౨. చరవగ్గో

౧. చరసుత్తవణ్ణనా

౧౧. దుతియస్స పఠమే అధివాసేతీతి చిత్తం అధిరోపేత్వా వాసేతి. నప్పజహతీతి న పరిచ్చజతి. న వినోదేతీతి న నీహరతి. న బ్యన్తీకరోతీతి న విగతన్తం పరిచ్ఛిన్నపరివటుమం కరోతి. న అనభావం గమేతీతి న అనుఅభావం అవడ్ఢిం వినాసం గమేతి. చరమ్పీతి చరన్తోపి. అనాతాపీతి నిబ్బీరియో. అనోత్తాపీతి ఉపవాదభయరహితో. సతతన్తి నిచ్చం. సమితన్తి నిరన్తరం. ఏవం సబ్బత్థ అత్థం ఞత్వా సుక్కపక్ఖే వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో.

గాథాసు గేహనిస్సితన్తి కిలేసనిస్సితం. మోహనేయ్యేసూతి మోహజనకేసు ఆరమ్మణేసు. అభబ్బోతి అభాజనభూతో. ఫుట్ఠుం సమ్బోధిముత్తమన్తి అరహత్తమగ్గసఙ్ఖాతం ఉత్తమఞాణం ఫుసితుం.

౨. సీలసుత్తవణ్ణనా

౧౨. దుతియే సమ్పన్నసీలాతి పరిపుణ్ణసీలా. సమ్పన్నపాతిమోక్ఖాతి పరిపుణ్ణపాతిమోక్ఖా. పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతాతి పాతిమోక్ఖసంవరసీలేన సంవుతా పిహితా ఉపేతా హుత్వా విహరథ. ఆచారగోచరసమ్పన్నాతి ఆచారేన చ గోచరేన చ సమ్పన్నా సముపాగతా భవథ. అణుమత్తేసు వజ్జేసూతి అణుప్పమాణేసు దోసేసు. భయదస్సావినోతి తాని అణుమత్తాని వజ్జాని భయతో దస్సనసీలా. సమాదాయ సిక్ఖథ సిక్ఖాపదేసూతి సబ్బసిక్ఖాకోట్ఠాసేసు సమాదాతబ్బం సమాదాయ గహేత్వా సిక్ఖథ. ‘‘సమ్పన్నసీలానం…పే… సిక్ఖాపదేసూ’’తి ఏత్తకేన ధమ్మక్ఖానేన సిక్ఖత్తయే సమాదాపేత్వా చేవ పటిలద్ధగుణేసు చ వణ్ణం కథేత్వా ఇదాని ఉత్తరి కాతబ్బం దస్సేన్తో కిమస్సాతిఆదిమాహ. తత్థ కిమస్సాతి కిం భవేయ్య.

యతం చరేతి యథా చరన్తో యతో హోతి సంయతో, ఏవం చరేయ్య. ఏస నయో సబ్బత్థ. అచ్ఛేతి నిసీదేయ్య. యతమేనం పసారయేతి యం అఙ్గపచ్చఙ్గం పసారేయ్య, తం యతం సంయతమేవ కత్వా పసారేయ్య. ఉద్ధన్తి ఉపరి. తిరియన్తి మజ్ఝం. అపాచీనన్తి అధో. ఏత్తావతా అతీతా పచ్చుప్పన్నా అనాగతా చ పఞ్చక్ఖన్ధా కథితా. యావతాతి పరిచ్ఛేదవచనం. జగతో గతీతి లోకస్స నిప్ఫత్తి. సమవేక్ఖితా చ ధమ్మానం, ఖన్ధానం ఉదయబ్బయన్తి ఏతేసం సబ్బలోకే అతీతాదిభేదానం పఞ్చక్ఖన్ధధమ్మానం ఉదయఞ్చ వయఞ్చ సమవేక్ఖితా. ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధానం ఉదయం పస్సన్తో పఞ్చవీసతి లక్ఖణాని పస్సతి, వయం పస్సన్తో పఞ్చవీసతి లక్ఖణాని పస్సతీ’’తి వుత్తేహి సమపఞ్ఞాసాయ లక్ఖణేహి సమ్మా అవేక్ఖితా హోతి. చేతోసమథసామీచిన్తి చిత్తసమథస్స అనుచ్ఛవికం పటిపదం. సిక్ఖమానన్తి పటిపజ్జమానం, పూరయమానన్తి అత్థో. పహితత్తోతి పేసితత్తో. ఆహూతి కథయన్తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. ఇమస్మిం పన సుత్తే సీలం మిస్సకం కథేత్వా గాథాసు ఖీణాసవో కథితో.

