౪. నిదానసుత్తవణ్ణనా

౩౪. చతుత్థే నిదానానీతి కారణాని. కమ్మానన్తి వట్టగామికమ్మానం. లోభో నిదానం కమ్మానం సముదయాయాతి లుబ్భనపలుబ్భనసభావో లోభో వట్టగామికమ్మానం సముదయాయ పిణ్డకరణత్థాయ నిదానం కారణం పచ్చయోతి అత్థో. దోసోతి దుస్సనపదుస్సనసభావో దోసో. మోహోతి ముయ్హనపముయ్హనసభావో మోహో.

లోభపకతన్తి లోభేన పకతం, లోభాభిభూతేన లుద్ధేన హుత్వా కతకమ్మన్తి అత్థో. లోభతో జాతన్తి లోభజం. లోభో నిదానమస్సాతి లోభనిదానం. లోభో సముదయో అస్సాతి లోభసముదయం. సముదయోతి పచ్చయో, లోభపచ్చయన్తి అత్థో. యత్థస్స అత్తభావో నిబ్బత్తతీతి యస్మిం ఠానే అస్స లోభజకమ్మవతో పుగ్గలస్స అత్తభావో నిబ్బత్తతి, ఖన్ధా పాతుభవన్తి. తత్థ తం కమ్మం విపచ్చతీతి తేసు ఖన్ధేసు తం కమ్మం విపచ్చతి. దిట్ఠే వా ధమ్మేతిఆది యస్మా తం కమ్మం దిట్ఠధమ్మవేదనీయం వా హోతి ఉపపజ్జవేదనీయం వా అపరపరియాయవేదనీయం వా, తస్మా తం పభేదం దస్సేతుం వుత్తం. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో.

అఖణ్డానీతి అభిన్నాని. అపూతీనీతి పూతిభావేన అబీజత్తం అప్పత్తాని. అవాతాతపహతానీతి న వాతేన న చ ఆతపేన హతాని. సారాదానీతి గహితసారాని సారవన్తాని న నిస్సారాని. సుఖసయితానీతి సన్నిచయభావేన సుఖం సయితాని. సుఖేత్తేతి మణ్డఖేత్తే. సుపరికమ్మకతాయ భూమియాతి నఙ్గలకసనేన చేవ అట్ఠదన్తకేన చ సుట్ఠు పరికమ్మకతాయ ఖేత్తభూమియా. నిక్ఖిత్తానీతి ఠపితాని రోపితాని. అనుప్పవేచ్ఛేయ్యాతి అనుప్పవేసేయ్య. వుద్ధిన్తిఆదీసు ఉద్ధగ్గమనేన వుద్ధిం, హేట్ఠా మూలప్పతిట్ఠానేన విరూళ్హిం, సమన్తా విత్థారికభావేన వేపుల్లం.

యం పనేత్థ దిట్ఠే వా ధమ్మేతిఆది వుత్తం, తత్థ అసమ్మోహత్థం ఇమస్మిం ఠానే కమ్మవిభత్తి నామ కథేతబ్బా. సుత్తన్తికపరియాయేన హి ఏకాదస కమ్మాని విభత్తాని. సేయ్యథిదం – దిట్ఠధమ్మవేదనీయం ఉపపజ్జవేదనీయం అపరపరియాయవేదనీయం, యగ్గరుకం యబ్బహులం యదాసన్నం కటత్తా వా పన కమ్మం, జనకం ఉపత్థమ్భకం ఉపపీళకం ఉపఘాతకన్తి. తత్థ ఏకజవనవీథియం సత్తసు చిత్తేసు కుసలా వా అకుసలా వా పఠమజవనచేతనా దిట్ఠధమ్మవేదనీయకమ్మం నామ. తం ఇమస్మింయేవ అత్తభావే విపాకం దేతి కాకవళియపుణ్ణసేట్ఠీనం వియ కుసలం, నన్దయక్ఖనన్దమాణవకనన్దగోఘాతకకోకాలియసుప్పబుద్ధదేవదత్తచిఞ్చమాణవికానం వియ చ అకుసలం. తథా అసక్కోన్తం పన అహోసికమ్మం నామ హోతి, అవిపాకం సమ్పజ్జతి. తం మిగలుద్దకోపమాయ సాధేతబ్బం. యథా హి మిగలుద్దకేన మిగం దిస్వా ధనుం ఆకడ్ఢిత్వా ఖిత్తో సరో సచే న విరజ్ఝతి, తం మిగం తత్థేవ పాతేతి, అథ నం మిగలుద్దకో నిచ్చమ్మం కత్వా ఖణ్డాఖణ్డికం ఛేత్వా మంసం ఆదాయ పుత్తదారం తోసేన్తో గచ్ఛతి. సచే పన విరజ్ఝతి, మిగో పలాయిత్వా పున తం దిసం న ఓలోకేతి. ఏవం సమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం. సరస్స అవిరజ్ఝిత్వా మిగవిజ్ఝనం వియ హి దిట్ఠధమ్మవేదనీయస్స కమ్మస్స విపాకవారపటిలాభో, అవిజ్ఝనం వియ అవిపాకభావాయ సమ్పజ్జనన్తి.

అత్థసాధికా పన సత్తమజవనచేతనా ఉపపజ్జవేదనీయకమ్మం నామ. తం అనన్తరే అత్తభావే విపాకం దేతి. తం పనేతం కుసలపక్ఖే అట్ఠసమాపత్తివసేన, అకుసలపక్ఖే పఞ్చానన్తరియకమ్మవసేన వేదితబ్బం. తత్థ అట్ఠసమాపత్తిలాభీ ఏకాయ సమాపత్తియా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తతి. పఞ్చన్నమ్పి ఆనన్తరియానం కత్తా ఏకేన కమ్మేన నిరయే నిబ్బత్తతి, సేససమాపత్తియో చ కమ్మాని చ అహోసికమ్మభావంయేవ ఆపజ్జన్తి, అవిపాకాని హోన్తి. అయమ్పి అత్థో పురిమఉపమాయయేవ దీపేతబ్బో.

