహి దిన్నమేవ భుఞ్జిత్వా యాపేన్తానం. కాలేనాతి యుత్తప్పత్తకాలేన. సక్కచ్చ దదాతీతి సహత్థా సక్కారం కత్వా దదాతి. చత్తారి ఠానాని అనుప్పవేచ్ఛతీతి చత్తారి కారణాని అనుప్పవేసేతి దదాతి. యసవా హోతీతి మహాపరివారో హోతి. నవమం కేవలం భిక్ఖూనం కథితం. సేసమేత్థ తాదిసమేవ.
౧౦. గిహిసామీచిసుత్తవణ్ణనా
౬౦. దసమే గిహిసామీచిపటిపదన్తి గిహీనం అనుచ్ఛవికం పటిపత్తిం. పచ్చుపట్ఠితో హోతీతి అతిహరిత్వా దాతుకామతాయ పతిఉపట్ఠితో హోతి ఉపగతో, భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చీవరం దేతీతి అత్థో.
ఉపట్ఠితాతి ఉపట్ఠాయకో. తేసం దివా చ రత్తో చాతి యే ఏవం చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహన్తి, తేసం దివా చ రత్తిఞ్చ పరిచ్చాగవసేన చ అనుస్సరణవసేన చ సదా పుఞ్ఞం పవడ్ఢతి. సగ్గఞ్చ కమతిట్ఠానన్తి తాదిసో చ భద్దకం కమ్మం కత్వా సగ్గట్ఠానం ఉపగచ్ఛతి. ఇమేసు చతూసుపి సుత్తేసు ఆగారియపటిపదా కథితా. సోతాపన్నసకదాగామీనమ్పి వట్టతి.
పుఞ్ఞాభిసన్దవగ్గో పఠమో.
(౭) ౨. పత్తకమ్మవగ్గో
౧. పత్తకమ్మసుత్తవణ్ణనా
౬౧. దుతియస్స పఠమే అనిట్ఠపటిక్ఖేపేన ఇట్ఠా. మనే కమన్తి పవిసన్తీతి కన్తా. మనం అప్పాయన్తి పవడ్ఢేన్తీతి మనాపా. దుల్లభాతి పరమదుల్లభా. భోగాతి భుఞ్జితబ్బా రూపాదయో విసయా. సహధమ్మేనాతి ధమ్మేనేవ సద్ధిం ఉప్పజ్జన్తు, మా ధమ్మూపఘాతం కత్వా అధమ్మేనాతి. అథవా సహధమ్మేనాతి సకారణేన, తేన తేన సేనాపతిసేట్ఠిట్ఠానాదికారణేన సద్ధింయేవ ఉప్పజ్జన్తూతి అత్థో. యసోతి పరివారసమ్పత్తి. సహ ఞాతీభీతి ఞాతకేహి సద్ధిం. సహ ఉపజ్ఝాయేహీతి సుఖదుక్ఖేసు ఉపనిజ్ఝాయితబ్బత్తా ఉపజ్ఝాయసఙ్ఖాతేహి సన్దిట్ఠసమ్భత్తేహి సద్ధిం.
అకిచ్చం కరోతీతి అకాతబ్బం కరోతి. కిచ్చం అపరాధేతీతి కత్తబ్బయుత్తకం కిచ్చం అకరోన్తో తం అపరాధేతి నామ. ధంసతీతి పతతి పరిహాయతి. అభిజ్ఝావిసమలోభన్తి అభిజ్ఝాసఙ్ఖాతం విసమలోభం. పజహతీతి నుదతి నీహరతి. మహాపఞ్ఞోతి మహన్తపఞ్ఞో. పుథుపఞ్ఞోతి పుథులపఞ్ఞో. ఆపాతదసోతి తం తం అత్థం ఆపాతేతి తమేవ పస్సతి, సుఖుమమ్పిస్స అత్థజాతం ఆపాతం ఆగచ్ఛతియేవాతి అత్థో.
ఉట్ఠానవీరియాధిగతేహీతి ఉట్ఠానసఙ్ఖాతేన వీరియేన అధిగతేహి. బాహాబలపరిచితేహీతి బాహాబలేన పరిచితేహి వడ్ఢితేహి. సేదావక్ఖిత్తేహీతి అవక్ఖిత్తసేదేహి, సేదం ముఞ్చిత్వా వాయామేన పయోగేన సమధిగతేహీతి అత్థో. ధమ్మికేహీతి ధమ్మయుత్తేహి. ధమ్మలద్ధేహీతి దసకుసలకమ్మపథధమ్మే అకోపేత్వా లద్ధేహి. పత్తకమ్మానీతి యుత్తకమ్మాని అనుచ్ఛవికకమ్మాని. సుఖేతీతి సుఖితం కరోతి. పీణేతీతి పీణితం బలసమ్పన్నం కరోతి. ఠానగతం హోతీతి కారణగతం హోతి. కిం పన తన్తి? చతూసు పత్తకమ్మేసు ఏకం భోగేహి కత్తబ్బకమ్మం భోగజాతమేవ ఠానగతం. పత్తగతన్తి యుత్తప్పత్తట్ఠానగతం. ఆయతనసో పరిభుత్తన్తి కారణేనేవ పరిభుత్తం భోగజాతం హోతి.
పరియోధాయ సంవత్తతీతి పిదహిత్వా వత్తతి. యథా అగ్గిఆదీహి ఉప్పన్నాసు ఆపదాసు, ఏవం ఆదిత్తగేహనిబ్బాపనాదీనం అత్థాయ ధనపరిచ్చాగం కత్వా తాసం ఆపదానం మగ్గం పిదహతి నివారేతి. సోత్థిం అత్తానం కరోతీతి నిరుపద్దవం ఖేమం అత్తానం కరోతి. ఞాతిబలిన్తి ఞాతకానం బలిం. అతిథిబలిన్తి ఆగన్తుకానం బలిం. పుబ్బపేతబలిన్తి పరలోకగతానం ఞాతకానం బలిం. రాజబలిన్తి రఞ్ఞో కత్తబ్బయుత్తకం రాజబలిం. దేవతాబలిన్తి దేవతానం కత్తబ్బబలిం. సబ్బమేతం తేసం తేసం యథానుచ్ఛవికవసేన దాతబ్బదానస్స అధివచనం.
