౧. భణ్డగామవగ్గో
౧. అనుబుద్ధసుత్తవణ్ణనా
౧. చతుక్కనిపాతస్స పఠమే అననుబోధాతి అబుజ్ఝనేన అజాననేన. అప్పటివేధాతి అప్పటివిజ్ఝనేన అపచ్చక్ఖకిరియాయ. దీఘమద్ధానన్తి చిరకాలం. సన్ధావితన్తి భవతో భవం గమనవసేన సన్ధావితం. సంసరితన్తి పునప్పునం గమనాగమనవసేన సంసరితం. మమఞ్చేవ తుమ్హాకఞ్చాతి మయా చ తుమ్హేహి చ. అథ వా సన్ధావితం సంసరితన్తి సన్ధావనం సంసరణం మమఞ్చేవ తుమ్హాకఞ్చ అహోసీతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. అరియస్సాతి నిద్దోసస్స. సీలం సమాధి పఞ్ఞాతి ఇమే పన తయో ధమ్మా మగ్గఫలసమ్పయుత్తావ వేదితబ్బా, విముత్తినామేన ఫలమేవ నిద్దిట్ఠం. భవతణ్హాతి భవేసు తణ్హా. భవనేత్తీతి భవరజ్జు. తణ్హాయ ఏవ ఏతం నామం. తాయ హి సత్తా గోణా వియ గీవాయ బన్ధిత్వా తం తం భవం నీయన్తి, తస్మా భవనేత్తీతి వుచ్చతి.
అనుత్తరాతి లోకుత్తరా. దుక్ఖస్సన్తకరోతి వట్టదుక్ఖస్స అన్తకరో. చక్ఖుమాతి పఞ్చహి చక్ఖూహి చక్ఖుమా. పరినిబ్బుతోతి కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బుతో. ఇదమస్స బోధిమణ్డే పఠమపరినిబ్బానం, పచ్ఛా పన యమకసాలానమన్తరే అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బుతోతి యథానుసన్ధినా దేసనం నిట్ఠాపేసి.
౨. పపతితసుత్తవణ్ణనా
౨. దుతియే పపతితోతి పతితో చుతో. అప్పపతితోతి అపతితో పతిట్ఠితో. తత్థ లోకియమహాజనో పతితోయేవ నామ, సోతాపన్నాదయో కిలేసుప్పత్తిక్ఖణే పతితా నామ, ఖీణాసవో ఏకన్తపతిట్ఠితో నామ.
చుతా పతన్తీతి యే చుతా, తే పతన్తి నామ. పతితాతి యే పతితా, తే చుతా నామ. చుతత్తా పతితా, పతితత్తా చుతాతి అత్థో. గిద్ధాతి రాగరత్తా. పునరాగతాతి పున జాతిం పున జరం పున బ్యాధిం పున మరణం ఆగతా నామ హోన్తి. కతం కిచ్చన్తి చతూహి మగ్గేహి కత్తబ్బకిచ్చం కతం. రతం రమ్మన్తి రమితబ్బయుత్తకే గుణజాతే రమితం. సుఖేనాన్వాగతం సుఖన్తి సుఖేన సుఖం అనుఆగతం సమ్పత్తం. మానుసకసుఖేన దిబ్బసుఖం, ఝానసుఖేన విపస్సనాసుఖం, విపస్సనాసుఖేన మగ్గసుఖం, మగ్గసుఖేన ఫలసుఖం, ఫలసుఖేన నిబ్బానసుఖం సమ్పత్తం అధిగతన్తి అత్థో.