ఉభిన్నం అన్తరే పన పఞ్చజవనచేతనా అపరపరియాయవేదనీయకమ్మం నామ. తం అనాగతే యదా ఓకాసం లభతి, తదా విపాకం దేతి. సతి సంసారప్పవత్తియా అహోసికమ్మం నామ న హోతి. తం సబ్బం సునఖలుద్దకేన దీపేతబ్బం. యథా హి సునఖలుద్దకేన మిగం దిస్వా సునఖో విస్సజ్జితో మిగం అనుబన్ధిత్వా యస్మిం ఠానే పాపుణాతి, తస్మిం యేవ డంసతి; ఏవమేవం ఇదం కమ్మం యస్మిం ఠానే ఓకాసం లభతి, తస్మింయేవ విపాకం దేతి, తేన ముత్తో సత్తో నామ నత్థి.

కుసలాకుసలేసు పన గరుకాగరుకేసు యం గరుకం హోతి, తం యగ్గరుకం నామ. తదేతం కుసలపక్ఖే మహగ్గతకమ్మం, అకుసలపక్ఖే పఞ్చానన్తరియకమ్మం వేదితబ్బం. తస్మిం సతి సేసాని కుసలాని వా అకుసలాని వా విపచ్చితుం న సక్కోన్తి, తదేవ దువిధమ్పి పటిసన్ధిం దేతి. యథా హి సాసపప్పమాణాపి సక్ఖరా వా అయగుళికా వా ఉదకరహదే పక్ఖిత్తా ఉదకపిట్ఠే ఉప్లవితుం న సక్కోతి, హేట్ఠావ పవిసతి; ఏవమేవ కుసలేపి అకుసలేపి యం గరుకం, తదేవ గణ్హిత్వా గచ్ఛతి.

కుసలాకుసలేసు పన యం బహులం హోతి, తం యబ్బహులం నామ. తం దీఘరత్తం లద్ధాసేవనవసేన వేదితబ్బం. యం వా బలవకుసలకమ్మేసు సోమనస్సకరం, అకుసలకమ్మేసు సన్తాపకరం, ఏతం యబ్బహులం నామ. తదేతం యథా నామ ద్వీసు మల్లేసు యుద్ధభూమిం ఓతిణ్ణేసు యో బలవా, సో ఇతరం పాతేత్వా గచ్ఛతి; ఏవమేవ ఇతరం దుబ్బలకమ్మం అవత్థరిత్వా యం ఆసేవనవసేన వా బహులం, ఆసన్నవసేన వా బలవం, తం విపాకం దేతి, దుట్ఠగామణిఅభయరఞ్ఞో కమ్మం వియ.

సో కిర చూళఙ్గణియయుద్ధే పరాజితో వళవం ఆరుయ్హ పలాయి. తస్స చూళుపట్ఠాకో తిస్సామచ్చో నామ ఏకకోవ పచ్ఛతో అహోసి. సో ఏకం అటవిం పవిసిత్వా నిసిన్నో జిఘచ్ఛాయ బాధయమానాయ – ‘‘భాతిక తిస్స, అతివియ నో జిఘచ్ఛా బాధతి, కిం కరిస్సామా’’తి ఆహ. అత్థి, దేవ, మయా సాటకన్తరే ఠపేత్వా ఏకం సువణ్ణసరకభత్తం ఆభతన్తి. తేన హి ఆహరాతి. సో నీహరిత్వా రఞ్ఞో పురతో ఠపేసి. రాజా దిస్వా, ‘‘తాత, చత్తారో కోట్ఠాసే కరోహీ’’తి ఆహ. మయం తయో జనా, కస్మా దేవో చత్తారో కోట్ఠాసే కారయతీతి? భాతిక తిస్స, యతో పట్ఠాయ అహం అత్తానం సరామి, న మే అయ్యానం అదత్వా ఆహారో పరిభుత్తపుబ్బో అత్థి, స్వాహం అజ్జపి అదత్వా న పరిభుఞ్జిస్సామీతి. సో చత్తారో కోట్ఠాసే అకాసి. రాజా ‘‘కాలం ఘోసేహీ’’తి ఆహ. ఛడ్డితారఞ్ఞే కుతో, అయ్యే, లభిస్సామ దేవాతి. ‘‘నాయం తవ భారో. సచే మమ సద్ధా అత్థి, అయ్యే, లభిస్సామ, విస్సత్థో కాలం ఘోసేహీ’’తి ఆహ. సో ‘‘కాలో, భన్తే, కాలో, భన్తే’’తి తిక్ఖత్తుం ఘోసేసి.