ఖన్తిసోరచ్చే నివిట్ఠాతి అధివాసనక్ఖన్తియఞ్చ సుసీలతాయ చ నివిట్ఠా. ఏకమత్తానం దమేన్తీతి ఏకం అత్తనోవ అత్తభావం ఇన్ద్రియదమేన దమేన్తి. సమేన్తీతి అత్తనో చిత్తం కిలేసవూపసమనేన సమేన్తి. పరినిబ్బాపేన్తీతి కిలేసపరినిబ్బానేనేవ పరినిబ్బాపేన్తి. ఉద్ధగ్గికన్తిఆదీసు ఉపరూపరిభూమీసు ఫలదానవసేన ఉద్ధమగ్గమస్సాతి ఉద్ధగ్గికా. సగ్గస్స హితాతి తత్రుపపత్తిజననతో సోవగ్గికా. నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే సుఖోవ విపాకో అస్సాతి సుఖవిపాకా. సుట్ఠు అగ్గానం దిబ్బవణ్ణాదీనం దసన్నం విసేసానం నిబ్బత్తనతో సగ్గసంవత్తనికా, ఏవరూపం దక్ఖిణం పతిట్ఠాపేతీతి అత్థో.
అరియధమ్మే ఠితోతి పఞ్చసీలధమ్మే పతిట్ఠితో. పేచ్చ సగ్గే పమోదతీతి పరలోకం గన్త్వా యత్థ సగ్గే పటిసన్ధిం గణ్హాతి, తత్థ మోదతి. సోతాపన్నసకదాగామినో వా హోన్తు అనాగామీ వా, సబ్బేసం అయం పటిపదా లబ్భతేవాతి.
౨. ఆనణ్యసుత్తవణ్ణనా
౬౨. దుతియే అధిగమనీయానీతి పత్తబ్బాని. కామభోగినాతి వత్థుకామే చ కిలేసకామే చ పరిభుఞ్జన్తేన. అత్థిసుఖాదీసు అత్థీతి ఉప్పజ్జనకసుఖం అత్థిసుఖం నామ. భోగే పరిభుఞ్జన్తస్స ఉప్పజ్జనకసుఖం భోగసుఖం నామ. అనణోస్మీతి ఉప్పజ్జనకసుఖం ఆనణ్యసుఖం నామ. నిద్దోసో అనవజ్జోస్మీతి ఉప్పజ్జనకసుఖం అనవజ్జసుఖం నామ.
భుఞ్జన్తి భుఞ్జమానో. పఞ్ఞా విపస్సతీతి పఞ్ఞాయ విపస్సతి. ఉభో భాగేతి ద్వే కోట్ఠాసే, హేట్ఠిమాని తీణి ఏకం కోట్ఠాసం, అనవజ్జసుఖం ఏకం కోట్ఠాసన్తి ఏవం పఞ్ఞాయ పస్సమానో ద్వే కోట్ఠాసే జానాతీతి అత్థో. అనవజ్జసుఖస్సేతన్తి ఏతం తివిధమ్పి సుఖం అనవజ్జసుఖస్స సోళసిం కలం నాగ్ఘతీతి.
౩. బ్రహ్మసుత్తవణ్ణనా
౬౩. తతియం తికనిపాతే వణ్ణితమేవ. సపుబ్బదేవతానీతి పదమత్తమేవ ఏత్థ విసేసోతి. చతుత్థే సబ్బం ఉత్తానత్థమేవ.
౫. రూపసుత్తవణ్ణనా
౬౫. పఞ్చమే రూపే పమాణం గహేత్వా పసన్నో రూపప్పమాణో నామ. రూపప్పసన్నోతి తస్సేవ అత్థవచనం. ఘోసే పమాణం గహేత్వా పసన్నో ఘోసప్పమాణో నామ. చీవరలూఖపత్తలూఖేసు పమాణం గహేత్వా పసన్నో లూఖప్పమాణో నామ. ధమ్మే పమాణం గహేత్వా పసన్నో ధమ్మప్పమాణో నామ. ఇతరాని తేసంయేవ అత్థవచనాని. సబ్బసత్తే చ తయో కోట్ఠాసే కత్వా ద్వే కోట్ఠాసా రూపప్పమాణా, ఏకో న రూపప్పమాణో. పఞ్చ కోట్ఠాసే కత్వా చత్తారో కోట్ఠాసా ఘోసప్పమాణా, ఏకో న ఘోసప్పమాణో. దస కోట్ఠాసే కత్వా నవ కోట్ఠాసా లూఖప్పమాణా, ఏకో న లూఖప్పమాణో. సతసహస్సం కోట్ఠాసే కత్వా పన ఏకో కోట్ఠాసోవ ధమ్మప్పమాణో, సేసా న ధమ్మప్పమాణాతి వేదితబ్బా.
రూపే పమాణింసూతి యే రూపం దిస్వా పసన్నా, తే రూపే పమాణింసు నామ, పసీదింసూతి అత్థో. ఘోసేన అన్వగూతి ఘోసేన అనుగతా, ఘోసప్పమాణం గహేత్వా పసన్నాతి అత్థో. ఛన్దరాగవసూపేతాతి ఛన్దస్స చ రాగస్స చ వసం ఉపేతా. అజ్ఝత్తఞ్చ న జానాతీతి నియకజ్ఝత్తే తస్స గుణం న జానాతి. బహిద్ధా చ న పస్సతీతి బహిద్ధాపిస్స పటిపత్తిం న పస్సతి. సమన్తావరణోతి సమన్తతో ఆవారితో, సమన్తా వా ఆవరణమస్సాతి సమన్తావరణో. ఘోసేన వుయ్హతీతి ఘోసేన నియతి, న గుణేన. అజ్ఝత్తఞ్చ న జానాతి, బహిద్ధా చ విపస్సతీతి నియకజ్ఝత్తే గుణం న జానాతి, బహిద్ధా పనస్స పటిపత్తిం పస్సతి. బహిద్ధా ఫలదస్సావీతి తస్స పరేహి కతం బహిద్ధా సక్కారఫలం పస్సన్తో. వినీవరణదస్సావీతి వివటదస్సావీ. న సో ఘోసేన వుయ్హతీతి సో ఘోసేన న నీయతి.
