౪. దేవదూతవగ్గో

౧. సబ్రహ్మకసుత్తవణ్ణనా

౩౧. చతుత్థస్స పఠమే అజ్ఝాగారేతి సకే ఘరే. పూజితా హోన్తీతి యం ఘరే అత్థి, తేన పటిజగ్గితా గోపితా హోన్తి. ఇతి మాతాపితుపూజకాని కులాని మాతాపితూహి సబ్రహ్మకానీతి పకాసేత్వా ఇదాని నేసం సపుబ్బాచరియకాదిభావం పకాసేన్తో సపుబ్బాచరియకానీతిఆదిమాహ. తత్థ బ్రహ్మాతిఆదీని తేసం బ్రహ్మాదిభావసాధనత్థం వుత్తాని. బహుకారాతి పుత్తానం బహూపకారా. ఆపాదకాతి జీవితస్స ఆపాదకా. పుత్తకానం హి మాతాపితూహి జీవితం ఆపాదితం పాలితం ఘటితం అనుప్పబన్ధేన పవత్తితం. పోసకాతి హత్థపాదే వడ్ఢేత్వా హదయలోహితం పాయేత్వా పోసేతారో. ఇమస్స లోకస్స దస్సేతారోతి పుత్తానం హి ఇమస్మిం లోకే ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణస్స దస్సనం నామ మాతాపితరో నిస్సాయ జాతన్తి ఇమస్స లోకస్స దస్సేతారో నామ.

బ్రహ్మాతి మాతాపితరోతి సేట్ఠాధివచనం. యథా బ్రహ్మునో చతస్సో భావనా అవిజహితా హోన్తి మేత్తా కరుణా ముదితా ఉపేక్ఖాతి, ఏవమేవ మాతాపితూనం పుత్తకేసు చతస్సో భావనా అవిజహితా హోన్తి. తా తస్మిం తస్మిం కాలే వేదితబ్బా – కుచ్ఛిగతస్మిం హి దారకే ‘‘కదా ను ఖో పుత్తకం అరోగం పరిపుణ్ణఙ్గపచ్చఙ్గం పస్సిస్సామా’’తి మాతాపితూనం మేత్తచిత్తం ఉప్పజ్జతి. యదా పనేస మన్దో ఉత్తానసేయ్యకో ఊకాహి వా మఙ్కులాదీహి పాణకేహి దట్ఠో దుక్ఖసేయ్యాయ వా పన పీళితో పరోదతి విరవతి, తదాస్స సద్దం సుత్వా మాతాపితూనం కారుఞ్ఞం ఉప్పజ్జతి, ఆధావిత్వా విధావిత్వా కీళనకాలే పన లోభనీయవయస్మిం వా ఠితకాలే దారకం ఓలోకేత్వా మాతాపితూనం చిత్తం సప్పిమణ్డే పక్ఖిత్తసతవిహతకప్పాసపిచుపటలం వియ ముదుకం హోతి ఆమోదితం పమోదితం, తదా తేసం ముదితా లబ్భతి. యదా పనేస పుత్తో దారాభరణం పచ్చుపట్ఠాపేత్వా పాటియేక్కం అగారం అజ్ఝావసతి, తదా మాతాపితూనం ‘‘సక్కోతి దాని నో పుత్తకో అత్తనో ధమ్మతాయ యాపేతు’’న్తి మజ్ఝత్తభావో ఉప్పజ్జతి, తస్మిం కాలే ఉపేక్ఖా లబ్భతీతి ఇమినా కారణేన ‘‘బ్రహ్మాతి మాతాపితరో’’తి వుత్తం.