అథస్స బోధిమాతుమహాతిస్సత్థేరో తం సద్దం దిబ్బాయ సోతధాతుయా సుత్వా ‘కత్థాయం సద్దో’తి తం ఆవజ్జేన్తో ‘‘అజ్జ దుట్ఠగామణిఅభయమహారాజా యుద్ధపరాజితో అటవిం పవిసిత్వా నిసిన్నో ఏకం సరకభత్తం చత్తారో కోట్ఠాసే కారేత్వా ‘ఏకకోవ న పరిభుఞ్జిస్సామీ’తి కాలం ఘోసాపేసీ’’తి ఞత్వా ‘‘అజ్జ మయా రఞ్ఞో సఙ్గహం కాతుం వట్టతీ’’తి మనోగతియా ఆగన్త్వా రఞ్ఞో పురతో అట్ఠాసి. రాజా దిస్వా పసన్నచిత్తో ‘‘పస్స, భాతిక, తిస్సా’’తి వత్వా థేరం వన్దిత్వా ‘‘పత్తం, భన్తే, దేథా’’తి ఆహ. థేరో పత్తం నీహరి. రాజా అత్తనో కోట్ఠాసేన సద్ధిం థేరస్స కోట్ఠాసం పత్తే పక్ఖిపిత్వా, ‘‘భన్తే, ఆహారపరిస్సయో నామ మా కదాచి హోతూ’’తి వన్దిత్వా అట్ఠాసి. తిస్సామచ్చోపి ‘‘మమ అయ్యపుత్తే పస్సన్తే భుఞ్జితుం న సక్ఖిస్సామీ’’తి అత్తనో కోట్ఠాసం థేరస్సేవ పత్తే ఆకిరి. వళవాపి చిన్తేసి – ‘‘మయ్హమ్పి కోట్ఠాసం థేరస్సేవ దాతుం వట్టతీ’’తి. రాజా వళవం ఓలోకేత్వా ‘‘అయమ్పి అత్తనో కోట్ఠాసం థేరస్సేవ పత్తే పక్ఖిపనం పచ్చాసీసతీ’’తి ఞత్వా తమ్పి తత్థేవ పక్ఖిపిత్వా థేరం వన్దిత్వా ఉయ్యోజేసి. థేరో తం భత్తం ఆదాయ గన్త్వా ఆదితో పట్ఠాయ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఆలోపసఙ్ఖేపేన అదాసి.

రాజాపి చిన్తేసి – ‘‘అతివియమ్హా జిఘచ్ఛితా, సాధు వతస్స సచే అతిరేకభత్తసిత్థాని పహిణేయ్యా’’తి. థేరో రఞ్ఞో చిత్తం ఞత్వా అతిరేకభత్తం ఏతేసం యాపనమత్తం కత్వా పత్తం ఆకాసే ఖిపి, పత్తో ఆగన్త్వా రఞ్ఞో హత్థే పతిట్ఠాసి. భత్తం తిణ్ణమ్పి జనానం యావదత్థం అహోసి. అథ రాజా పత్తం ధోవిత్వా ‘‘తుచ్ఛపత్తం న పేసిస్సామీ’’తి ఉత్తరిసాటకం మోచేత్వా ఉదకం పుఞ్ఛిత్వా సాటకం పత్తే ఠపేత్వా ‘‘పత్తో గన్త్వా మమ అయ్యస్స హత్థే పతిట్ఠాతూ’’తి ఆకాసే ఖిపి. పత్తో గన్త్వా థేరస్స హత్థే పతిట్ఠాసి.

అపరభాగే రఞ్ఞో తథాగతస్స సరీరధాతూనం అట్ఠమభాగం పతిట్ఠాపేత్వా వీసరతనసతికం మహాచేతియం కారేన్తస్స అపరినిట్ఠితేయేవ చేతియే కాలకిరియాసమయో అనుప్పత్తో. అథస్స మహాచేతియస్స దక్ఖిణపస్సే నిపన్నస్స పఞ్చనికాయవసేన భిక్ఖుసఙ్ఘే సజ్ఝాయం కరోన్తే ఛహి దేవలోకేహి ఛ రథా ఆగన్త్వా పురతో ఆకాసే అట్ఠంసు. రాజా ‘‘పుఞ్ఞపోత్థకం ఆహరథా’’తి ఆదితో పట్ఠాయ పుఞ్ఞపోత్థకం వాచాపేసి. అథ నం కిఞ్చి కమ్మం న పరితోసేసి. సో ‘‘పరతో వాచేథా’’తి ఆహ. పోత్థకవాచకో ‘‘చూళఙ్గణియయుద్ధే పరాజితేన తే దేవ అటవిం పవిసిత్వా నిసిన్నేన ఏకం సరకభత్తం చత్తారో కోట్ఠాసే కారేత్వా బోధిమాతుమహాతిస్సత్థేరస్స భిక్ఖా దిన్నా’’తి ఆహ. రాజా ‘‘ఠపేహీ’’తి వత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం పుచ్ఛి, ‘‘భన్తే, కతరో దేవలోకో రమణీయో’’తి? సబ్బబోధిసత్తానం వసనట్ఠానం తుసితభవనం మహారాజాతి. రాజా కాలం కత్వా తుసితభవనతో ఆగతరథేవ పతిట్ఠాయ తుసితభవనం అగమాసి. ఇదం బలవకమ్మస్స విపాకదానే వత్థు.

యం పన కుసలాకుసలేసు ఆసన్నమరణే అనుస్సరితుం సక్కోతి, తం యదాసన్నం నామ. తదేతం యథా నామ గోగణపరిపుణ్ణస్స వజస్స ద్వారే వివటే పరభాగే దమ్మగవబలవగవేసు సన్తేసుపి యో వజద్వారస్స ఆసన్నో హోతి అన్తమసో దుబ్బలజరగ్గవోపి, సో ఏవ పఠమతరం నిక్ఖమతి, ఏవమేవ అఞ్ఞేసు కుసలాకుసలేసు సన్తేసుపి మరణకాలస్స ఆసన్నత్తా విపాకం దేతి.