౬. సరాగసుత్తవణ్ణనా
౬౬. ఛట్ఠే మోహజం చాపవిద్దసూతి మోహజం చాపి అవిద్దసూ అపణ్డితా. సవిఘాతన్తి సదుక్ఖం. దుఖుద్రయన్తి ఆయతిఞ్చ దుక్ఖవడ్ఢిదాయకం. అచక్ఖుకాతి పఞ్ఞాచక్ఖురహితా. యథా ధమ్మా తథా సన్తాతి యథా రాగాదయో ధమ్మా ఠితా, తథా సభావావ హుత్వా. న తస్సేవన్తి మఞ్ఞరేతి మయం ఏవంసన్తా ఏవంసభావాతి తస్స న మఞ్ఞరే, న మఞ్ఞన్తీతి అత్థో. ఇమస్మిం సుత్తేపి గాథాసుపి వట్టమేవ కథితం.
౭. అహిరాజసుత్తవణ్ణనా
౬౭. సత్తమే ఇమాని చత్తారి అహిరాజకులానీతి ఇదం దట్ఠవిసానేవ సన్ధాయ వుత్తం. యే హి కేచి దట్ఠవిసా, సబ్బేతే ఇమేసం చతున్నం అహిరాజకులానం అబ్భన్తరగతావ హోన్తి. అత్తగుత్తియాతి అత్తనో గుత్తత్థాయ. అత్తరక్ఖాయాతి అత్తనో రక్ఖణత్థాయ. అత్తపరిత్తాయాతి అత్తనో పరిత్తాణత్థాయ. పరిత్తం నామ అనుజానామీతి అత్థో.
ఇదాని యథా తం పరిత్తం కాతబ్బం, తం దస్సేన్తో విరూపక్ఖేహి మేతిఆదిమాహ. తత్థ విరూపక్ఖేహీతి విరూపక్ఖనాగకులేహి. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. అపాదకేహీతి అపాదకసత్తేహి. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. సబ్బే సత్తాతి ఇతో పుబ్బే ఏత్తకేన ఠానేన ఓదిస్సకమేత్తం కథేత్వా ఇదాని అనోదిస్సకమేత్తం కథేతుం ఇదమారద్ధం. తత్థ సత్తా పాణా భూతాతి సబ్బానేతాని పుగ్గలవేవచనానేవ. భద్రాని పస్సన్తూతి భద్రాని ఆరమ్మణాని పస్సన్తు. మా కఞ్చి పాపమాగమాతి కఞ్చి సత్తం పాపకం లామకం మా ఆగచ్ఛతు. అప్పమాణో బుద్ధోతి ఏత్థ బుద్ధోతి బుద్ధగుణా వేదితబ్బా. తే హి అప్పమాణా నామ. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. పమాణవన్తానీతి గుణప్పమాణేన యుత్తాని. ఉణ్ణనాభీతి లోమసనాభికో మక్కటకో. సరబూతి ఘరగోలికా. కతా మే రక్ఖా, కతా మే పరిత్తాతి మయా ఏత్తకస్స జనస్స రక్ఖా చ పరిత్తాణఞ్చ కతం. పటిక్కమన్తు భూతానీతి సబ్బేపి మే కతపరిత్తాణా సత్తా అపగచ్ఛన్తు, మా మం విహేఠయింసూతి అత్థో.
౮. దేవదత్తసుత్తవణ్ణనా
౬౮. అట్ఠమే అచిరపక్కన్తే దేవదత్తేతి సఙ్ఘం భిన్దిత్వా నచిరపక్కన్తే. పరాభవాయాతి అవడ్ఢియా వినాసాయ. అస్సతరీతి వళవాయ కుచ్ఛిస్మిం గద్రభస్స జాతా. అత్తవధాయ గబ్భం గణ్హాతీతి తం అస్సేన సద్ధిం సమ్పయోజేన్తి, సా గబ్భం గణ్హిత్వా కాలే సమ్పత్తే విజాయితుం నసక్కోన్తీ పాదేహి భూమిం పహరన్తీ తిట్ఠతి. అథస్సా చత్తారో పాదే చతూసు ఖాణూసు బన్ధిత్వా కుచ్ఛిం ఫాలేత్వా పోతకం నీహరన్తి. సా తత్థేవ మరతి. తేనేతం వుత్తం.
౯. పధానసుత్తవణ్ణనా
౬౯. నవమే కిలేసానం సంవరత్థాయ పవేసనద్వారం పిదహనత్థాయ పధానం సంవరప్పధానం, పజహనత్థాయ పధానం పహానప్పధానం, కుసలానం ధమ్మానం బ్రూహనత్థాయ వడ్ఢనత్థాయ పధానం భావనాప్పధానం, తేసంయేవ అనురక్ఖణత్థాయ పధానం అనురక్ఖణాప్పధానం.
౧౦. అధమ్మికసుత్తవణ్ణనా
౭౦. దసమే అధమ్మికా హోన్తీతి పోరాణకరాజూహి ఠపితం దసభాగబలిఞ్చేవ అపరాధానురూపఞ్చ దణ్డం అగ్గహేత్వా అతిరేకబలినో చేవ అతిరేకదణ్డస్స చ గహణేన అధమ్మికా. రాజాయుత్తాతి రఞ్ఞో జనపదేసు కిచ్చసంవిధాయకా ఆయుత్తకపురిసా. బ్రాహ్మణగహపతికాతి అన్తోనగరవాసినో బ్రాహ్మణగహపతయో. నేగమజానపదాతి నిగమవాసినో చేవ జనపదవాసినో చ. విసమన్తి విసమా హుత్వా, అసమయేన వాయన్తీతి అత్థో. విసమాతి న సమా, అతిథద్ధా వా అతిముదుకా వాతి అత్థో. అపఞ్జసాతి మగ్గతో అపగతా, ఉమ్మగ్గగామినో హుత్వా వాయన్తీతి అత్థో. దేవతా పరికుపితా భవన్తీతి వాతేసు హి విసమేసు అపఞ్జసేసు వాయన్తేసు రుక్ఖా భిజ్జన్తి, విమానాని భిజ్జన్తి. తస్మా దేవతా పరికుపితా భవన్తి, తా దేవస్స సమ్మా వస్సితుం న దేన్తి. తేన వుత్తం దేవో న సమ్మా ధారం అనుప్పవేచ్ఛతీతి. విసమపాకాని సస్సాని భవన్తీతి ఏకస్మిం ఠానే గబ్భీని హోన్తి, ఏకస్మిం సఞ్జాతఖీరాని, ఏకం ఠానం పచ్చతీతి ఏవం విసమం పాకాని సస్సాని భవన్తి.