౩. పఠమఖతసుత్తవణ్ణనా
౩. తతియం దుకనిపాతవణ్ణనాయం వుత్తమేవ. గాథాసు పన నిన్దియన్తి నిన్దితబ్బయుత్తకం. నిన్దతీతి గరహతి. పసంసియోతి పసంసితబ్బయుత్తో. విచినాతి ముఖేన సో కలిన్తి యో ఏవం పవత్తో, తేన ముఖేన కలిం విచినాతి నామ. కలినా తేన సుఖం న విన్దతీతి తేన చ కలినా సుఖం న పటిలభతి. సబ్బస్సాపి సహాపి అత్తనాతి సబ్బేనపి సకేన ధనేన చేవ అత్తనా చ సద్ధిం యో పరాజయో, సో అప్పమత్తకోవ కలీతి అత్థో. యో సుగతేసూతి యో పన సమ్మగ్గతేసు పుగ్గలేసు చిత్తం పదుస్సేయ్య, అయం చిత్తపదోసోవ తతో కలితో మహన్తతరో కలి. ఇదాని తస్స మహన్తతరభావం దస్సేన్తో సతం సహస్సానన్తిఆదిమాహ. తత్థ సతం సహస్సానన్తి నిరబ్బుదగణనాయ సతసహస్సం. ఛత్తింసతీతి అపరాని చ ఛత్తింసతి నిరబ్బుదాని. పఞ్చ చాతి అబ్బుదగణనాయ చ పఞ్చ అబ్బుదాని. యమరియగరహీతి యం అరియే గరహన్తో నిరయం ఉపపజ్జతి, తత్థ ఏత్తకం ఆయుప్పమాణన్తి.
౪. దుతియఖతసుత్తవణ్ణనా
౪. చతుత్థే మాతరి పితరి చాతిఆదీసు మిత్తవిన్దకో మాతరి మిచ్ఛాపటిపన్నో నామ, అజాతసత్తు పితరి మిచ్ఛాపటిపన్నో నామ, దేవదత్తో తథాగతే మిచ్ఛాపటిపన్నో నామ, కోకాలికో తథాగతసావకే మిచ్ఛాపటిపన్నో నామ. బహుఞ్చాతి బహుకమేవ. పసవతీతి పటిలభతి. తాయాతి తాయ మిచ్ఛాపటిపత్తిసఙ్ఖాతాయ అధమ్మచరియాయ. పేచ్చాతి ఇతో గన్త్వా. అపాయం గచ్ఛతీతి నిరయాదీసు అఞ్ఞతరస్మిం నిబ్బత్తతి. సుక్కపక్ఖేపి ఏసేవ నయో.
౫. అనుసోతసుత్తవణ్ణనా
౫. పఞ్చమే అనుసోతం గచ్ఛతీతి అనుసోతగామీ. కిలేససోతస్స పచ్చనీకపటిపత్తియా పటిసోతం గచ్ఛతీతి పటిసోతగామీ. ఠితత్తోతి ఠితసభావో. తిణ్ణోతి ఓఘం తరిత్వా ఠితో. పారఙ్గతోతి పరతీరం గతో. థలే తిట్ఠతీతి నిబ్బానథలే తిట్ఠతి. బ్రాహ్మణోతి సేట్ఠో నిద్దోసో. ఇధాతి ఇమస్మిం లోకే. కామే చ పటిసేవతీతి కిలేసకామేహి వత్థుకామే పటిసేవతి. పాపఞ్చ కమ్మం కరోతీతి పాపఞ్చ పాణాతిపాతాదికమ్మం కరోతి. పాపఞ్చ కమ్మం న కరోతీతి పఞ్చవేరకమ్మం న కరోతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ఠితత్తోతి అయం అనాగామీ పుగ్గలో తస్మా లోకా పున పటిసన్ధివసేన అనాగమనతో ఠితత్తో నామ.
తణ్హాధిపన్నాతి తణ్హాయ అధిపన్నా అజ్ఝోత్థటా, తణ్హం వా అధిపన్నా అజ్ఝోగాళ్హా. పరిపుణ్ణసేఖోతి సిక్ఖాపారిపూరియా ఠితో. అపరిహానధమ్మోతి అపరిహీనసభావో. చేతోవసిప్పత్తోతి చిత్తవసీభావం పత్తో. ఏవరూపో ఖీణాసవో హోతి, ఇధ పన అనాగామీ కథితో. సమాహితిన్ద్రియోతి సమాహితఛళిన్ద్రియో. పరోపరాతి పరోవరా ఉత్తమలామకా, కుసలాకుసలాతి అత్థో. సమేచ్చాతి ఞాణేన సమాగన్త్వా. విధూపితాతి విద్ధంసితా ఝాపితా వా. వుసితబ్రహ్మచరియోతి మగ్గబ్రహ్మచరియం వసిత్వా ఠితో. లోకన్తగూతి తివిధస్సాపి లోకస్స అన్తం గతో. పారగతోతి ఛహాకారేహి పారగతో. ఇధ ఖీణాసవోవ కథితో. ఇతి సుత్తేపి గాథాసుపి వట్టవివట్టమేవ కథితం.