పుబ్బాచరియాతి వుచ్చరేతి మాతాపితరో హి జాతకాలతో పట్ఠాయ ‘‘ఏవం నిసీద, ఏవం తిట్ఠ, ఏవం గచ్ఛ, ఏవం సయ, ఏవం ఖాద, ఏవం భుఞ్జ, అయం తే, తాతాతి వత్తబ్బో, అయం భాతికాతి, అయం భగినీతి, ఇదం నామ కాతుం వట్టతి, ఇదం న వట్టతి, అసుకం నామ ఉపసఙ్కమితుం వట్టతి, అసుకం న వట్టతీ’’తి గాహాపేన్తి సిక్ఖాపేన్తి. అథాపరభాగే అఞ్ఞే ఆచరియా హత్థిసిప్పఅస్ససిప్పరథసిప్పధనుసిప్పథరుసిప్పముద్దాగణనాదీని సిక్ఖాపేన్తి. అఞ్ఞో సరణాని దేతి, అఞ్ఞో సీలేసు పతిట్ఠాపేతి, అఞ్ఞో పబ్బాజేతి, అఞ్ఞో బుద్ధవచనం ఉగ్గణ్హాపేతి, అఞ్ఞో ఉపసమ్పాదేతి, అఞ్ఞో సోతాపత్తిమగ్గాదీని పాపేతి. ఇతి సబ్బేపి తే పచ్ఛాచరియా నామ హోన్తి, మాతాపితరో పన సబ్బపఠమా, తేనాహ – ‘‘పుబ్బాచరియాతి వుచ్చరే’’తి. తత్థ వుచ్చరేతి వుచ్చన్తి కథియన్తి. ఆహునేయ్యా చ పుత్తానన్తి పుత్తానం ఆహుతం పాహుతం అభిసఙ్ఖతం అన్నపానాదిం అరహన్తి, అనుచ్ఛవికా తం పటిగ్గహేతుం. తస్మా ‘‘ఆహునేయ్యా చ పుత్తాన’’న్తి వుత్తం. పజాయ అనుకమ్పకాతి పరేసం పాణే అచ్ఛిన్దిత్వాపి అత్తనో పజం పటిజగ్గన్తి గోపాయన్తి. తస్మా ‘‘పజాయ అనుకమ్పకా’’తి వుత్తం.

నమస్సేయ్యాతి నమో కరేయ్య. సక్కరేయ్యాతి సక్కారేన పటిమానేయ్య. ఇదాని తం సక్కారం దస్సేన్తో ‘‘అన్నేనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అన్నేనాతి యాగుభత్తఖాదనీయేన. పానేనాతి అట్ఠవిధపానేన. వత్థేనాతి నివాసనపారుపనకేన వత్థేన. సయనేనాతి మఞ్చపీఠానుప్పదానేన. ఉచ్ఛాదనేనాతి దుగ్గన్ధం పటివినోదేత్వా సుగన్ధకరణుచ్ఛాదనేన. న్హాపనేనాతి సీతే ఉణ్హోదకేన, ఉణ్హే సీతోదకేన గత్తాని పరిసిఞ్చిత్వా న్హాపనేన. పాదానం ధోవనేనాతి ఉణ్హోదకసీతోదకేహి పాదధోవనేన చేవ తేలమక్ఖనేన చ. పేచ్చాతి పరలోకం గన్త్వా. సగ్గే పమోదతీతి ఇధ తావ మాతాపితూసు పారిచరియం దిస్వా పారిచరియకారణా తం పణ్డితమనుస్సా ఇధేవ పసంసన్తి, పరలోకం పన గన్త్వా సగ్గే ఠితో సో మాతాపితుఉపట్ఠాకో దిబ్బసమ్పత్తీహి ఆమోదతి పమోదతీతి.

౨. ఆనన్దసుత్తవణ్ణనా

౩౨. దుతియే తథారూపోతి తథాజాతికో. సమాధిపటిలాభోతి చిత్తేకగ్గతాలాభో. ఇమస్మిం చ సవిఞ్ఞాణకేతి ఏత్థ అత్తనో చ పరస్స చాతి ఉభయేసమ్పి కాయో సవిఞ్ఞాణకట్ఠేన ఏకతో కత్వా ఇమస్మిన్తి వుత్తో. అహఙ్కారమమఙ్కారమానానుసయాతి అహఙ్కారదిట్ఠి చ మమఙ్కారతణ్హా చ మానానుసయో చాతి అత్తనో చ పరస్స చ కిలేసా. నాస్సూతి న భవేయ్యుం. బహిద్ధా చ సబ్బనిమిత్తేసూతి రూపనిమిత్తం, సద్దనిమిత్తం, గన్ధనిమిత్తం, రసనిమిత్తం, ఫోట్ఠబ్బనిమిత్తం, సస్సతాదినిమిత్తం, పుగ్గలనిమిత్తం ధమ్మనిమిత్తన్తి ఏవరూపేసు చ బహిద్ధా సబ్బనిమిత్తేసు. చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిన్తి ఫలసమాధిఞ్చేవ ఫలఞాణఞ్చ. సియాతి భవేయ్య.