సమం నక్ఖత్తాని తారకరూపాని పరివత్తన్తీతి యథా కత్తికపుణ్ణమా కత్తికనక్ఖత్తమేవ లభతి, మిగసిరపుణ్ణమా మిగసిరనక్ఖత్తమేవాతి ఏవం తస్మిం తస్మిం మాసే సా సా పుణ్ణమా తం తం నక్ఖత్తమేవ లభతి, తథా సమ్మా పరివత్తన్తి. సమం వాతా వాయన్తీతి అవిసమా హుత్వా సమయస్మింయేవ వాయన్తి, ఛ మాసే ఉత్తరా వాతా, ఛ మాసేదక్ఖిణాతి ఏవం తేసం తేసం జనపదానం అనురూపే సమయే వాయన్తి. సమాతి సమప్పవత్తినో నాతిథద్ధా నాతిముదూ. పఞ్జసాతి మగ్గప్పటిపన్నా, మగ్గేనేవ వాయన్తి, నో అమగ్గేనాతి అత్థో.
జిమ్హం గచ్ఛతీతి కుటిలం గచ్ఛతి, అతిత్థం గణ్హాతి. నేత్తే జిమ్హం గతే సతీతి నయతీతి నేత్తా. తస్మిం నేత్తే జిమ్హం గతే కుటిలం గన్త్వా అతిత్థం గణ్హన్తే ఇతరాపి అతిత్థమేవ గణ్హన్తీతి అత్థో. నేతేతిపి పాఠో. దుక్ఖం సేతీతి దుక్ఖం సయతి, దుక్ఖితం హోతీతి అత్థో.
పత్తకమ్మవగ్గో దుతియో.
(౮) ౩. అపణ్ణకవగ్గో
౧. పధానసుత్తవణ్ణనా
౭౧. తతియవగ్గస్స పఠమే అపణ్ణకప్పటిపదన్తి అవిరద్ధప్పటిపదం. యోని చస్స ఆరద్ధా హోతీతి కారణఞ్చస్స పరిపుణ్ణం హోతి. ఆసవానం ఖయాయాతి అరహత్తత్థాయ. దుతియం ఉత్తానమేవ.
౩. సప్పురిససుత్తవణ్ణనా
౭౩. తతియే అవణ్ణోతి అగుణో. పాతు కరోతీతి కథేతి, పాకటం కరోతి. పఞ్హాభినీతోతి పఞ్హత్థాయ అభినీతో. అహాపేత్వా అలమ్బిత్వాతి అపరిహీనం అలమ్బితం కత్వా. ఏత్థ చ అసప్పురిసో పాపిచ్ఛతాయ అత్తనో అవణ్ణం ఛాదేతి, సప్పురిసో లజ్జితాయ అత్తనో వణ్ణం. ఇదాని యస్మా అసప్పురిసో హిరోత్తప్పరహితో సంవాసేన అవజానాతి, సప్పురిసో పన హిరోత్తప్పసమన్నాగతో సంవాసేనాపి నావజానాతి. తస్మా అసప్పురిసభావసాధకం అధునాగతవధుకోపమ్మం దస్సేతుం సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, వధుకాతిఆదిమాహ. తత్థ వధుకాతి సుణిసా. తిబ్బన్తి బహలం. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
౪-౫. అగ్గసుత్తద్వయవణ్ణనా
౭౪-౭౫. చతుత్థే సీలగ్గన్తి అగ్గప్పత్తం ఉత్తమసీలం. ఏసేవ నయో సబ్బత్థ. పఞ్చమే రూపగ్గన్తి యం రూపం సమ్మసిత్వా అరహత్తం పాపుణాతి, ఇదం రూపగ్గం నామ. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. భవగ్గన్తి ఏత్థ పన యస్మిం అత్తభావే ఠితో అరహత్తం పాపుణాతి, ఏతం భవగ్గం నామాతి.
౬. కుసినారసుత్తవణ్ణనా
౭౬. ఛట్ఠే ఉపవత్తనేతి పాచీనగతాయ సాలపన్తియా ఉత్తరేన నివత్తిత్వా ఠితాయ వేమజ్ఝట్ఠానే. అన్తరేన యమకసాలానన్తి ద్విన్నం సాలరుక్ఖానం అన్తరే. కఙ్ఖాతి ద్వేళ్హకం. విమతీతి వినిచ్ఛితుం అసమత్థతా. ‘‘బుద్ధో ను ఖో న బుద్ధో ను ఖో, ధమ్మో ను ఖో న ధమ్మో ను ఖో, సఙ్ఘో ను ఖో న సఙ్ఘో ను ఖో, మగ్గో ను ఖో న మగ్గో ను ఖో, పటిపదా ను ఖో న పటిపదా ను ఖో’’తి యస్స సంసయో ఉప్పజ్జేయ్య, తం వో వదామి పుచ్ఛథ, భిక్ఖవేతి అయమేత్థ సఙ్ఖేపత్థో. సత్థుగారవేనపి న పుచ్ఛేయ్యాథాతి ‘‘మయం సత్థు సన్తికే పబ్బజిమ్హ, చత్తారో పచ్చయాపి నో సత్థు సన్తకావ. తే మయం ఏత్తకం కాలం కఙ్ఖం అకత్వా న అరహామ అజ్జ పచ్ఛిమే కాలే కఙ్ఖం కాతు’’న్తి సచే ఏవం సత్థరి గారవేన న పుచ్ఛథ. సహాయకోపి, భిక్ఖవే, సహాయకస్స ఆరోచేతూతి తుమ్హాకం యో యస్స భిక్ఖుస్స సన్దిట్ఠో సమ్భత్తో, సో తస్స ఆరోచేతు, అహం ఏకస్స భిక్ఖుస్స కథేస్సామి, తస్స కథం సుత్వా సబ్బే నిక్కఙ్ఖా భవథాతి దస్సేతి. ఏవం పసన్నోతి ఏవం సద్దహామి అహన్తి అత్థో. ఞాణమేవాతి నిక్కఙ్ఖభావపచ్చక్ఖకరణఞాణంయేవ ఏత్థ తథాగతస్స, న సద్ధామత్తన్తి అత్థో. ఇమేసఞ్హి, ఆనన్దాతి ఇమేసం అన్తోసాణియం నిసిన్నానం పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం. యో పచ్ఛిమకోతి యో గుణవసేన పచ్ఛిమకో, ఆనన్దత్థేరంయేవ సన్ధాయాహ.