౬. అప్పస్సుతసుత్తవణ్ణనా
౬. ఛట్ఠే అనుపపన్నోతి అనుపాగతో. సుత్తన్తిఆదీసు ఉభతోవిభఙ్గనిద్దేసఖన్ధకపరివారసుత్తనిపాతమఙ్గలసుత్తరతనసుత్త- నాళకసుత్తతువటకసుత్తాని, అఞ్ఞమ్పి చ సుత్తనామకం తథాగతవచనం సుత్తన్తి వేదితబ్బం. సబ్బమ్పి సగాథకం సుత్తం గేయ్యన్తి వేదితబ్బం, విసేసేన సంయుత్తకే సకలోపి సగాథావగ్గో. సకలమ్పి అభిధమ్మపిటకం, నిగ్గాథకసుత్తం, యఞ్చ అఞ్ఞమ్పి అట్ఠహి అఙ్గేహి అసఙ్గహితం బుద్ధవచనం, తం వేయ్యాకరణన్తి వేదితబ్బం. ధమ్మపద-థేరగాథా-థేరిగాథా సుత్తనిపాతే నోసుత్తనామికా సుద్ధికగాథా చ గాథాతి వేదితబ్బా. సోమనస్సఞాణమయికగాథాపటిసంయుత్తా ద్వేఅసీతి సుత్తన్తా ఉదానన్తి వేదితబ్బా. ‘‘వుత్తఞ్హేతం భగవతా’’తిఆదినయప్పవత్తా దసుత్తరసతసుత్తన్తా ఇతివుత్తకన్తి వేదితబ్బా. అపణ్ణకజాతకాదీని పఞ్ఞాసాధికాని పఞ్చ జాతకసతాని జాతకన్తి వేదితబ్బాని. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, అచ్ఛరియా అబ్భుతా ధమ్మా ఆనన్దే’’తిఆదినయప్పవత్తా సబ్బేపి అచ్ఛరియఅబ్భుతధమ్మపటిసంయుత్తా సుత్తన్తా అబ్భుతధమ్మన్తి వేదితబ్బా. చూళవేదల్లమహావేదల్లసమ్మాదిట్ఠిసక్కపఞ్హసఙ్ఖారభాజనియమహాపుణ్ణమసుత్తాదయో సబ్బేపి వేదఞ్చ తుట్ఠిఞ్చ లద్ధా లద్ధా పుచ్ఛితా సుత్తన్తా వేదల్లన్తి వేదితబ్బా. న అత్థమఞ్ఞాయ న ధమ్మమఞ్ఞాయాతి అట్ఠకథఞ్చ పాళిఞ్చ అజానిత్వా. ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నోతి నవలోకుత్తరధమ్మస్స అనురూపధమ్మం సహసీలం పుబ్బభాగపటిపదం న పటిపన్నో హోతి. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బవారేసు అత్థో వేదితబ్బో. పఠమవారే పనేత్థ అప్పస్సుతదుస్సీలో కథితో, దుతియే అప్పస్సుతఖీణాసవో, తతియే బహుస్సుతదుస్సీలో, చతుత్థే బహుస్సుతఖీణాసవో.