తత్రిమాని వత్థూని – మధుఅఙ్గణగామే కిర ఏకో దమిళదోవారికో పాతోవ బళిసం ఆదాయ గన్త్వా మచ్ఛే వధిత్వా తయో కోట్ఠాసే కత్వా ఏకేన తణ్డులం గణ్హాతి, ఏకేన దధిం, ఏకం పచతి. ఇమినా నీహారేన పఞ్ఞాస వస్సాని పాణాతిపాతకమ్మం కత్వా అపరభాగే మహల్లకో అనుట్ఠానసేయ్యం ఉపగచ్ఛతి. తస్మిం ఖణే గిరివిహారవాసీ చూళపిణ్డపాతికతిస్సత్థేరో ‘‘మా అయం సత్తో మయి పస్సన్తే నస్సతూ’’తి గన్త్వా తస్స గేహద్వారే అట్ఠాసి. అథస్స భరియా, ‘‘సామి, థేరో ఆగతో’’తి ఆరోచేసి. అహం పఞ్ఞాస వస్సాని థేరస్స సన్తికం న గతపుబ్బో, కతరేన మే గుణేన థేరో ఆగమిస్సతి, గచ్ఛాతి నం వదథాతి. సా ‘‘అతిచ్ఛథ, భన్తే’’తి ఆహ. థేరో ‘‘ఉపాసకస్స కా సరీరప్పవత్తీ’’తి పుచ్ఛి. దుబ్బలో, భన్తేతి. థేరో ఘరం పవిసిత్వా సతిం ఉప్పాదేత్వా ‘‘సీలం గణ్హిస్ససీ’’తి ఆహ. ఆమ, భన్తే, దేథాతి. థేరో తీణి సరణాని దత్వా పఞ్చ సీలాని దాతుం ఆరభి. తస్స పఞ్చ సీలానీతి వచనకాలేయేవ జివ్హా పపతి. థేరో ‘‘వట్టిస్సతి ఏత్తక’’న్తి నిక్ఖమిత్వా గతో. సోపి కాలం కత్వా చాతుమహారాజికభవనే నిబ్బత్తి. నిబ్బత్తక్ఖణేయేవ చ ‘‘కిం ను ఖో కమ్మం కత్వా మయా ఇదం లద్ధ’’న్తి ఆవజ్జేన్తో థేరం నిస్సాయ లద్ధభావం ఞత్వా దేవలోకతో ఆగన్త్వా థేరం వన్దిత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ‘‘కో ఏసో’’తి చ వుత్తే ‘‘అహం, భన్తే, దమిళదోవారికో’’తి ఆహ. కుహిం నిబ్బత్తోసీతి? చాతుమహారాజికేసు, భన్తే, సచే మే అయ్యో పఞ్చ సీలాని అదస్స, ఉపరి దేవలోకే నిబ్బత్తో అస్సం. అహం కిం కరిస్సామి, త్వం గణ్హితుం నాసక్ఖి, పుత్తకాతి. సో థేరం వన్దిత్వా దేవలోకమేవ గతో. ఇదం తావ కుసలకమ్మే వత్థు.

అన్తరగఙ్గాయ పన మహావాచకాలఉపాసకో నామ అహోసి. సో తింస వస్సాని సోతాపత్తిమగ్గత్థాయ ద్వత్తింసాకారం సజ్ఝాయిత్వా ‘‘అహం ఏవం ద్వత్తింసాకారం సజ్ఝాయన్తో ఓభాసమత్తమ్పి నిబ్బత్తేతుం నాసక్ఖిం, బుద్ధసాసనం అనియ్యానికం భవిస్సతీ’’తి దిట్ఠివిపల్లాసం పత్వా కాలకిరియం కత్వా మహాగఙ్గాయ నవఉసభికో సుసుమారపేతో హుత్వా నిబ్బత్తి. ఏకం సమయం కచ్ఛకతిత్థేన సట్ఠి పాసాణత్థమ్భసకటాని అగమంసు. సో సబ్బేపి తే గోణే చ పాసాణే చ ఖాది. ఇదం అకుసలకమ్మే వత్థు.

ఏతేహి పన తీహి ముత్తం అఞ్ఞాణవసేన కతం కటత్తా వా పన కమ్మం నామ. తం యథా నామ ఉమ్మత్తకేన ఖిత్తదణ్డం యత్థ వా తత్థ వా గచ్ఛతి, ఏవమేవ తేసం అభావే యత్థ కత్థచి విపాకం దేతి.

జనకం నామ ఏకం పటిసన్ధిం జనేత్వా పవత్తిం న జనేతి, పవత్తే అఞ్ఞం కమ్మం విపాకం నిబ్బత్తేతి. యథా హి మాతా జనేతియేవ, ధాతియేవ పన జగ్గతి; ఏవమేవం మాతా వియ పటిసన్ధినిబ్బత్తకం జనకకమ్మం, ధాతి వియ పవత్తే సమ్పత్తకమ్మం. ఉపత్థమ్భకం నామ కుసలేపి లబ్భతి అకుసలేపి. ఏకచ్చో హి కుసలం కత్వా సుగతిభవే నిబ్బత్తతి. సో తత్థ ఠితో పునప్పునం కుసలం కత్వా తం కమ్మం ఉపత్థమ్భేత్వా అనేకాని వస్ససతసహస్సాని సుగతిభవస్మింయేవ విచరతి. ఏకచ్చో అకుసలం కత్వా దుగ్గతిభవే నిబ్బత్తతి. సో తత్థ ఠితో పునప్పునం అకుసలం కత్వా తం కమ్మం ఉపత్థమ్భేత్వా బహూని వస్ససతసహస్సాని దుగ్గతిభవస్మింయేవ విచరతి.

అపరో నయో – జనకం నామ కుసలమ్పి హోతి అకుసలమ్పి. తం పటిసన్ధియమ్పి పవత్తేపి రూపారూపవిపాకక్ఖన్ధే జనేతి. ఉపత్థమ్భకం పన విపాకం జనేతుం న సక్కోతి, అఞ్ఞేన కమ్మేన దిన్నాయ పటిసన్ధియా జనితే విపాకే ఉప్పజ్జనకసుఖదుక్ఖం ఉపత్థమ్భేతి, అద్ధానం పవత్తేతి. ఉపపీళకం నామ అఞ్ఞేన కమ్మేన దిన్నాయ పటిసన్ధియా జనితే విపాకే ఉప్పజ్జనకసుఖదుక్ఖం పీళేతి బాధేతి, అద్ధానం పవత్తితుం న దేతి. తత్రాయం నయో – కుసలకమ్మే విపచ్చమానే అకుసలకమ్మం ఉపపీళకం హుత్వా తస్స విపచ్చితుం న దేతి. అకుసలకమ్మే విపచ్చమానే కుసలకమ్మం ఉపపీళకం హుత్వా తస్స విపచ్చితుం న దేతి. యథా వడ్ఢమానకం రుక్ఖం వా గచ్ఛం వా లతం వా కోచిదేవ దణ్డేన వా సత్థేన వా భిన్దేయ్య వా ఛిన్దేయ్య వా, అథ సో రుక్ఖో వా గచ్ఛో వా లతా వా వడ్ఢితుం న సక్కుణేయ్య; ఏవమేవం కుసలం విపచ్చమానం అకుసలేన ఉపపీళితం, అకుసలం వా పన విపచ్చమానం కుసలేన ఉపపీళితం విపచ్చితుం న సక్కోతి. తత్థ సునక్ఖత్తస్స అకుసలకమ్మం కుసలం ఉపపీళేసి, చోరఘాతకస్స కుసలకమ్మం అకుసలం ఉపపీళేసి.