౭. అచిన్తేయ్యసుత్తవణ్ణనా
౭౭. సత్తమే అచిన్తేయ్యానీతి చిన్తేతుం అయుత్తాని. న చిన్తేతబ్బానీతి అచిన్తేయ్యత్తాయేవ న చిన్తేతబ్బాని. యాని చిన్తేన్తోతి యాని కారణాని చిన్తేన్తో. ఉమ్మాదస్సాతి ఉమ్మత్తకభావస్స. విఘాతస్సాతి దుక్ఖస్స. బుద్ధవిసయోతి బుద్ధానం విసయో, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణాదీనం బుద్ధగుణానం పవత్తి చ ఆనుభావో చ. ఝానవిసయోతి అభిఞ్ఞాఝానవిసయో. కమ్మవిపాకోతి దిట్ఠధమ్మవేదనీయాదీనం కమ్మానం విపాకో. లోకచిన్తాతి ‘‘కేన ను ఖో చన్దిమసూరియా కతా, కేన మహాపథవీ, కేన మహాసముద్దో, కేన సత్తా ఉప్పాదితా, కేన పబ్బతా, కేన అమ్బతాలనాళికేరాదయో’’తి ఏవరూపా లోకచిన్తా.
౮. దక్ఖిణసుత్తవణ్ణనా
౭౮. అట్ఠమే దక్ఖిణావిసుద్ధియోతి దానసఙ్ఖాతాయ దక్ఖిణాయ విసుజ్ఝనకారణాని. దాయకతో విసుజ్ఝతీతి మహప్ఫలభావేన విసుజ్ఝతి, మహప్ఫలా హోతీతి అత్థో. కల్యాణధమ్మోతి సుచిధమ్మో. పాపధమ్మోతి లామకధమ్మో. దాయకతో విసుజ్ఝతీతి ఏత్థ వేస్సన్తరమహారాజా కథేతబ్బో. సో హి జూజకబ్రాహ్మణస్స దారకే దత్వా మహాపథవిం కమ్పేసి. పటిగ్గాహకతో విసుజ్ఝతీతి ఏత్థ కల్యాణీనదీముఖద్వారవాసీ కేవట్టో కథేతబ్బో. సో కిర దీఘసుమత్థేరస్స తిక్ఖత్తుం పిణ్డపాతం దత్వా మరణమఞ్చే నిపన్నో ‘‘అయ్యస్స మం దీఘసుమత్థేరస్స దిన్నపిణ్డపాతో ఉద్ధరతీ’’తి ఆహ. నేవ దాయకతోతి ఏత్థ వడ్ఢమానవాసీ లుద్దకో కథేతబ్బో. సో కిర పేతదక్ఖిణం దేన్తో ఏకస్స దుస్సీలస్సేవ తయో వారే అదాసి. తతియవారే ‘‘అమనుస్సో దుస్సీలో మం విలుమ్పతీ’’తి విరవి. ఏకస్స సీలవతో భిక్ఖునో దత్వా పాపితకాలేయేవస్స పాపుణి. దాయకతో చేవ విసుజ్ఝతి పటిగ్గాహకతో చాతి ఏత్థ అసదిసదానం కథేతబ్బన్తి.
౯. వణిజ్జసుత్తవణ్ణనా
౭౯. నవమే తాదిసా వాతి తంసదిసావ తంసరిక్ఖకావ. ఛేదగామినీ హోతీతి ఛేదం గచ్ఛతి. యం పత్థితం, తం సబ్బం నస్సతీతి అత్థో. న యథాధిప్పాయా హోతీతి యథాజ్ఝాసయా న హోతి. పరాధిప్పాయా హోతీతి పరజ్ఝాసయా అజ్ఝాసయతో అధికతరఫలా హోతి. సమణం వా బ్రాహ్మణం వాతి ఏత్థ సమితపాపబాహితపాపతాహి సమణబ్రాహ్మణతా వేదితబ్బా. వదతు, భన్తే, పచ్చయేనాతి, భన్తే, చతుబ్బిధేన చీవరాదినా పచ్చయేన వదేయ్యాసీతి ఏవం పవారేతి నిమన్తేతి. యేన పవారేతీతి పరిచ్ఛిన్దిత్వా యత్తకేన పవారేతి. తం న దేతీతి తం సబ్బసోవ న దేతి. న యథాధిప్పాయం దేతీతి యథా తస్స అజ్ఝాసయో, ఏవం దాతుం న సక్కోతి, హాపేత్వా అప్పకం దేతి. యథాధిప్పాయం దేతీతి యత్తకం సో ఇచ్ఛతి, తత్తకమేవ దేతి. పరాధిప్పాయం దేతీతి అప్పకం పవారేత్వా అవత్థరిత్వా బహుం దేతి.
౧౦. కమ్బోజసుత్తవణ్ణనా
౮౦. దసమే నేవ సభాయం నిసీదతీతి వినిచ్ఛయకరణత్థం వినిచ్ఛయసభాయం నేవ నిసీదతి. న కమ్మన్తం పయోజేతీతి కసివణిజ్జాదిమహాకమ్మన్తం నప్పయోజేతి. న కమ్బోజం గచ్ఛతీతి భోగే సమ్భరణత్థాయ కమ్బోజరట్ఠం న గచ్ఛతి. దేసనామత్తమేవ చేతం, యం కిఞ్చి తిరోరట్ఠం న గచ్ఛతీతి అత్థో. కోధనోతిఆదీసు కోధనతాయ కోధపరియుట్ఠితో అత్థానత్థం న జానాతి, ఇస్సుకితాయ పరసమ్పత్తిం న సహతి, మచ్ఛరితాయ ధనం దత్వా కిచ్చం కాతుం న సక్కోతి, నిప్పఞ్ఞతాయ కిచ్చం సంవిధాతుం న సక్కోతి. తస్మా ఏతాని సభానిసీదనాదీని న కరోతీతి.