సీలేసు అసమాహితోతి సీలేసు అపరిపూరకారీ. సీలతో చ సుతేన చాతి సీలభాగేన చ సుతభాగేన చ ‘‘అయం దుస్సీలో అప్పస్సుతో’’తి ఏవం తం గరహన్తీతి అత్థో. తస్స సమ్పజ్జతే సుతన్తి తస్స పుగ్గలస్స యస్మా తేన సుతేన సుతకిచ్చం కతం, తస్మా తస్స సుతం సమ్పజ్జతి నామ. నాస్స సమ్పజ్జతేతి సుతకిచ్చస్స అకతత్తా న సమ్పజ్జతి. ధమ్మధరన్తి సుతధమ్మానం ఆధారభూతం. సప్పఞ్ఞన్తి సుపఞ్ఞం. నేక్ఖం జమ్బోనదస్సేవాతి జమ్బునదం వుచ్చతి జాతిసువణ్ణం, తస్స జమ్బునదస్స నేక్ఖం వియ, పఞ్చసువణ్ణపరిమాణం సువణ్ణఘటికం వియాతి అత్థో.
౭. సోభనసుత్తవణ్ణనా
౭. సత్తమే వియత్తాతి పఞ్ఞావేయ్యత్తియేన సమన్నాగతా. వినీతాతి వినయం ఉపేతా సువినీతా. విసారదాతి వేసారజ్జేన సోమనస్ససహగతేన ఞాణేన సమన్నాగతా. ధమ్మధరాతి సుతధమ్మానం ఆధారభూతా. భిక్ఖు చ సీలసమ్పన్నోతి గాథాయ కిఞ్చాపి ఏకేకస్సేవ ఏకేకో గుణో కథితో, సబ్బేసం పన సబ్బేపి వట్టన్తీతి.
౮. వేసారజ్జసుత్తవణ్ణనా
౮. అట్ఠమే వేసారజ్జానీతి ఏత్థ సారజ్జపటిపక్ఖో వేసారజ్జం, చతూసు ఠానేసు సారజ్జాభావం పచ్చవేక్ఖన్తస్స ఉప్పన్నసోమనస్సమయఞాణస్సేతం నామం. ఆసభం ఠానన్తి సేట్ఠట్ఠానం ఉత్తమట్ఠానం. ఆసభా వా పుబ్బబుద్ధా, తేసం ఠానన్తి అత్థో. అపిచ గవసతజేట్ఠకో ఉసభో, గవసహస్సజేట్ఠకో వసభో. వజసతజేట్ఠకో వా ఉసభో, వజసహస్సజేట్ఠకో వసభో, సబ్బగవసేట్ఠో సబ్బపరిస్సయసహో సేతో పాసాదికో మహాభారవహో అసనిసతసద్దేహిపి అసమ్పకమ్పియో నిసభో, సో ఇధ ఉసభోతి అధిప్పేతో. ఇదమ్పి హి తస్స పరియాయవచనం. ఉసభస్స ఇదన్తి ఆసభం. ఠానన్తి చతూహి పాదేహి పథవిం ఉప్పీళేత్వా వవత్థానం. ఇదం పన ఆసభం వియాతి ఆసభం. యథేవ హి నిసభసఙ్ఖాతో ఉసభో చతూహి పాదేహి పథవిం ఉప్పీళేత్వా అచలట్ఠానేన తిట్ఠతి, ఏవం తథాగతోపి చతూహి వేసారజ్జపాదేహి అట్ఠపరిసపథవిం ఉప్పీళేత్వా సదేవకే లోకే కేనచి పచ్చత్థికేన పచ్చామిత్తేన అకమ్పియో అచలట్ఠానేన తిట్ఠతి. ఏవం తిట్ఠమానోవ తం ఆసభం ఠానం పటిజానాతి ఉపగచ్ఛతి న పచ్చక్ఖాతి, అత్తని ఆరోపేతి. తేన వుత్తం ‘‘ఆసభం ఠానం పటిజానాతీ’’తి.