రాజగహే కిర వాతకాళకో పఞ్ఞాస వస్సాని చోరఘాతకమ్మం అకాసి. అథ నం రఞ్ఞో ఆరోచేసుం – ‘‘దేవ, వాతకాళకో మహల్లకో చోరే ఘాతేతుం న సక్కోతీ’’తి. ‘‘అపనేథ నం తస్మా ఠానన్తరాతి. అమచ్చా నం అపనేత్వా అఞ్ఞం తస్మిం ఠానే ఠపయింసు. వాతకాళకోపి యావ తం కమ్మం అకాసి, తావ అహతవత్థాని వా అచ్ఛాదితుం సురభిపుప్ఫాని వా పిళన్ధితుం పాయాసం వా భుఞ్జితుం ఉచ్ఛాదనన్హాపనం వా పచ్చనుభోతుం నాలత్థ. సో ‘‘దీఘరత్తం మే కిలిట్ఠవేసేన చరిత’’న్తి ‘‘పాయాసం మే పచాహీ’’తి భరియం ఆణాపేత్వా న్హానీయసమ్భారాని గాహాపేత్వా న్హానతిత్థం గన్త్వా సీసం న్హత్వా అహతవత్థాని అచ్ఛాదేత్వా గన్ధే విలిమ్పిత్వా పుప్ఫాని పిళన్ధిత్వా ఘరం ఆగచ్ఛన్తో సారిపుత్తత్థేరం దిస్వా ‘‘సంకిలిట్ఠకమ్మతో చమ్హి అపగతో, అయ్యో చ మే దిట్ఠో’’తి తుట్ఠమానసో థేరం ఘరం నేత్వా నవసప్పిసక్కరచుణ్ణాభిసఙ్ఖతేన పాయాసేన పరివిసి. థేరో తస్స అనుమోదనమకాసి. సో అనుమోదనం సుత్వా అనులోమికఖన్తిం పటిలభిత్వా థేరం అనుగన్త్వా నివత్తమానో అన్తరామగ్గే తరుణవచ్ఛాయ గావియా మద్దిత్వా జీవితక్ఖయం పాపితో గన్త్వా తావతింసభవనే నిబ్బత్తి. భిక్ఖూ తథాగతం పుచ్ఛింసు – ‘‘భన్తే, చోరఘాతకో అజ్జేవ కిలిట్ఠకమ్మతో అపనీతో, అజ్జేవ కాలఙ్కతో, కహం ను ఖో నిబ్బత్తో’’తి? తావతింసభవనే, భిక్ఖవేతి. భన్తే, చోరఘాతకో దీఘరత్తం పురిసే ఘాతేసి, తుమ్హే చ ఏవం వదేథ, నత్థి ను ఖో పాపకమ్మస్స ఫలన్తి. మా, భిక్ఖవే, ఏవం అవచుత్థ, బలవకల్యాణమిత్తూపనిస్సయం లభిత్వా ధమ్మసేనాపతిస్స పిణ్డపాతం దత్వా అనుమోదనం సుత్వా అనులోమికఖన్తిం పటిలభిత్వా సో తత్థ నిబ్బత్తోతి.

‘‘సుభాసితం సుణిత్వాన, నాగరియో చోరఘాతకో;

అనులోమఖన్తిం లద్ధాన, మోదతీ తిదివం గతో’’తి.

ఉపఘాతకం పన సయం కుసలమ్పి అకుసలమ్పి సమానం అఞ్ఞం దుబ్బలకమ్మం ఘాతేత్వా తస్స విపాకం పటిబాహిత్వా అత్తనో విపాకస్స ఓకాసం కరోతి. ఏవం పన కమ్మేన కతే ఓకాసే తం విపాకం ఉప్పన్నం నామ వుచ్చతి. ఉపచ్ఛేదకన్తిపి ఏతస్సేవ నామం. తత్రాయం నయో – కుసలకమ్మస్స విపచ్చనకాలే ఏకం అకుసలకమ్మం ఉట్ఠాయ తం కమ్మం ఛిన్దిత్వా పాతేతి. అకుసలకమ్మస్సపి విపచ్చనకాలే ఏకం కుసలకమ్మం ఉట్ఠాయ తం కమ్మం ఛిన్దిత్వా పాతేతి. ఇదం ఉపచ్ఛేదకం నామ. తత్థ అజాతసత్తునో కమ్మం కుసలచ్ఛేదకం అహోసి, అఙ్గులిమాలత్థేరస్స అకుసలచ్ఛేదకన్తి. ఏవం సుత్తన్తికపరియాయేన ఏకాదస కమ్మాని విభత్తాని.

