౩. లోకసుత్తవణ్ణనా

౨౩. తతియే లోకోతి దుక్ఖసచ్చం. అభిసమ్బుద్ధోతి ఞాతో పచ్చక్ఖో కతో. లోకస్మాతి దుక్ఖసచ్చతో. పహీనోతి మహాబోధిమణ్డే అరహత్తమగ్గఞాణేన పహీనో. తథాగతస్స భావితాతి తథాగతేన భావితా.

ఏవం ఏత్తకేన ఠానేన చతూహి సచ్చేహి అత్తనో బుద్ధభావం కథేత్వా ఇదాని తథాగతభావం కథేతుం యం, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ దిట్ఠన్తి రూపాయతనం. సుతన్తి సద్దాయతనం. ముతన్తి పత్వా గహేతబ్బతో గన్ధాయతనం రసాయతనం ఫోట్ఠబ్బాయతనం. విఞ్ఞాతన్తి సుఖదుక్ఖాది ధమ్మారమ్మణం. పత్తన్తి పరియేసిత్వా వా అపరియేసిత్వా వా పత్తం. పరియేసితన్తి పత్తం వా అప్పత్తం వా పరియేసితం. అనువిచరితం మనసాతి చిత్తేన అనుసఞ్చరితం.

తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధన్తి ఇమినా ఏతం దస్సేతి – యం అపరిమాణాసు లోకధాతూసు ఇమస్స సదేవకస్స లోకస్స నీలం పీతకన్తిఆది రూపారమ్మణం చక్ఖుద్వారే ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, ‘‘అయం సత్తో ఇమస్మిం ఖణే ఇమం నామ రూపారమ్మణం దిస్వా సుమనో వా దుమ్మనో వా మజ్ఝత్తో వా జాతో’’తి సబ్బం తథాగతస్స ఏవం అభిసమ్బుద్ధం. తథా యం అపరిమాణాసు లోకధాతూసు ఇమస్స సదేవకస్స లోకస్స భేరిసద్దో ముదిఙ్గసద్దోతిఆది సద్దారమ్మణం సోతద్వారే ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, మూలగన్ధో తచగన్ధోతిఆది గన్ధారమ్మణం ఘానద్వారే ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, మూలరసో ఖన్ధరసోతిఆది రసారమ్మణం జివ్హాద్వారే ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, కక్ఖళం ముదుకన్తిఆది పథవీధాతుతేజోధాతువాయోధాతుభేదం ఫోట్ఠబ్బారమ్మణం కాయద్వారే ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, ‘‘అయం సత్తో ఇమస్మిం ఖణే ఇమం నామ ఫోట్ఠబ్బారమ్మణం ఫుసిత్వా సుమనో వా దుమ్మనో వా మజ్ఝత్తో వా జాతో’’తి సబ్బం తథాగతస్స ఏవం అభిసమ్బుద్ధం. తథా యం అపరిమాణాసు లోకధాతూసు ఇమస్స సదేవకస్స లోకస్స సుఖదుక్ఖాదిభేదం ధమ్మారమ్మణం మనోద్వారస్స ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, ‘‘అయం సత్తో ఇమస్మిం ఖణే ఇమం నామ ధమ్మారమ్మణం విజానిత్వా సుమనో వా దుమ్మనో వా మజ్ఝత్తో వా జాతో’’తి సబ్బం తథాగతస్స ఏవం అభిసమ్బుద్ధం. యఞ్హి, భిక్ఖవే, ఇమేసం సబ్బసత్తానం దిట్ఠం సుతం ముతం విఞ్ఞాతం, తత్థ తథాగతేన అదిట్ఠం వా అసుతం వా అముతం వా అవిఞ్ఞాతం వా నత్థి, ఇమస్స పన మహాజనస్స పరియేసిత్వా అప్పత్తమ్పి అత్థి, అపరియేసిత్వా అప్పత్తమ్పి అత్థి, పరియేసిత్వా పత్తమ్పి అత్థి, అపరియేసిత్వా పత్తమ్పి అత్థి, సబ్బమ్పి తథాగతస్స అప్పత్తం నామ నత్థి ఞాణేన అసచ్ఛికతం.

తస్మా తథాగతోతి వుచ్చతీతి యం యథా లోకేన గతం, తస్స తథేవ గతత్తా తథాగతోతి వుచ్చతి. పాళియం పన ‘‘అభిసమ్బుద్ధ’’న్తి వుత్తం, తం గతసద్దేన ఏకత్థం. ఇమినా నయేన సబ్బవారేసు తథాగతోతి నిగమస్స అత్థో వేదితబ్బో. తస్స యుత్తి ఏకపుగ్గలవణ్ణనాయం తథాగతసద్దవిత్థారే వుత్తాయేవ. అపిచేత్థ అఞ్ఞదత్థూతి ఏకంసత్థే నిపాతో. దక్ఖతీతి దసో. వసం వత్తేతీతి వసవత్తీ.

సబ్బం లోకం అభిఞ్ఞాతి తేధాతుకం లోకసన్నివాసం జానిత్వా. సబ్బం లోకే యథాతథన్తి తస్మిం తేధాతుకలోకసన్నివాసే యంకిఞ్చి నేయ్యం, సబ్బం తం యథాతథం అవిపరీతం జానిత్వా. విసంయుత్తోతి చతున్నం యోగానం పహానేన విసంయుత్తో. అనూపయోతి తణ్హాదిట్ఠిఉపయేహి విరహితో. సబ్బాభిభూతి రూపాదీని సబ్బారమ్మణాని అభిభవిత్వా ఠితో. ధీరోతి ధితిసమ్పన్నో. సబ్బగన్థప్పమోచనోతి సబ్బే చత్తారోపి గన్థే మోచేత్వా ఠితో. ఫుట్ఠస్సాతి ఫుట్ఠా అస్స. ఇదఞ్చ కరణత్థే సామివచనం. పరమా సన్తీతి నిబ్బానం. తఞ్హి తేన ఞాణఫుసనేన ఫుట్ఠం. తేనేవాహ – నిబ్బానం అకుతోభయన్తి. అథ వా పరమాసన్తీతి ఉత్తమా సన్తి. కతరా సాతి? నిబ్బానం. యస్మా పన నిబ్బానే కుతోచి భయం నత్థి, తస్మా తం అకుతోభయన్తి వుచ్చతి. విముత్తో ఉపధిసఙ్ఖయేతి ఉపధిసఙ్ఖయసఙ్ఖాతే నిబ్బానే తదారమ్మణాయ ఫలవిముత్తియా విముత్తో. సీహో అనుత్తరోతి పరిస్సయానం సహనట్ఠేన కిలేసానఞ్చ హింసనట్ఠేన తథాగతో అనుత్తరో సీహో నామ. బ్రహ్మన్తి సేట్ఠం. ఇతీతి ఏవం తథాగతస్స గుణే జానిత్వా. సఙ్గమ్మాతి సమాగన్త్వా. తం నమస్సన్తీతి తం తథాగతం తే సరణం గతా నమస్సన్తి. ఇదాని యం వదన్తా తే నమస్సన్తి, తం దస్సేతుం దన్తోతిఆది వుత్తం. తం ఉత్తానత్థమేవాతి.