పరిసాసూతి అట్ఠసు పరిసాసు. సీహనాదం నదతీతి సేట్ఠనాదం అభీతనాదం నదతి, సీహనాదసదిసం వా నాదం నదతి. అయమత్థో సీహనాదసుత్తేన దస్సేతబ్బో. యథా వా సీహో సహనతో చ హననతో చ సీహోతి వుచ్చతి, ఏవం తథాగతో లోకధమ్మానం సహనతో పరప్పవాదానఞ్చ హననతో సీహోతి వుచ్చతి. ఏవం వుత్తస్స సీహస్స నాదం సీహనాదం. తత్థ యథా సీహో సీహబలేన సమన్నాగతో సబ్బత్థ విసారదో విగతలోమహంసో సీహనాదం నదతి, ఏవం తథాగతసీహోపి తథాగతబలేహి సమన్నాగతో అట్ఠసు పరిసాసు విసారదో విగతలోమహంసో ‘‘ఇతి రూప’’న్తిఆదినా నయేన నానావిధదేసనావిలాససమ్పన్నం సీహనాదం నదతి. తేన వుత్తం ‘‘పరిసాసు సీహనాదం నదతీ’’తి.
బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతీతి ఏత్థ బ్రహ్మన్తి సేట్ఠం ఉత్తమం విసుద్ధం. చక్కసద్దో పనాయం –
‘‘సమ్పత్తియం లక్ఖణే చ, రథఙ్గే ఇరియాపథే;
దానే రతనధమ్మూర-చక్కాదీసు చ దిస్సతి;
ధమ్మచక్కే ఇధ మతో, తఞ్చ ద్వేధా విభావయే’’.
‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, చక్కాని, యేహి సమన్నాగతానం దేవమనుస్సాన’’న్తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౩౧) హి అయం సమ్పత్తియం దిస్సతి. ‘‘పాదతలేసు చక్కాని జాతానీ’’తి (దీ. ని. ౨.౩౫) ఏత్థ లక్ఖణే. ‘‘చక్కంవ వహతో పద’’న్తి (ధ. ప. ౧) ఏత్థ రథఙ్గే. ‘‘చతుచక్కం నవద్వార’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౯) ఏత్థ ఇరియాపథే. ‘‘దదం భుఞ్జ మా చ పమాదో, చక్కం వత్తయ సబ్బపాణిన’’న్తి (జా. ౧.౭.౧౪౯) ఏత్థ దానే. ‘‘దిబ్బం చక్కరతనం పాతురహోసీ’’తి (దీ. ని. ౨.౨౪౩; మ. ని. ౩.౨౫౬) ఏత్థ రతనచక్కే. ‘‘మయా పవత్తితం చక్క’’న్తి (సు. ని. ౫౬౨) ఏత్థ ధమ్మచక్కే. ‘‘ఇచ్ఛాహతస్స పోసస్స, చక్కం భమతి మత్థకే’’తి (జా. ౧.౧.౧౦౪; ౧.౫.౧౦౩) ఏత్థ ఉరచక్కే. ‘‘ఖురపరియన్తేన చేపి చక్కేనా’’తి (దీ. ని. ౧.౧౬౬) ఏత్థ పహరణచక్కే. ‘‘అసనివిచక్క’’న్తి (దీ. ని. ౩.౬౧; సం. ని. ౨.౧౬౨) ఏత్థ అసనిమణ్డలే. ఇధ పనాయం ధమ్మచక్కే మతో.
తం పనేతం ధమ్మచక్కం దువిధం హోతి పటివేధఞాణఞ్చ దేసనాఞాణఞ్చ. తత్థ పఞ్ఞాపభావితం అత్తనో అరియఫలావహం పటివేధఞాణం, కరుణాపభావితం సావకానం అరియఫలావహం దేసనాఞాణం. తత్థ పటివేధఞాణం ఉప్పజ్జమానం ఉప్పన్నన్తి దువిధం. తఞ్హి అభినిక్ఖమనతో యావ అరహత్తమగ్గా ఉప్పజ్జమానం, ఫలక్ఖణే ఉప్పన్నం నామ. తుసితభవనతో వా యావ మహాబోధిపల్లఙ్కే అరహత్తమగ్గా ఉప్పజ్జమానం, ఫలక్ఖణే ఉప్పన్నం నామ. దీపఙ్కరతో పట్ఠాయ వా యావ బోధిపల్లఙ్కే అరహత్తమగ్గా ఉప్పజ్జమానం, ఫలక్ఖణే ఉప్పన్నం నామ. దేసనాఞాణమ్పి పవత్తమానం పవత్తన్తి దువిధం. తఞ్హి యావ అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞస్స సోతాపత్తిమగ్గా పవత్తమానం, ఫలక్ఖణే పవత్తం నామ. తేసు పటివేధఞాణం లోకుత్తరం, దేసనాఞాణం లోకియం. ఉభయమ్పి పనేతం అఞ్ఞేహి అసాధారణం, బుద్ధానంయేవ ఓరసఞాణం.
సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తే పటిజానతోతి ‘‘అహం సమ్మాసమ్బుద్ధో, సబ్బే ధమ్మా మయా అభిసమ్బుద్ధా’’తి ఏవం పటిజానతో తవ. అనభిసమ్బుద్ధాతి ఇమే నామ ధమ్మా తయా అనభిసమ్బుద్ధా. తత్ర వతాతి తేసు ‘‘అనభిసమ్బుద్ధా’’తి ఏవం దస్సితధమ్మేసు. సహధమ్మేనాతి సహేతునా సకారణేన వచనేన. నిమిత్తమేతన్తి ఏత్థ పుగ్గలోపి ధమ్మోపి నిమిత్తన్తి అధిప్పేతో. తం పుగ్గలం న పస్సామి, యో మం పటిచోదేస్సతి. తం ధమ్మం న పస్సామి, యం దస్సేత్వా ‘‘అయం నామ ధమ్మో తయా అనభిసమ్బుద్ధో’’తి మం పటిచోదేస్సతీతి అయమేత్థ అత్థో. ఖేమప్పత్తోతి ఖేమం పత్తో. సేసపదద్వయం ఇమస్సేవ వేవచనం. సబ్బమ్పేతం వేసారజ్జఞాణమేవ సన్ధాయ వుత్తం. దసబలస్స హి ‘‘అయం నామ ధమ్మో తయా అనభిసమ్బుద్ధో’’తి చోదకం పుగ్గలం వా చోదనాకారణం అనభిసమ్బుద్ధధమ్మం వా అపస్సతో ‘‘సభావబుద్ధోయేవ వత సమానో అహం బుద్ధోస్మీతి వదామీ’’తి పచ్చవేక్ఖన్తస్స బలవతరం సోమనస్సం ఉప్పజ్జతి, తేన సమ్పయుత్తం ఞాణం వేసారజ్జం నామ. తం సన్ధాయ ‘‘ఖేమప్పత్తో’’తిఆదిమాహ. ఏవం సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో.
అన్తరాయికా ధమ్మాతి ఏత్థ పన అన్తరాయం కరోన్తీతి అన్తరాయికా. తే అత్థతో సఞ్చిచ్చ వీతిక్కన్తా సత్త ఆపత్తిక్ఖన్ధా. సఞ్చిచ్చ వీతిక్కన్తం హి అన్తమసో దుక్కటదుబ్భాసితమ్పి మగ్గఫలానం అన్తరాయం కరోతి. ఇధ పన మేథునధమ్మో అధిప్పేతో. మేథునం సేవతో హి యస్స కస్సచి నిస్సంసయమేవ మగ్గఫలానం అన్తరాయో హోతి.
యస్స ఖో పన తే అత్థాయాతి రాగక్ఖయాదీసు యస్స అత్థాయ. ధమ్మో దేసితోతి అసుభభావనాదిధమ్మో కథితో. తత్ర వత మన్తి తస్మిం అనియ్యానికధమ్మే మం. సేసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.
వాదపథాతి వాదాయేవ. పుథూతి బహూ. సితాతి ఉపనిబద్ధా అభిసఙ్ఖతా. అథ వా పుథుస్సితాతి పుథుభావం సితా ఉపగతా, పుథూహి వా సితాతిపి పుథుస్సితా. యం నిస్సితాతి ఏతరహిపి యం వాదపథం నిస్సితా. న తే భవన్తీతి తే వాదపథా న భవన్తి భిజ్జన్తి వినస్సన్తి. ధమ్మచక్కన్తి దేసనాఞాణస్సపి పటివేధఞాణస్సపి ఏతం నామం. తేసు దేసనాఞాణం లోకియం, పటివేధఞాణం లోకుత్తరం. కేవలీతి సకలగుణసమన్నాగతో. తాదిసన్తి తథావిధం.