అభిధమ్మపరియాయేన పన సోళస కమ్మాని విభత్తాని, సేయ్యథిదం – ‘‘అత్థేకచ్చాని పాపకాని కమ్మసమాదానాని గతిసమ్పత్తిపటిబాళ్హాని న విపచ్చన్తి, అత్థేకచ్చాని పాపకాని కమ్మసమాదానాని ఉపధిసమ్పత్తిపటిబాళ్హాని న విపచ్చన్తి, అత్థేకచ్చాని పాపకాని కమ్మసమాదానాని కాలసమ్పత్తిపటిబాళ్హాని న విపచ్చన్తి, అత్థేకచ్చాని పాపకాని కమ్మసమాదానాని పయోగసమ్పత్తిపటిబాళ్హాని న విపచ్చన్తి. అత్థేకచ్చాని పాపకాని కమ్మసమాదానాని గతివిపత్తిం ఆగమ్మ విపచ్చన్తి, ఉపధివిపత్తిం, కాలవిపత్తిం, పయోగవిపత్తిం ఆగమ్మ విపచ్చన్తి. అత్థేకచ్చాని కల్యాణాని కమ్మసమాదానాని గతివిపత్తిపటిబాళ్హాని న విపచ్చన్తి, ఉపధివిపత్తి, కాలవిపత్తి, పయోగవిపత్తిపటిబాళ్హాని న విపచ్చన్తి. అత్థేకచ్చాని కల్యాణాని కమ్మసమాదానాని గతిసమ్పత్తిం ఆగమ్మ విపచ్చన్తి, ఉపధిసమ్పత్తిం, కాలసమ్పత్తిం, పయోగసమ్పత్తిం ఆగమ్మ విపచ్చన్తీ’’తి (విభ. ౮౧౦).

తత్థ పాపకానీతి లామకాని. కమ్మసమాదానానీతి కమ్మగ్గహణాని. గహితసమాదిన్నానం కమ్మానమేతం అధివచనం. గతిసమ్పత్తిపటిబాళ్హాని న విపచ్చన్తీతిఆదీసు అనిట్ఠారమ్మణానుభవనారహే కమ్మే విజ్జమానేయేవ సుగతిభవే నిబ్బత్తస్స తం కమ్మం గతిసమ్పత్తిపటిబాళ్హం న విపచ్చతి నామ. గతిసమ్పత్తియా పతిబాహితం హుత్వా న విపచ్చతీతి అత్థో. యో పన పాపకమ్మేన దాసియా వా కమ్మకారియా వా కుచ్ఛియం నిబ్బత్తిత్వా ఉపధిసమ్పన్నో హోతి, అత్తభావసమిద్ధియం తిట్ఠతి. అథస్స సామికా తస్స రూపసమ్పత్తిం దిస్వా ‘‘నాయం కిలిట్ఠకమ్మస్సానుచ్ఛవికో’’తి చిత్తం ఉప్పాదేత్వా అత్తనో జాతపుత్తం వియ భణ్డాగారికాదిట్ఠానేసు ఠపేత్వా సమ్పత్తిం యోజేత్వా పరిహరన్తి. ఏవరూపస్స కమ్మం ఉపధిసమ్పత్తిపటిబాళ్హం న విపచ్చతి నామ. యో పన పఠమకప్పికకాలసదిసే సులభసమ్పన్నరసభోజనే సుభిక్ఖకాలే నిబ్బత్తతి, తస్స విజ్జమానమ్పి పాపకమ్మం కాలసమ్పత్తిపటిబాళ్హం న విపచ్చతి నామ. యో పన సమ్మాపయోగం నిస్సాయ జీవతి, ఉపసఙ్కమితబ్బయుత్తకాలే ఉపసఙ్కమతి, పటిక్కమితబ్బయుత్తకాలే పటిక్కమతి, పలాయితబ్బయుత్తకాలే పలాయతి. లఞ్జదానయుత్తకాలే లఞ్జం దేతి, చోరికయుత్తకాలే చోరికం కరోతి, ఏవరూపస్స పాపకమ్మం పయోగసమ్పత్తిపటిబాళ్హం న విపచ్చతి నామ.

దుగ్గతిభవే నిబ్బత్తస్స పన పాపకమ్మం గతివిపత్తిం ఆగమ్మ విపచ్చతి నామ. యో పన దాసియా వా కమ్మకారియా వా కుచ్ఛిస్మిం నిబ్బత్తో దుబ్బణ్ణో హోతి దుస్సణ్ఠానో, ‘‘యక్ఖో ను ఖో మనుస్సో ను ఖో’’తి విమతిం ఉప్పాదేతి. సో సచే పురిసో హోతి, అథ నం ‘‘నాయం అఞ్ఞస్స కమ్మస్స అనుచ్ఛవికో’’తి హత్థిం వా రక్ఖాపేన్తి అస్సం వా గోణే వా, తిణకట్ఠాదీని వా ఆహరాపేన్తి, ఖేళసరకం వా గణ్హాపేన్తి. సచే ఇత్థీ హోతి, అథ నం హత్థిఅస్సాదీనం భత్తమాసాదీని వా పచాపేన్తి, కచవరం వా ఛడ్డాపేన్తి, అఞ్ఞం వా పన జిగుచ్ఛనీయకమ్మం కారేన్తి. ఏవరూపస్స పాపకమ్మం ఉపధివిపత్తిం ఆగమ్మ విపచ్చతి నామ. యో పన దుబ్భిక్ఖకాలే వా పరిహీనసమ్పత్తికాలే వా అన్తరకప్పే వా నిబ్బత్తతి, తస్స పాపకమ్మం కాలవిపత్తిం ఆగమ్మ విపచ్చతి నామ. యో పన పయోగం సమ్పాదేతుం న జానాతి, ఉపసఙ్కమితబ్బయుత్తకాలే ఉపసఙ్కమితుం న జానాతి…పే… చోరికయుత్తకాలే చోరికం కాతుం న జానాతి, తస్స పాపకమ్మం పయోగవిపత్తిం ఆగమ్మ విపచ్చతి నామ.