అపణ్ణకవగ్గో తతియో.
(౯) ౪. మచలవగ్గో
౧-౫. పాణాతిపాతాదిసుత్తపఞ్చకవణ్ణనా
౮౧-౮౫. చతుత్థస్స పఠమాదీని ఉత్తానత్థానేవ. పఞ్చమే ‘‘నీచే కులే పచ్చాజాతో’’తిఆదికేన తమేన యుత్తోతి తమో. కాయదుచ్చరితాదీహి పున నిరయతమూపగమనతో తమపరాయణో. ఇతి ఉభయేనపి ఖన్ధతమోవ కథితో హోతి. ‘‘అడ్ఢే కులే పచ్చాజాతో’’తిఆదికేన జోతినా యుత్తతో జోతి, ఆలోకభూతోతి వుత్తం హోతి. కాయసుచరితాదీహి పున సగ్గుప్పత్తిజోతిభావూపగమనతో జోతిపరాయణో. ఇమినా నయేన ఇతరేపి ద్వే వేదితబ్బా.
వేనకులేతి విలీవకారకులే. నేసాదకులేతి మిగలుద్దకాదీనం కులే. రథకారకులేతి చమ్మకారకులే. పుక్కుసకులేతి పుప్ఫఛడ్డకకులే. కసిరవుత్తికేతి దుక్ఖవుత్తికే. దుబ్బణ్ణోతి పంసుపిసాచకో వియ ఝామఖాణువణ్ణో. దుద్దసికోతి విజాతమాతుయాపి అమనాపదస్సనో. ఓకోటిమకోతి లకుణ్డకో. కాణోతి ఏకచ్ఛికాణో వా ఉభయచ్ఛికాణో వా. కుణీతి ఏకహత్థకుణీ వా ఉభయహత్థకుణీ వా. ఖఞ్జోతి ఏకపాదఖఞ్జో వా ఉభయపాదఖఞ్జో వా. పక్ఖహతోతి హతపక్ఖో పీఠసప్పీ. పదీపేయ్యస్సాతి తేలకపల్లాదినో దీపఉపకరణస్స. ఏవం ఖో, భిక్ఖవేతి ఏత్థ ఏకో పుగ్గలో బహిద్ధా ఆలోకం అదిస్వా మాతు కుచ్ఛిమ్హియేవ కాలం కత్వా అపాయేసు నిబ్బత్తన్తో సకలమ్పి కప్పం సంసరతి. సోపి తమోతమపరాయణోవ. సో పన కుహకపుగ్గలో భవేయ్య. కుహకస్స హి ఏవరూపా నిప్ఫత్తి హోతీతి వుత్తం.
ఏత్థ చ ‘‘నీచే కులే’’తిఆదీహి ఆగమనవిపత్తి చేవ పచ్చుప్పన్నపచ్చయవిపత్తి చ దస్సితా. ‘‘దలిద్దే’’తిఆదీహి పవత్తపచ్చయవిపత్తి, ‘‘కసిరవుత్తికే’’తిఆదీహి ఆజీవుపాయవిపత్తి, ‘‘దుబ్బణ్ణో’’తిఆదీహి అత్తభావవిపత్తి, ‘‘బహ్వాబాధో’’తిఆదీహి దుక్ఖకారణసమాయోగో, ‘‘న లాభీ’’తిఆదీహి సుఖకారణవిపత్తి చేవ ఉపభోగవిపత్తి చ, ‘‘కాయేన దుచ్చరిత’’న్తిఆదీహి తమపరాయణభావస్స కారణసమాయోగో, ‘‘కాయస్స భేదా’’తిఆదీహి సమ్పరాయికతమూపగమో. సుక్కపక్ఖో వుత్తపటిపక్ఖనయేన వేదితబ్బో.
౬. ఓణతోణతసుత్తవణ్ణనా
౮౬. ఛట్ఠే ఓణతోణతోతి ఇదాని నీచకో ఆయతిమ్పి నీచకో భవిస్సతి. ఓణతుణ్ణతోతి ఇదాని నీచో ఆయతిం ఉచ్చో భవిస్సతి. ఉణ్ణతోణతోతి ఇదాని ఉచ్చో ఆయతిం నీచో భవిస్సతి. ఉణ్ణతుణ్ణతోతి ఇదాని ఉచ్చో ఆయతిమ్పి ఉచ్చో భవిస్సతి. విత్థారో పన నేసం పురిమసుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.
౭. పుత్తసుత్తవణ్ణనా
౮౭. సత్తమే సమణమచలోతి సమణఅచలో, మకారో పదసన్ధికరో, నిచ్చలసమణోతి అత్థో. ఇమినా సత్తవిధమ్పి సేఖం దస్సేతి. సో హి సాసనే మూలజాతాయ సద్ధాయ పతిట్ఠితత్తా అచలో నామ. సమణపుణ్డరీకోతి పుణ్డరీకసదిసో సమణో. పుణ్డరీకం నామ ఊనసతపత్తం సరోరుహం. ఇమినా సుక్ఖవిపస్సకఖీణాసవం దస్సేతి. సో హి ఝానాభిఞ్ఞానం అభావేన అపరిపుణ్ణగుణత్తా సమణపుణ్డరీకో నామ హోతి. సమణపదుమోతి పదుమసదిసో సమణో. పదుమం నామ పరిపుణ్ణసతపత్తం సరోరుహం. ఇమినా ఉభతోభాగవిముత్తం ఖీణాసవం దస్సేతి. సో హి ఝానాభిఞ్ఞానం భావేన పరిపుణ్ణగుణత్తా సమణపదుమో నామ హోతి. సమణేసు సమణసుఖుమాలోతి సబ్బేసుపి ఏతేసు సమణేసు సుఖుమాలసమణో ముదుచిత్తసరీరో కాయికచేతసికదుక్ఖరహితో ఏకన్తసుఖీ. ఏతేన అత్తానఞ్చేవ అత్తసదిసే చ దస్సేతి.