ఇధానన్ద, భిక్ఖునోతి, ఆనన్ద, ఇమస్మిం సాసనే భిక్ఖునో. ఏతం సన్తం ఏతం పణీతన్తి నిబ్బానం దస్సేన్తో ఆహ. నిబ్బానం హి కిలేసానం సన్తతాయ సన్తం నామ, నిబ్బానం సన్తన్తి సమాపత్తిం అప్పేత్వావ దివసమ్పి నిసిన్నస్స చిత్తుప్పాదో సన్తన్తేవ పవత్తతీతిపి సన్తం. పణీతన్తి సమాపత్తిం అప్పేత్వా నిసిన్నస్సాపి చిత్తుప్పాదో పణీతన్తేవ పవత్తతీతి నిబ్బానం పణీతం నామ. సబ్బసఙ్ఖారసమథోతిఆదీనిపి తస్సేవ వేవచనాని. ‘‘సబ్బసఙ్ఖారసమథో’’తి సమాపత్తిం అప్పేత్వా నిసిన్నస్స హి దివసభాగమ్పి చిత్తుప్పాదో సబ్బసఙ్ఖారసమథోతేవ పవత్తతి…పే… తథా తీసు భవేసు వానసఙ్ఖాతాయ తణ్హాయ అభావేన నిబ్బానన్తి లద్ధనామే తస్మిం సమాపత్తిం అప్పేత్వా నిసిన్నస్స చిత్తుప్పాదో నిబ్బానం నిబ్బానన్తేవ పవత్తతీతి సబ్బసఙ్ఖారసమథోతిఆదీని నామాని లభతి. ఇమస్మిం పన అట్ఠవిధే ఆభోగసమన్నాహారే ఇమస్మిం ఠానే ఏకోపి లబ్భతి, ద్వేపి సబ్బేపి లబ్భన్తేవ.

సఙ్ఖాయాతి ఞాణేన జానిత్వా. పరోపరానీతి పరాని చ ఓపరాని చ. పరఅత్తభావసకఅత్తభావాని హి పరాని చ ఓపరాని చాతి వుత్తం హోతి. యస్సాతి యస్స అరహతో. ఇఞ్జితన్తి రాగిఞ్జితం దోసమోహమానదిట్ఠికిలేసదుచ్చరితిఞ్జితన్తి ఇమాని సత్త ఇఞ్జితాని చలితాని ఫన్దితాని. నత్థి కుహిఞ్చీతి కత్థచి ఏకారమ్మణేపి నత్థి. సన్తోతి పచ్చనీకకిలేసానం సన్తతాయ సన్తో. విధూమోతి కాయదుచ్చరితాదిధూమవిరహితో. అనీఘోతి రాగాదిఈఘవిరహితో. నిరాసోతి నిత్తణ్హో. అతారీతి తిణ్ణో ఉత్తిణ్ణో సమతిక్కన్తో. సోతి సో అరహం ఖీణాసవో. జాతిజరన్తి ఏత్థ జాతిజరాగహణేనేవ బ్యాధిమరణమ్పి గహితమేవాతి వేదితబ్బం. ఇతి సుత్తన్తేపి గాథాయపి అరహత్తఫలసమాపత్తియేవ కథితాతి.

౩. సారిపుత్తసుత్తవణ్ణనా

౩౩. తతియే సంఖిత్తేనాతి మాతికాఠపనేన. విత్థారేనాతి ఠపితమాతికావిభజనేన. సంఖిత్తవిత్థారేనాతి కాలే సంఖిత్తేన కాలే విత్థారేన. అఞ్ఞాతారో చ దుల్లభాతి పటివిజ్ఝనకపుగ్గలా పన దుల్లభా. ఇదం భగవా ‘‘సారిపుత్తత్థేరస్స ఞాణం ఘట్టేమీ’’తి అధిప్పాయేన కథేసి. తం సుత్వా థేరో కిఞ్చాపి ‘‘అహం, భన్తే, ఆజానిస్సామీ’’తి న వదతి, అధిప్పాయేన పన ‘‘విస్సత్థా తుమ్హే, భన్తే, దేసేథ, అహం తుమ్హేహి దేసితం ధమ్మం నయసతేన నయసహస్సేన పటివిజ్ఝిస్సామి, మమేస భారో హోతూ’’తి సత్థారం దేసనాయ ఉస్సాహేన్తో ఏతస్స భగవా కాలోతిఆదిమాహ.