యో పన ఇట్ఠారమ్మణానుభవనారహే కమ్మే విజ్జమానేయేవ గన్త్వా దుగ్గతిభవే నిబ్బత్తతి, తస్స తం కమ్మం గతివిపత్తిపటిబాళ్హం న విపచ్చతి నామ. యో పన పుఞ్ఞానుభావేన రాజరాజమహామత్తాదీనం గేహే నిబ్బత్తిత్వా కాణో వా హోతి కుణీ వా ఖఞ్జో వా పక్ఖహతో వా, తస్స ఓపరజ్జసేనాపతిభణ్డాగారికట్ఠానాదీని న అనుచ్ఛవికానీతి న దేన్తి. ఇచ్చస్స తం పుఞ్ఞం ఉపధివిపత్తిపటిబాళ్హం న విపచ్చతి నామ. యో పన దుబ్భిక్ఖకాలే వా పరిహీనసమ్పత్తికాలే వా అన్తరకప్పే వా మనుస్సేసు నిబ్బత్తతి, తస్స తం కల్యాణకమ్మం కాలవిపత్తిపటిబాళ్హం న విపచ్చతి నామ. యో హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ పయోగం సమ్పాదేతుం న జానాతి, తస్స కల్యాణకమ్మం పయోగవిపత్తిపటిబాళ్హం న విపచ్చతి నామ.

కల్యాణకమ్మేన పన సుగతిభవే నిబ్బత్తస్స తం కమ్మం గతిసమ్పత్తిం ఆగమ్మ విపచ్చతి నామ. రాజరాజమహామత్తాదీనం కులే నిబ్బత్తిత్వా ఉపధిసమ్పత్తిం పత్తస్స అత్తభావసమిద్ధియం ఠితస్స దేవనగరే సముస్సితరతనతోరణసదిసం అత్తభావం దిస్వా ‘‘ఇమస్స ఓపరజ్జసేనాపతిభణ్డాగారికట్ఠానాదీని అనుచ్ఛవికానీ’’తి దహరస్సేవ సతో తాని ఠానన్తరాని దేన్తి, ఏవరూపస్స కల్యాణకమ్మం ఉపధిసమ్పత్తిం ఆగమ్మ విపచ్చతి నామ. యో పఠమకప్పికేసు వా సులభన్నపానకాలే వా నిబ్బత్తతి, తస్స కల్యాణకమ్మం కాలసమ్పత్తిం ఆగమ్మ విపచ్చతి నామ. యో వుత్తనయేనేవ పయోగం సమ్పాదేతుం జానాతి, తస్స కమ్మం పయోగసమ్పత్తిం ఆగమ్మ విపచ్చతి నామ. ఏవం అభిధమ్మపరియాయేన సోళస కమ్మాని విభత్తాని.

అపరానిపి పటిసమ్భిదామగ్గపరియాయేన ద్వాదస కమ్మాని విభత్తాని. సేయ్యథిదం – ‘‘అహోసి కమ్మం అహోసి కమ్మవిపాకో, అహోసి కమ్మం నాహోసి కమ్మవిపాకో, అహోసి కమ్మం అత్థి కమ్మవిపాకో, అహోసి కమ్మం నత్థి కమ్మవిపాకో, అహోసి కమ్మం భవిస్సతి కమ్మవిపాకో, అహోసి కమ్మం న భవిస్సతి కమ్మవిపాకో, అత్థి కమ్మం అత్థి కమ్మవిపాకో, అత్థి కమ్మం నత్థి కమ్మవిపాకో, అత్థి కమ్మం భవిస్సతి కమ్మవిపాకో, అత్థి కమ్మం న భవిస్సతి కమ్మవిపాకో, భవిస్సతి కమ్మం భవిస్సతి కమ్మవిపాకో, భవిస్సతి కమ్మం న భవిస్సతి కమ్మవిపాకో’’తి (పటి. మ. ౧.౨౩౪).

తత్థ యం కమ్మం అతీతే ఆయూహితం అతీతేయేవ విపాకవారం లభి, పటిసన్ధిజనకం పటిసన్ధిం జనేసి, రూపజనకం రూపం, తం అహోసి కమ్మం అహోసి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం. యం పన విపాకవారం న లభి, పటిసన్ధిజనకం పటిసన్ధిం రూపజనకం వా రూపం జనేతుం నాసక్ఖి, తం అహోసి కమ్మం నాహోసి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం. యం పన అతీతే ఆయూహితం ఏతరహి లద్ధవిపాకవారం పటిసన్ధిజనకం పటిసన్ధిం జనేత్వా రూపజనకం రూపం జనేత్వా ఠితం, తం అహోసి కమ్మం అత్థి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం. యం అలద్ధవిపాకవారం పటిసన్ధిజనకం వా పటిసన్ధిం రూపజనకం వా రూపం జనేతుం నాసక్ఖి, తం అహోసి కమ్మం నత్థి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం. యం పన అతీతే ఆయూహితం అనాగతే విపాకవారం లభిస్సతి, పటిసన్ధిజనకం పటిసన్ధిం రూపజనకం రూపం జనేతుం సక్ఖిస్సతి, తం అహోసి కమ్మం భవిస్సతి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం. యం అనాగతే విపాకవారం న లభిస్సతి, పటిసన్ధిజనకం పటిసన్ధిం రూపజనకం వా రూపం జనేతుం న సక్ఖిస్సతి, తం అహోసి కమ్మం న భవిస్సతి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం.

యం పన ఏతరహి ఆయూహితం ఏతరహియేవ విపాకవారం లభతి, తం అత్థి కమ్మం అత్థి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం. యం పన ఏతరహి విపాకవారం న లభతి, తం అత్థి కమ్మం నత్థి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం. యం పన ఏతరహి ఆయూహితం అనాగతే విపాకవారం లభిస్సతి, పటిసన్ధిజనకం పటిసన్ధిం రూపజనకం రూపం జనేతుం సక్ఖిస్సతి, తం అత్థి కమ్మం భవిస్సతి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం. యం పన విపాకవారం న లభిస్సతి, పటిసన్ధిజనకం పటిసన్ధిం రూపజనకం వా రూపం జనేతుం సక్ఖిస్సతి, తం అత్థి కమ్మం న భవిస్సతి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం.