ఏవం మాతికం నిక్ఖిపిత్వా ఇదాని పటిపాటియా విభజన్తో కథఞ్చ, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ సేఖోతి సత్తవిధోపి సేఖో. పాటిపదోతి పటిపన్నకో. అనుత్తరం యోగక్ఖేమం పత్థయమానో విహరతీతి అరహత్తం పత్థయన్తో విహరతి. ముద్ధావసిత్తస్సాతి ముద్ధని అవసిత్తస్స, కతాభిసేకస్సాతి అత్థో. ఆభిసేకోతి అభిసేకం కాతుం యుత్తో. అనభిసిత్తోతి న తావ అభిసిత్తో. మచలప్పత్తోతి రఞ్ఞో ఖత్తియస్స ముద్ధావసిత్తస్స పుత్తభావేన చేవ పుత్తేసు జేట్ఠకభావేన చ న తావ అభిసిత్తభావేన చ అభిసేకప్పత్తిఅత్థాయ అచలప్పత్తో నిచ్చలపత్తో. మకారో నిపాతమత్తం. కాయేన ఫుసిత్వాతి నామకాయేన ఫుసిత్వా.
యాచితోవ బహులం చీవరం పరిభుఞ్జతీతి ‘‘ఇదం, భన్తే, పరిభుఞ్జథా’’తి ఏవం దాయకేహి యాచమానేహేవ ఉపనీతం చీవరం బహుం పరిభుఞ్జతి, కిఞ్చిదేవ అయాచితం, బాకులత్థేరో వియ. పిణ్డపాతం ఖదిరవనమగ్గే సీవలిత్థేరో వియ. సేనాసనం అట్ఠకనాగరసుత్తే (మ. ని. ౨.౧౭ ఆదయో; అ. ని. ౧౧.౧౬ ఆదయో) ఆనన్దత్థేరో వియ. గిలానపచ్చయం పిలిన్దవచ్ఛథేరో వియ. త్యస్సాతి తే అస్స. మనాపేనేవాతి మనం అల్లీయనకేన. సముదాచరన్తీతి కత్తబ్బకిచ్చాని కరోన్తి పవత్తన్తి వా. ఉపహారం ఉపహరన్తీతి కాయికచేతసికఉపహారం ఉపహరన్తి ఉపనీయన్తి. సన్నిపాతికానీతి తిణ్ణమ్పి సన్నిపాతేన నిబ్బత్తాని. ఉతుపరిణామజానీతి ఉతుపరిణామతో అతిసీతఅతిఉణ్హఉతుతో జాతాని. విసమపరిహారజానీతి అచ్చాసనఅతిట్ఠానాదికా విసమపరిహారతో జాతాని. ఓపక్కమికానీతి వధబన్ధనాదిఉపక్కమేన నిబ్బత్తాని. కమ్మవిపాకజానీతి వినాపి ఇమేహి కారణేహి కేవలం పుబ్బే కతకమ్మవిపాకవసేనేవ జాతాని. చతున్నం ఝానానన్తి ఏత్థ ఖీణాసవానమ్పి బుద్ధానమ్పి కిరియజ్ఝానానేవ అధిప్పేతాని. సేసం ఉత్తానత్థమేవాతి.
౮. సంయోజనసుత్తవణ్ణనా
౮౮. అట్ఠమే సాసనే లద్ధప్పతిట్ఠత్తా సోతాపన్నోవ సమణమచలోతి వుత్తో, నాతిబహుగుణత్తా న బహుపత్తం వియ సరోరుహం సకదాగామీ సమణపుణ్డరీకోతి, తతో బహుతరగుణత్తా సతపత్తం వియ సరోరుహం అనాగామీ సమణపదుమోతి, థద్ధభావకరానం కిలేసానం సబ్బసో సముచ్ఛిన్నత్తా ముదుభావప్పత్తో ఖీణాసవో సమణసుఖుమాలోతి.
౯. సమ్మాదిట్ఠిసుత్తవణ్ణనా
౮౯. నవమే సమ్మాదిట్ఠికోతిఆదీహి అట్ఠఙ్గికమగ్గవసేన పఠమసుత్తే వియ సత్త సేఖా గహితా. దుతియవారే దసఙ్గికమగ్గవసేన వా అరహత్తఫలఞాణఅరహత్తఫలవిముత్తీహి సద్ధిం, అట్ఠఙ్గికమగ్గవసేన వా సుక్ఖవిపస్సకఖీణాసవో కథితో, తతియవారే ఉభతోభాగవిముత్తో, చతుత్థవారే తథాగతో చ తథాగతసదిసఖీణాసవో చాతి. ఇతి ఇదం సుత్తం పఠమసుత్తే కథితపుగ్గలానం వసేనేవ కథితం, దేసనామత్తమేవ పనేత్థ నానన్తి.
౧౦. ఖన్ధసుత్తవణ్ణనా
౯౦. దసమే పఠమవారే అరహత్తత్థాయ పయోగం అనారభిత్వా ఠితో పమాదవిహారీ సేఖపుగ్గలో కథితో. దుతియవారే అనుప్పాదితజ్ఝానో ఆరద్ధవిపస్సకో అప్పమాదవిహారీ సేఖపుగ్గలో కథితో. తతియవారే ఆరద్ధవిపస్సకో అప్పమాదవిహారీ అట్ఠవిమోక్ఖలాభీ సేఖపుగ్గలో కథితో, చతుత్థవారే పరమసుఖుమాలఖీణాసవోతి.
మచలవగ్గో చతుత్థో.
(౧౦) ౫. అసురవగ్గో
౧. అసురసుత్తవణ్ణనా
౯౧. పఞ్చమస్స పఠమే అసురోతి అసురసదిసో బీభచ్ఛో. దేవోతి దేవసదిసో గుణవసేన అభిరూపో పాసాదికో.