౩. పధానసుత్తవణ్ణనా

౧౩. తతియే సమ్మప్పధానానీతి సున్దరపధానాని ఉత్తమవీరియాని. సమ్మప్పధానాతి పరిపుణ్ణవీరియా. మారధేయ్యాభిభూతాతి తేభూమకవట్టసఙ్ఖాతం మారధేయ్యం అభిభవిత్వా సమతిక్కమిత్వా ఠితా. తే అసితాతి తే ఖీణాసవా అనిస్సితా నామ. జాతిమరణభయస్సాతి జాతిఞ్చ మరణఞ్చ పటిచ్చ ఉప్పజ్జనకభయస్స, జాతిమరణసఙ్ఖాతస్సేవ వా భయస్స. పారగూతి పారఙ్గతా. తే తుసితాతి తే ఖీణాసవా తుట్ఠా నామ. జేత్వా మారం సవాహినిన్తి ససేనకం మారం జినిత్వా ఠితా. తే అనేజాతి తే ఖీణాసవా తణ్హాసఙ్ఖాతాయ ఏజాయ అనేజా నిచ్చలా నామ. నముచిబలన్తి మారబలం. ఉపాతివత్తాతి అతిక్కన్తా. తే సుఖితాతి తే ఖీణాసవా లోకుత్తరసుఖేన సుఖితా నామ. తేనేవాహ –

‘‘సుఖితా వత అరహన్తో, తణ్హా నేసం న విజ్జతి;

అస్మిమానో సముచ్ఛిన్నో, మోహజాలం పదాలిత’’న్తి. (సం. ని. ౩.౭౬);

౪. సంవరసుత్తవణ్ణనా

౧౪. చతుత్థే పధానానీతి వీరియాని. సంవరప్పధానన్తి చక్ఖాదీని సంవరన్తస్స ఉప్పన్నవీరియం. పహానప్పధానన్తి కామవితక్కాదయో పజహన్తస్స ఉప్పన్నవీరియం. భావనాప్పధానన్తి సమ్బోజ్ఝఙ్గే భావేన్తస్స ఉప్పన్నవీరియం. అనురక్ఖణాప్పధానన్తి సమాధినిమిత్తం అనురక్ఖన్తస్స ఉప్పన్నవీరియం.

వివేకనిస్సితన్తిఆదీసు వివేకో, విరాగో, నిరోధోతి తీణిపి నిబ్బానస్స నామాని. నిబ్బానం హి ఉపధివివేకత్తా వివేకో, తం ఆగమ్మ రాగాదయో విరజ్జన్తీతి విరాగో, నిరుజ్ఝన్తీతి నిరోధో. తస్మా వివేకనిస్సితన్తిఆదీసు ఆరమ్మణవసేన వా అధిగన్తబ్బవసేన వా నిబ్బాననిస్సితన్తి అత్థో.

వోస్సగ్గపరిణామిన్తి ఏత్థ ద్వే వోస్సగ్గా – పరిచ్చాగవోస్సగ్గో చ పక్ఖన్దనవోస్సగ్గో చ. తత్థ విపస్సనా తదఙ్గవసేన కిలేసే చ ఖన్ధే చ రాగం పరిచ్చజతీతి పరిచ్చాగవోస్సగ్గో. మగ్గో ఆరమ్మణవసేన నిబ్బానం పక్ఖన్దతీతి పక్ఖన్దనవోస్సగ్గో. తస్మా వోస్సగ్గపరిణామిన్తి యథా భావియమానో సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో వోస్సగ్గత్థాయ పరిణమతి, విపస్సనాభావఞ్చ మగ్గభావఞ్చ పాపుణాతి, ఏవం తం భావేతీతి అయమేత్థ అత్థో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. భద్దకన్తి లద్ధకం. సమాధినిమిత్తం వుచ్చతి అట్ఠికసఞ్ఞాదివసేన అధిగతో సమాధియేవ. అనురక్ఖతీతి సమాధిపారిపన్థికధమ్మే రాగదోసమోహే సోధేన్తో రక్ఖతి. ఏత్థ చ అట్ఠికసఞ్ఞాదికా పఞ్చేవ సఞ్ఞా వుత్తా, ఇమస్మిం పన ఠానే దసపి అసుభాని విత్థారేత్వా కథేతబ్బాని. తేసం విత్థారో విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౦౨ ఆదయో) వుత్తోయేవ. గాథాయ సంవరాదినిప్ఫాదకం వీరియమేవ వుత్తం. ఖయం దుక్ఖస్స పాపుణేతి దుక్ఖక్ఖయసఙ్ఖాతం అరహత్తం పాపుణేయ్యాతి.