౯. తణ్హుప్పాదసుత్తవణ్ణనా
౯. నవమే ఉప్పజ్జతి ఏతేసూతి ఉప్పాదా. కా ఉప్పజ్జతి? తణ్హా. తణ్హాయ ఉప్పాదా తణ్హుప్పాదా, తణ్హావత్థూని తణ్హాకారణానీతి అత్థో. చీవరహేతూతి ‘‘కత్థ మనాపం చీవరం లభిస్సామీ’’తి చీవరకారణా ఉప్పజ్జతి. ఇతిభవాభవహేతూతి ఏత్థ ఇతీతి నిదస్సనత్థే నిపాతో. యథా చీవరాదిహేతు, ఏవం భవాభవహేతుపీతి అత్థో. భవాభవోతి చేత్థ పణీతతరాని సప్పినవనీతాదీని అధిప్పేతాని. సమ్పత్తిభవేసు పణీతతరపణీతతమభవోతిపి వదన్తియేవ.
తణ్హాదుతియోతి అయఞ్హి సత్తో అనమతగ్గే సంసారవట్టే సంసరన్తో న ఏకకోవ సంసరతి, తణ్హం పన దుతియికం లభన్తోవ సంసరతి. తేన వుత్తం ‘‘తణ్హాదుతియో’’తి. ఇత్థభావఞ్ఞథాభావన్తి ఏత్థ ఇత్థభావో నామ అయం అత్తభావో, అఞ్ఞథాభావో నామ అనాగతత్తభావో. ఏవరూపో వా అఞ్ఞోపి అత్తభావో ఇత్థభావో నామ, న ఏవరూపో అఞ్ఞథాభావో నామ. తం ఇత్థభావఞ్ఞథాభావం. సంసారన్తి ఖన్ధధాతుఆయతనానం పటిపాటిం. నాతివత్తతీతి నాతిక్కమతి. ఏవమాదీనవం ఞత్వాతి ఏవం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నేసు ఖన్ధేసు ఆదీనవం జానిత్వా. తణ్హం దుక్ఖస్స సమ్భవన్తి తణ్హం చ ‘‘అయం వట్టదుక్ఖసమ్భూతో సభావో కారణ’’న్తి ఏవం జానిత్వా. ఏత్తావతా ఇమస్స భిక్ఖునో విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పత్తభావో దస్సితో. ఇదాని తం ఖీణాసవం థోమేన్తో వీతతణ్హోతిఆదిమాహ. తత్థ అనాదానోతి నిగ్గహణో. సతో భిక్ఖు పరిబ్బజేతి సతిసమ్పజఞ్ఞే వేపుల్లప్పత్తో ఖీణాసవో భిక్ఖు సతో సమ్పజానో చరేయ్య విహరేయ్యాతి అత్థో. ఇతి సుత్తన్తే వట్టం కథేత్వా గాథాసు వట్టవివట్టం కథితన్తి.
౧౦. యోగసుత్తవణ్ణనా
౧౦. దసమే వట్టస్మిం యోజేన్తీతి యోగా. కామయోగోతిఆదీసు పఞ్చకామగుణికో రాగో కామయోగో. రూపారూపభవేసు ఛన్దరాగో భవయోగో, తథా ఝాననికన్తి. సస్సతదిట్ఠిసహగతో చ రాగో ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో చ దిట్ఠియోగో. చతూసు సచ్చేసు అఞ్ఞాణం అవిజ్జాయోగో. కామేసు వా యోజేతీతి కామయోగో. భవేసు యోజేతీతి భవయోగో. దిట్ఠీసు యోజేతీతి దిట్ఠియోగో. అవిజ్జాయ యోజేతీతి అవిజ్జాయోగోతి హేట్ఠా వుత్తధమ్మానంయేవేతం అధివచనం.