యం పనానాగతే ఆయూహిస్సతి, అనాగతేయేవ విపాకవారం లభిస్సతి, పటిసన్ధిజనకం పటిసన్ధిం రూపజనకం వా రూపం జనేస్సతి, తం భవిస్సతి కమ్మం భవిస్సతి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం. యం పన విపాకవారం న లభిస్సతి, పటిసన్ధిజనకం పటిసన్ధిం రూపజనకం వా రూపం జనేతుం న సక్ఖిస్సతి, తం భవిస్సతి కమ్మం న భవిస్సతి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం. ఏవం పటిసమ్భిదామగ్గపరియాయేన ద్వాదస కమ్మాని విభత్తాని.

ఇతి ఇమాని చేవ ద్వాదస అభిధమ్మపరియాయేన విభత్తాని చ సోళస కమ్మాని అత్తనో ఠానా ఓసక్కిత్వా సుత్తన్తికపరియాయేన వుత్తాని ఏకాదస కమ్మానియేవ భవన్తి. తానిపి తతో ఓసక్కిత్వా తీణియేవ కమ్మాని హోన్తి దిట్ఠధమ్మవేదనీయం, ఉపపజ్జవేదనీయం, అపరపరియాయవేదనీయన్తి. తేసం సఙ్కమనం నత్థి, యథాఠానేయేవ తిట్ఠన్తి. యది హి దిట్ఠధమ్మవేదనీయం కమ్మం ఉపపజ్జవేదనీయం వా అపరపరియాయవేదనీయం వా భవేయ్య, ‘‘దిట్ఠే వా ధమ్మే’’తి సత్థా న వదేయ్య. సచేపి ఉపపజ్జవేదనీయం దిట్ఠధమ్మవేదనీయం వా అపరపరియాయవేదనీయం వా భవేయ్య, ‘‘ఉపపజ్జ వా’’తి సత్థా న వదేయ్య. అథాపి అపరపరియాయవేదనీయం దిట్ఠధమ్మవేదనీయం వా ఉపపజ్జవేదనీయం వా భవేయ్య, ‘‘అపరే వా పరియాయే’’తి సత్థా న వదేయ్య.

సుక్కపక్ఖేపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. ఏత్థ పన లోభే విగతేతి లోభే అపగతే నిరుద్ధే. తాలవత్థుకతన్తి తాలవత్థు వియ కతం, మత్థకచ్ఛిన్నతాలో వియ పున అవిరుళ్హిసభావం కతన్తి అత్థో. అనభావం కతన్తి అనుఅభావం కతం, యథా పున నుప్పజ్జతి, ఏవం కతన్తి అత్థో. ఏవస్సూతి ఏవం భవేయ్యుం. ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ బీజాని వియ కుసలాకుసలం కమ్మం దట్ఠబ్బం, తాని అగ్గినా డహనపురిసో వియ యోగావచరో, అగ్గి వియ మగ్గఞాణం, అగ్గిం దత్వా బీజానం డహనకాలో వియ మగ్గఞాణేన కిలేసానం దడ్ఢకాలో, మసికతకాలో వియ పఞ్చన్నం ఖన్ధానం ఛిన్నమూలకే కత్వా ఠపితకాలో, మహావాతే ఓపునిత్వా నదియా వా పవాహేత్వా అప్పవత్తికతకాలో వియ ఉపాదిన్నకసన్తానస్స నిరోధేన ఛిన్నమూలకానం పఞ్చన్నం ఖన్ధానం అప్పటిసన్ధికభావేన నిరుజ్ఝిత్వా పున భవస్మిం పటిసన్ధిం అగ్గహితకాలో వేదితబ్బో.

మోహజఞ్చాపవిద్దసూతి మోహజఞ్చాపి అవిద్దసు. ఇదం వుత్తం హోతి – యం సో అవిదూ అన్ధబాలో లోభజఞ్చ దోసజఞ్చ మోహజఞ్చాతి కమ్మం కరోతి, ఏవం కరోన్తేన యం తేన పకతం కమ్మం అప్పం వా యది వా బహుం. ఇధేవ తం వేదనియన్తి తం కమ్మం తేన బాలేన ఇధ సకే అత్తభావేయేవ వేదనీయం, తస్సేవ తం అత్తభావే విపచ్చతీతి అత్థో. వత్థుం అఞ్ఞం న విజ్జతీతి తస్స కమ్మస్స విపచ్చనత్థాయ అఞ్ఞం వత్థు నత్థి. న హి అఞ్ఞేన కతం కమ్మం అఞ్ఞస్స అత్తభావే విపచ్చతి. తస్మా లోభఞ్చ దోసఞ్చ, మోహజఞ్చాపి విద్దసూతి తస్మా యో విదూ మేధావీ పణ్డితో తం లోభజాదిభేదం కమ్మం న కరోతి, సో విజ్జం ఉప్పాదయం భిక్ఖు, సబ్బా దుగ్గతియో జహే, అరహత్తమగ్గవిజ్జం ఉప్పాదేత్వా తం వా పన విజ్జం ఉప్పాదేన్తో సబ్బా దుగ్గతియో జహతి. దేసనాసీసమేవేతం, సుగతియోపి పన సో ఖీణాసవో జహతియేవ. యమ్పి చేతం ‘‘తస్మా లోభఞ్చ దోసఞ్చా’’తి వుత్తం, ఏత్థాపి లోభదోససీసేన లోభజఞ్చ దోసజఞ్చ కమ్మమేవ నిద్దిట్ఠన్తి వేదితబ్బం. ఏవం సుత్తన్తేసుపి గాథాయపి వట్టవివట్టమేవ కథితన్తి.