౫. పఞ్ఞత్తిసుత్తవణ్ణనా

౧౫. పఞ్చమే అగ్గపఞ్ఞత్తియోతి ఉత్తమపఞ్ఞత్తియో. అత్తభావీనన్తి అత్తభావవన్తానం. యదిదం రాహు అసురిన్దోతి యో ఏస రాహు అసురిన్దో అయం అగ్గోతి. ఏత్థ రాహు కిర అసురిన్దో చత్తారి యోజనసహస్సాని అట్ఠ చ యోజనసతాని ఉచ్చో, బాహన్తరమస్స ద్వాదసయోజనసతాని, హత్థతలపాదతలానం పుథులతా తీణి యోజనసతాని. అఙ్గులిపబ్బాని పణ్ణాస యోజనాని, భముకన్తరం పణ్ణాసయోజనం, నలాటం తియోజనసతం, సీసం నవయోజనసతం. కామభోగీనం యదిదం రాజా మన్ధాతాతి యో ఏస రాజా మన్ధాతా నామ, అయం దిబ్బేపి మానుసకేపి కామే పరిభుఞ్జనకానం సత్తానం అగ్గో నామ. ఏస హి అసఙ్ఖేయ్యాయుకేసు మనుస్సేసు నిబ్బత్తిత్వా ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే హిరఞ్ఞవస్సం వస్సాపేన్తో మానుసకే కామే దీఘరత్తం పరిభుఞ్జి. దేవలోకే పన యావ ఛత్తింసాయ ఇన్దానం ఆయుప్పమాణం, తావ పణీతే కామే పరిభుఞ్జీతి కామభోగీనం అగ్గో నామ జాతో. ఆధిపతేయ్యానన్తి అధిపతిట్ఠానం జేట్ఠకట్ఠానం కరోన్తానం. తథాగతో అగ్గమక్ఖాయతీతి లోకియలోకుత్తరేహి గుణేహి తథాగతో అగ్గో సేట్ఠో ఉత్తమో అక్ఖాయతి.

ఇద్ధియా యససా జలన్తి దిబ్బసమ్పత్తిసమిద్ధియా చ పరివారసఙ్ఖాతేన యససా చ జలన్తానం. ఉద్ధం తిరియం అపాచీనన్తి ఉపరి చ మజ్ఝే చ హేట్ఠా చ. యావతా జగతో గతీతి యత్తకా లోకనిప్ఫత్తి.

౬. సోఖుమ్మసుత్తవణ్ణనా

౧౬. ఛట్ఠే సోఖుమ్మానీతి సుఖుమలక్ఖణపటివిజ్ఝనకాని ఞాణాని. రూపసోఖుమ్మేన సమన్నాగతో హోతీతి రూపే సణ్హసుఖుమలక్ఖణపరిగ్గాహకేన ఞాణేన సమన్నాగతో హోతి. పరమేనాతి ఉత్తమేన. తేన చ రూపసోఖుమ్మేనాతి తేన యావ అనులోమభావం పత్తేన సుఖుమలక్ఖణపరిగ్గాహకఞాణేన. న సమనుపస్సతీతి నత్థిభావేనేవ న పస్సతి. న పత్థేతీతి నత్థిభావేనేవ న పత్థేతి. వేదనాసోఖుమ్మాదీసుపి ఏసేవ నయో.

రూపసోఖుమ్మతం ఞత్వాతి రూపక్ఖన్ధస్స సణ్హసుఖుమలక్ఖణపరిగ్గాహకేన ఞాణేన సుఖుమతం జానిత్వా. వేదనానఞ్చ సమ్భవన్తి వేదనాక్ఖన్ధస్స చ పభవం జానిత్వా. సఞ్ఞా యతో సముదేతీతి యస్మా కారణా సఞ్ఞాక్ఖన్ధో సముదేతి నిబ్బత్తతి, తఞ్చ జానిత్వా. అత్థం గచ్ఛతి యత్థ చాతి యస్మిం ఠానే నిరుజ్ఝతి, తఞ్చ జానిత్వా. సఙ్ఖారే పరతో ఞత్వాతి సఙ్ఖారక్ఖన్ధం అనిచ్చతాయ లుజ్జనభావేన పరతో జానిత్వా. ఇమినా హి పదేన అనిచ్చానుపస్సనా కథితా. దుక్ఖతో నో చ అత్తతోతి ఇమినా దుక్ఖానత్తానుపస్సనా. సన్తోతి కిలేససన్తతాయ సన్తో. సన్తిపదే రతోతి నిబ్బానే రతో. ఇతి సుత్తన్తే చతూసు ఠానేసు విపస్సనావ కథితా, గాథాసు లోకుత్తరధమ్మోపీతి.

౭. పఠమఅగతిసుత్తవణ్ణనా

౧౭-౧౯. సత్తమే అగతిగమనానీతి నగతిగమనాని. ఛన్దాగతిం గచ్ఛతీతి ఛన్దేన అగతిం గచ్ఛతి, అకత్తబ్బం కరోతి. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. ఛన్దా దోసా భయా మోహాతి ఛన్దేన, దోసేన, భయేన, మోహేన. అతివత్తతీతి అతిక్కమతి. అట్ఠమం ఉత్తానమేవ. నవమే తథాబుజ్ఝనకానం వసేన ద్వీహిపి నయేహి కథితం.

౧౦. భత్తుద్దేసకసుత్తవణ్ణనా

౨౦. దసమే భత్తుద్దేసకోతి సలాకభత్తాదీనం ఉద్దేసకో. కామేసు అసంయతాతి వత్థుకామేసు కిలేసకామేహి అసంయతా. పరిసాకసటో చ పనేస వుచ్చతీతి అయఞ్చ పన సో ఏవరూపా పరిసాకచవరో నామ వుచ్చతీతి అత్థో. సమణేనాతి బుద్ధసమణేన. పరిసాయ మణ్డో చ పనేస వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపా పరిసా విప్పసన్నేన పరిసామణ్డోతి వుచ్చతీతి.

చరవగ్గో దుతియో.