అథస్స సత్థా తస్మాతిహాతి దేసనం ఆరభి. తత్థ ఇమస్మిఞ్చ సవిఞ్ఞాణకేతిఆది వుత్తనయమేవ. అచ్ఛేచ్ఛి తణ్హన్తి మగ్గఞాణసత్థేన తణ్హం ఛిన్ది. వివత్తయి సంయోజనన్తి దసవిధమ్పి సంయోజనం సమూలకం ఉబ్బత్తేత్వా ఛడ్డేసి. సమ్మా మానాభిసమయా అన్తమకాసి దుక్ఖస్సాతి సమ్మా ఉపాయేన సమ్మా పటిపత్తియా నవవిధస్స మానస్స పహానాభిసమయేన వట్టదుక్ఖస్స అన్తమకాసి. ఇదఞ్చ పన మేతం, సారిపుత్త, సన్ధాయ భాసితన్తి, సారిపుత్త, మయా పారాయనే ఉదయపఞ్హే ఇదం ఫలసమాపత్తిమేవ సన్ధాయ ఏతం భాసితం.

ఇదాని యం తం భగవతా భాసితం, తం దస్సేన్తో పహానం కామసఞ్ఞానన్తిఆది ఆరద్ధం. ఉదయపఞ్హే చ ఏతం పదం ‘‘పహానం కామచ్ఛన్దాన’’న్తి (సు. ని. ౧౧౧౨; చూళని. ఉదయమాణవపుచ్ఛానిద్దేసో ౭౫) ఆగతం, ఇధ పన అఙ్గుత్తరభాణకేహి ‘‘కామసఞ్ఞాన’’న్తి ఆరోపితం. తత్థ బ్యఞ్జనమేవ నానం, అత్థో పన ఏకోయేవ. కామసఞ్ఞానన్తి కామే ఆరబ్భ ఉప్పన్నసఞ్ఞానం, అట్ఠహి వా లోభసహగతచిత్తేహి సహజాతసఞ్ఞానం. దోమనస్సాన చూభయన్తి ఏతాసఞ్చ కామసఞ్ఞానం చేతసికదోమనస్సానఞ్చాతి ఉభిన్నమ్పి పహానం పటిప్పస్సద్ధిపహానసఙ్ఖాతం అరహత్తఫలం అఞ్ఞావిమోక్ఖం పబ్రూమీతి అత్థో. నిద్దేసే పన ‘‘కామచ్ఛన్దస్స చ దోమనస్సస్స చ ఉభిన్నం పహానం వూపసమం పటినిస్సగ్గం పటిప్పస్సద్ధిం అమతం నిబ్బాన’’న్తి (చూళని. ఉదయమాణవపుచ్ఛానిద్దేసో ౭౫) వుత్తం, తం అత్థుద్ధారవసేన వుత్తం. పహానన్తి హి ఖీణాకారసఙ్ఖాతో వూపసమోపి వుచ్చతి, కిలేసే పటినిస్సజ్జన్తో మగ్గోపి, కిలేసపటిప్పస్సద్ధిసఙ్ఖాతం ఫలమ్పి, యం ఆగమ్మ కిలేసా పహీయన్తి, తం అమతం నిబ్బానమ్పి. తస్మా తత్థ తాని పదాని ఆగతాని. ‘‘అఞ్ఞావిమోక్ఖం పబ్రూమీ’’తి వచనతో పన అరహత్తఫలమేవ అధిప్పేతం. థినస్స చ పనూదనన్తిపి థినస్స చ పనూదనన్తే ఉప్పన్నత్తా అరహత్తఫలమేవ అధిప్పేతం. కుక్కుచ్చానం నివారణన్తి కుక్కుచ్చనివారణస్స మగ్గస్స అనన్తరం ఉప్పన్నత్తా ఫలమేవ అధిప్పేతం.