ఇదాని తే విత్థారేత్వా దస్సేన్తో కతమో చ, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ సముదయన్తి ఉప్పత్తిం. అత్థఙ్గమన్తి భేదం. అస్సాదన్తి మధురభావం. ఆదీనవన్తి అమధురభావం దోసం. నిస్సరణన్తి నిస్సటభావం. కామేసూతి వత్థుకామేసు. కామరాగోతి కామే ఆరబ్భ ఉప్పన్నరాగో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. అనుసేతీతి నిబ్బత్తతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, కామయోగోతి, భిక్ఖవే, ఇదం కామేసు యోజనకారణం బన్ధనకారణం వుచ్చతీతి ఏవం సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో.
ఫస్సాయతనానన్తి చక్ఖాదీనం చక్ఖుసమ్ఫస్సాదికారణానం. అవిజ్జా అఞ్ఞాణన్తి ఞాణపటిపక్ఖభావేన అఞ్ఞాణసఙ్ఖాతా అవిజ్జా. ఇతి కామయోగోతి ఏత్థ ఇతి సద్దో చతూహిపి యోగేహి సద్ధిం యోజేతబ్బో ‘‘ఏవం కామయోగో, ఏవం భవయోగో’’తి. సంయుత్తోతి పరివారితో. పాపకేహీతి లామకేహి. అకుసలేహీతి అకోసల్లసమ్భూతేహి. సంకిలేసికేహీతి సంకిలేసనకేహి, పసన్నస్స చిత్తస్స పసన్నభావదూసకేహీతి అత్థో. పోనోబ్భవికేహీతి పునబ్భవనిబ్బత్తకేహి. సదరేహీతి సదరథేహి. దుక్ఖవిపాకేహీతి విపాకకాలే దుక్ఖుప్పాదకేహి. ఆయతిం జాతిజరామరణికేహీతి అనాగతే పునప్పునం జాతిజరామరణనిబ్బత్తకేహి. తస్మా అయోగక్ఖేమీతి వుచ్చతీతి యస్మా అప్పహీనయోగో పుగ్గలో ఏతేహి ధమ్మేహి సమ్పయుత్తో హోతి, తస్మా చతూహి యోగేహి ఖేమం నిబ్బానం అనధిగతత్తా న యోగక్ఖేమీతి వుచ్చతి.
విసంయోగోతి విసంయోజనకారణాని. కామయోగవిసంయోగోతి కామయోగతో విసంయోజనకారణం. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ అసుభజ్ఝానం కామయోగవిసంయోగో, తం పాదకం కత్వా అధిగతో అనాగామిమగ్గో ఏకన్తేనేవ కామయోగవిసంయోగో నామ. అరహత్తమగ్గో భవయోగవిసంయోగో నామ, సోతాపత్తిమగ్గో దిట్ఠియోగవిసంయోగో నామ, అరహత్తమగ్గో అవిజ్జాయోగవిసంయోగో నామ. ఇదాని తే విత్థారవసేన దస్సేన్తో కతమో చ, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తస్సత్థో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.
భవయోగేన చూభయన్తి భవయోగేన చ సంయుత్తా, కిఞ్చి భియ్యో ఉభయేనాపి సమ్పయుత్తా, యేన కేనచి యోగేన సమన్నాగతాతి అత్థో. పురక్ఖతాతి పురతో కతా, పరివారితా వా. కామే పరిఞ్ఞాయాతి దువిధేపి కామే పరిజానిత్వా. భవయోగఞ్చ సబ్బసోతి భవయోగఞ్చ సబ్బమేవ పరిజానిత్వా. సమూహచ్చాతి సమూహనిత్వా. విరాజయన్తి విరాజేన్తో, విరాజేత్వా వా. ‘‘విరాజేన్తో’’తి హి వుత్తే మగ్గో కథితో హోతి, ‘‘విరాజేత్వా’’తి వుత్తే ఫలం. మునీతి ఖీణాసవముని. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తేపి గాథాసుపి వట్టవివట్టమేవ కథితన్తి.
భణ్డగామవగ్గో పఠమో.