౩. గోతమకచేతియసుత్తవణ్ణనా

౧౨౬. తతియే గోతమకే చేతియేతి గోతమకయక్ఖస్స భవనే. తథాగతో హి పఠమబోధియం వీసతి వస్సాని కదాచి చాపాలే చేతియే, కదాచి సారన్దదే, కదాచి బహుపుత్తే, కదాచి గోతమకేతి ఏవం యేభుయ్యేన దేవకులేసుయేవ విహాసి. ఇమస్మిం పన కాలే వేసాలిం ఉపనిస్సాయ గోతమకస్స యక్ఖస్స భవనట్ఠానే విహాసి. తేన వుత్తం – ‘‘గోతమకే చేతియే’’తి. ఏతదవోచాతి ఏతం ‘‘అభిఞ్ఞాయాహ’’న్తిఆదికం సుత్తం అవోచ.

ఇదఞ్చ భగవతా సుత్తం అత్థుప్పత్తియం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. కతరఅత్థుప్పత్తియన్తి? మూలపరియాయఅత్థుప్పత్తియం (మ. ని. ౧.౧ ఆదయో). సమ్బహులా కిర బ్రాహ్మణపబ్బజితా అత్తనా ఉగ్గహితబుద్ధవచనం నిస్సాయ జాననమదం ఉప్పాదేత్వా ధమ్మస్సవనగ్గం న గచ్ఛన్తి – ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో కథేన్తో అమ్హేహి ఞాతమేవ కథేస్సతి, నో అఞ్ఞాత’’న్తి. భిక్ఖూ తథాగతస్స ఆరోచేసుం. సత్థా తే భిక్ఖూ పక్కోసాపేత్వా ముఖపటిఞ్ఞం గహేత్వా మూలపరియాయం దేసేసి. తే భిక్ఖూ దేసనాయ నేవ ఆగతట్ఠానం, న గతట్ఠానం అద్దసంసు. అపస్సన్తా ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో ‘మయ్హం కథా నియ్యాతీ’తి ముఖసమ్పత్తమేవ కథేతీ’’తి చిన్తయింసు. సత్థా తేసం మనం జానిత్వా ఇమం సుత్తన్తం ఆరభి.

తత్థ అభిఞ్ఞాయాతి ‘‘ఇమే పఞ్చక్ఖన్ధా, ద్వాదసాయతనాని, అట్ఠారస ధాతుయో, బావీసతిన్ద్రియాని, చత్తారి సచ్చాని, నవ హేతూ, సత్త ఫస్సా, సత్త వేదనా, సత్త చేతనా, సత్త సఞ్ఞా, సత్త చిత్తానీ’’తి జానిత్వా పటివిజ్ఝిత్వా పచ్చక్ఖం కత్వా, తథా – ‘‘ఇమే చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తిఆదినా నయేన తే తే ధమ్మే జానిత్వా పటివిజ్ఝిత్వా పచ్చక్ఖమేవ కత్వాతి అత్థో. సనిదానన్తి సప్పచ్చయమేవ కత్వా కథేమి, నో అప్పచ్చయం. సప్పాటిహారియన్తి పచ్చనీకపటిహరణేన సప్పాటిహారియమేవ కత్వా కథేమి, నో అప్పాటిహారియం. అలఞ్చ పన వోతి యుత్తఞ్చ పన తుమ్హాకం. తుట్ఠియాతి ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో భగవా, స్వాక్ఖాతో ధమ్మో, సుప్పటిపన్నో సఙ్ఘో’’తి తీణి రతనాని గుణతో అనుస్సరన్తానం తుమ్హాకం యుత్తమేవ తుట్ఠిం కాతున్తి అత్థో. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో.

అకమ్పిత్థాతి ఛహి ఆకారేహి అకమ్పిత్థ. ఏవరూపో హి పథవికమ్పో బోధిమణ్డేపి అహోసి. బోధిసత్తే కిర దక్ఖిణదిసాభాగేన బోధిమణ్డం అభిరుళ్హే దక్ఖిణదిసాభాగో హేట్ఠా అవీచిం పాపుణన్తో వియ అహోసి, ఉత్తరభాగో ఉగ్గన్త్వా భవగ్గం అభిహనన్తో వియ. పచ్ఛిమదిసం గతే పచ్ఛిమభాగో హేట్ఠా అవీచిం పాపుణన్తో వియ అహోసి, పాచీనభాగో ఉగ్గన్త్వా భవగ్గం అభిహనన్తో వియ. ఉత్తరదిసం గతే ఉత్తరదిసాభాగో హేట్ఠా అవీచిం పాపుణన్తో వియ, దక్ఖిణదిసాభాగో ఉగ్గన్త్వా భవగ్గం అభిహనన్తో వియ. పాచీనదిసం గతే పాచీనదిసాభాగో హేట్ఠా అవీచిం పాపుణన్తో వియ, పచ్ఛిమభాగో ఉగ్గన్త్వా భవగ్గం అభిహనన్తో వియ. బోధిరుక్ఖోపి సకిం హేట్ఠా అవీచిం పాపుణన్తో వియ, సకిం ఉగ్గన్త్వా భవగ్గం అభిహనన్తో వియ. తస్మిమ్పి దివసే ఏవం ఛహి ఆకారేహి చక్కవాళసహస్సీ మహాపథవీ అకమ్పిత్థ.