ఉపేక్ఖాసతిసంసుద్ధన్తి చతుత్థజ్ఝానికే ఫలే ఉప్పన్నాయ ఉపేక్ఖాయ చ సతియా చ సంసుద్ధం. ధమ్మతక్కపురేజవన్తి ధమ్మతక్కో వుచ్చతి సమ్మాసఙ్కప్పో, సో ఆదితో హోతి, పురతో హోతి, పుబ్బఙ్గమో హోతి అఞ్ఞావిమోక్ఖస్సాతి ధమ్మతక్కపురేజవో. తం ధమ్మతక్కపురేజవం. అఞ్ఞావిమోక్ఖన్తి అఞ్ఞిన్ద్రియపరియోసానే ఉప్పన్నం విమోక్ఖం, అఞ్ఞాయ వా విమోక్ఖం అఞ్ఞావిమోక్ఖం, పఞ్ఞావిముత్తన్తి అత్థో. అవిజ్జాయ పభేదనన్తి అవిజ్జాయ పభేదనన్తే ఉప్పన్నత్తా, అవిజ్జాయ పభేదనసఙ్ఖాతం వా నిబ్బానం ఆరబ్భ ఉప్పన్నత్తా ఏవంలద్ధనామం అరహత్తఫలమేవ. ఇతి సబ్బేహిపి ఇమేహి పహానన్తిఆదీహి పదేహి అరహత్తఫలమేవ పకాసితన్తి వేదితబ్బం.

౪. నిదానసుత్తవణ్ణనా

౩౪. చతుత్థే నిదానానీతి కారణాని. కమ్మానన్తి వట్టగామికమ్మానం. లోభో నిదానం కమ్మానం సముదయాయాతి లుబ్భనపలుబ్భనసభావో లోభో వట్టగామికమ్మానం సముదయాయ పిణ్డకరణత్థాయ నిదానం కారణం పచ్చయోతి అత్థో. దోసోతి దుస్సనపదుస్సనసభావో దోసో. మోహోతి ముయ్హనపముయ్హనసభావో మోహో.

లోభపకతన్తి లోభేన పకతం, లోభాభిభూతేన లుద్ధేన హుత్వా కతకమ్మన్తి అత్థో. లోభతో జాతన్తి లోభజం. లోభో నిదానమస్సాతి లోభనిదానం. లోభో సముదయో అస్సాతి లోభసముదయం. సముదయోతి పచ్చయో, లోభపచ్చయన్తి అత్థో. యత్థస్స అత్తభావో నిబ్బత్తతీతి యస్మిం ఠానే అస్స లోభజకమ్మవతో పుగ్గలస్స అత్తభావో నిబ్బత్తతి, ఖన్ధా పాతుభవన్తి. తత్థ తం కమ్మం విపచ్చతీతి తేసు ఖన్ధేసు తం కమ్మం విపచ్చతి. దిట్ఠే వా ధమ్మేతిఆది యస్మా తం కమ్మం దిట్ఠధమ్మవేదనీయం వా హోతి ఉపపజ్జవేదనీయం వా అపరపరియాయవేదనీయం వా, తస్మా తం పభేదం దస్సేతుం వుత్తం. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో.

అఖణ్డానీతి అభిన్నాని. అపూతీనీతి పూతిభావేన అబీజత్తం అప్పత్తాని. అవాతాతపహతానీతి న వాతేన న చ ఆతపేన హతాని. సారాదానీతి గహితసారాని సారవన్తాని న నిస్సారాని. సుఖసయితానీతి సన్నిచయభావేన సుఖం సయితాని. సుఖేత్తేతి మణ్డఖేత్తే. సుపరికమ్మకతాయ భూమియాతి నఙ్గలకసనేన చేవ అట్ఠదన్తకేన చ సుట్ఠు పరికమ్మకతాయ ఖేత్తభూమియా. నిక్ఖిత్తానీతి ఠపితాని రోపితాని. అనుప్పవేచ్ఛేయ్యాతి అనుప్పవేసేయ్య. వుద్ధిన్తిఆదీసు ఉద్ధగ్గమనేన వుద్ధిం, హేట్ఠా మూలప్పతిట్ఠానేన విరూళ్హిం, సమన్తా విత్థారికభావేన వేపుల్లం.