౨. పఠమసమాధిసుత్తవణ్ణనా
౯౨. దుతియే అజ్ఝత్తం చేతోసమథస్సాతి నియకజ్ఝత్తే అప్పనాచిత్తసమాధిస్స. అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనాయాతి సఙ్ఖారపరిగ్గాహకవిపస్సనాఞాణస్స. తఞ్హి అధిపఞ్ఞాసఙ్ఖాతఞ్చ, పఞ్చక్ఖన్ధసఙ్ఖాతేసు చ ధమ్మేసు విపస్సనాభూతం, తస్మా ‘‘అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనా’’తి వుచ్చతీతి.
౩. దుతియసమాధిసుత్తవణ్ణనా
౯౩. తతియే యోగో కరణీయోతి యుత్తప్పయుత్తతా కత్తబ్బా. ఛన్దోతి కత్తుకమ్యతాఛన్దో. వాయామోతి పయోగో. ఉస్సాహోతి తతో అధిమత్తతరం వీరియం. ఉస్సోళ్హీతి పఙ్కలగ్గసకటఉద్ధరణసదిసం మహావీరియం. అప్పటివానీతి అనివత్తనతా.
౪. తతియసమాధిసుత్తవణ్ణనా
౯౪. చతుత్థే ఏవం ఖో, ఆవుసో, సఙ్ఖారా దట్ఠబ్బాతిఆదీసు, ఆవుసో, సఙ్ఖారా నామ అనిచ్చతో దట్ఠబ్బా, అనిచ్చతో సమ్మసితబ్బా, అనిచ్చతో పస్సితబ్బా. తథా దుక్ఖతో, అనత్తతోతి ఏవం అత్థో దట్ఠబ్బో. ఏవం ఖో, ఆవుసో, చిత్తం సణ్ఠపేతబ్బన్తిఆదీసుపి పఠమజ్ఝానవసేన, ఆవుసో, చిత్తం సణ్ఠపేతబ్బం పఠమజ్ఝానవసేన సన్నిసాదేతబ్బం, పఠమజ్ఝానవసేన ఏకోది కాతబ్బం, పఠమజ్ఝానవసేన సమాదహితబ్బం. తథా దుతియజ్ఝానాదివసేనాతి ఏవం అత్థో దట్ఠబ్బో. ఇమేసు తీసుపి సుత్తేసు సమథవిపస్సనా లోకియలోకుత్తరావ కథితా.
౫. ఛవాలాతసుత్తవణ్ణనా
౯౫. పఞ్చమే ఛవాలాతన్తి సుసానే అలాతం. మజ్ఝే గూథగతన్తి మజ్ఝట్ఠానే గూథమక్ఖితం. నేవ గామే కట్ఠత్థం ఫరతీతి కూటగోపానసిథమ్భసోపానాదీనం అత్థాయ అనుపనేయ్యతాయ గామే న కట్ఠత్థం సాధేతి, ఖేత్తకుటిపాదం వా మఞ్చపాదం వా కాతుం అనుపనేయ్యతాయ న అరఞ్ఞే కట్ఠత్థం సాధేతి. ద్వీసు కోటీసు గయ్హమానం హత్థం డహతి, మజ్ఝే గయ్హమానం గూథేన మక్ఖేతి. తథూపమన్తి తంసరిక్ఖకం. అభిక్కన్తతరోతి సున్దరతరో. పణీతతరోతి ఉత్తమతరో. గవా ఖీరన్తి గావితో ఖీరం. ఖీరమ్హా దధీతిఆదీసు పరం పరం పురిమతో పురిమతో అగ్గం, సప్పిమణ్డో పన తేసు సబ్బేసుపి అగ్గమేవ. అగ్గోతిఆదీసు గుణేహి అగ్గో చేవ సేట్ఠో చ పముఖో చ ఉత్తమో చ పవరో చాతి వేదితబ్బో. ఛవాలాతూపమాయ న దుస్సీలో పుగ్గలో కథితో, అప్పస్సుతో పన విస్సట్ఠకమ్మన్తో గోణసదిసో పుగ్గలో కథితోతి వేదితబ్బో. ఛట్ఠే సబ్బం ఉత్తానత్థమేవ.
౭. ఖిప్పనిసన్తిసుత్తవణ్ణనా
౯౭. సత్తమే ఖిప్పనిసన్తీతి ఖిప్పనిసామనో సీఘం జానితుం సమత్థో. సుతానఞ్చ ధమ్మానన్తి సుతప్పగుణానం తన్తిధమ్మానం. అత్థూపపరిక్ఖీతి అత్థం ఉపపరిక్ఖకో. అత్థమఞ్ఞాయ ధమ్మమఞ్ఞాయాతి అట్ఠకథఞ్చ పాళిఞ్చ జానిత్వా. ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో హోతీతి నవలోకుత్తరధమ్మానం అనురూపధమ్మభూతం ససీలకం పుబ్బభాగప్పటిపదం పటిపన్నో హోతి. నో చ కల్యాణవాచోతి న సున్దరవచనో. న కల్యాణవాక్కరణోతి న సున్దరవచనఘోసో హోతి. పోరియాతిఆదీహి సద్ధిం నో-కారో యోజేతబ్బోయేవ. గుణపరిపుణ్ణాయ అపలిబుద్ధాయ అదోసాయ అగళితపదబ్యఞ్జనాయ అత్థం విఞ్ఞాపేతుం సమత్థాయ వాచాయ సమన్నాగతో న హోతీతి అత్థో. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో.
౮. అత్తహితసుత్తవణ్ణనా
౯౮-౯౯. అట్ఠమం పుగ్గలజ్ఝాసయవసేనాపి దసబలస్స దేసనాఞాణవిలాసేనాపి కథితం, నవమం పఞ్చవేరవసేన.
౧౦. పోతలియసుత్తవణ్ణనా
౧౦౦. దసమే కాలేనాతి యుత్తప్పత్తకాలేన. ఖమతీతి రుచ్చతి. యదిదం తత్థ తత్థ కాలఞ్ఞుతాతి యా ఏసా తత్థ తత్థ కాలం జాననా. తం తం కాలం ఞత్వా హి అవణ్ణారహస్స అవణ్ణకథనం వణ్ణారహస్స చ వణ్ణకథనం పణ్డితానం పకతీతి దస్సేతి.
అసురవగ్గో పఞ్చమో.
దుతియపణ్ణాసకం నిట్ఠితం.