యం పనేత్థ దిట్ఠే వా ధమ్మేతిఆది వుత్తం, తత్థ అసమ్మోహత్థం ఇమస్మిం ఠానే కమ్మవిభత్తి నామ కథేతబ్బా. సుత్తన్తికపరియాయేన హి ఏకాదస కమ్మాని విభత్తాని. సేయ్యథిదం – దిట్ఠధమ్మవేదనీయం ఉపపజ్జవేదనీయం అపరపరియాయవేదనీయం, యగ్గరుకం యబ్బహులం యదాసన్నం కటత్తా వా పన కమ్మం, జనకం ఉపత్థమ్భకం ఉపపీళకం ఉపఘాతకన్తి. తత్థ ఏకజవనవీథియం సత్తసు చిత్తేసు కుసలా వా అకుసలా వా పఠమజవనచేతనా దిట్ఠధమ్మవేదనీయకమ్మం నామ. తం ఇమస్మింయేవ అత్తభావే విపాకం దేతి కాకవళియపుణ్ణసేట్ఠీనం వియ కుసలం, నన్దయక్ఖనన్దమాణవకనన్దగోఘాతకకోకాలియసుప్పబుద్ధదేవదత్తచిఞ్చమాణవికానం వియ చ అకుసలం. తథా అసక్కోన్తం పన అహోసికమ్మం నామ హోతి, అవిపాకం సమ్పజ్జతి. తం మిగలుద్దకోపమాయ సాధేతబ్బం. యథా హి మిగలుద్దకేన మిగం దిస్వా ధనుం ఆకడ్ఢిత్వా ఖిత్తో సరో సచే న విరజ్ఝతి, తం మిగం తత్థేవ పాతేతి, అథ నం మిగలుద్దకో నిచ్చమ్మం కత్వా ఖణ్డాఖణ్డికం ఛేత్వా మంసం ఆదాయ పుత్తదారం తోసేన్తో గచ్ఛతి. సచే పన విరజ్ఝతి, మిగో పలాయిత్వా పున తం దిసం న ఓలోకేతి. ఏవం సమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం. సరస్స అవిరజ్ఝిత్వా మిగవిజ్ఝనం వియ హి దిట్ఠధమ్మవేదనీయస్స కమ్మస్స విపాకవారపటిలాభో, అవిజ్ఝనం వియ అవిపాకభావాయ సమ్పజ్జనన్తి.

అత్థసాధికా పన సత్తమజవనచేతనా ఉపపజ్జవేదనీయకమ్మం నామ. తం అనన్తరే అత్తభావే విపాకం దేతి. తం పనేతం కుసలపక్ఖే అట్ఠసమాపత్తివసేన, అకుసలపక్ఖే పఞ్చానన్తరియకమ్మవసేన వేదితబ్బం. తత్థ అట్ఠసమాపత్తిలాభీ ఏకాయ సమాపత్తియా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తతి. పఞ్చన్నమ్పి ఆనన్తరియానం కత్తా ఏకేన కమ్మేన నిరయే నిబ్బత్తతి, సేససమాపత్తియో చ కమ్మాని చ అహోసికమ్మభావంయేవ ఆపజ్జన్తి, అవిపాకాని హోన్తి. అయమ్పి అత్థో పురిమఉపమాయయేవ దీపేతబ్బో.

ఉభిన్నం అన్తరే పన పఞ్చజవనచేతనా అపరపరియాయవేదనీయకమ్మం నామ. తం అనాగతే యదా ఓకాసం లభతి, తదా విపాకం దేతి. సతి సంసారప్పవత్తియా అహోసికమ్మం నామ న హోతి. తం సబ్బం సునఖలుద్దకేన దీపేతబ్బం. యథా హి సునఖలుద్దకేన మిగం దిస్వా సునఖో విస్సజ్జితో మిగం అనుబన్ధిత్వా యస్మిం ఠానే పాపుణాతి, తస్మిం యేవ డంసతి; ఏవమేవం ఇదం కమ్మం యస్మిం ఠానే ఓకాసం లభతి, తస్మింయేవ విపాకం దేతి, తేన ముత్తో సత్తో నామ నత్థి.

కుసలాకుసలేసు పన గరుకాగరుకేసు యం గరుకం హోతి, తం యగ్గరుకం నామ. తదేతం కుసలపక్ఖే మహగ్గతకమ్మం, అకుసలపక్ఖే పఞ్చానన్తరియకమ్మం వేదితబ్బం. తస్మిం సతి సేసాని కుసలాని వా అకుసలాని వా విపచ్చితుం న సక్కోన్తి, తదేవ దువిధమ్పి పటిసన్ధిం దేతి. యథా హి సాసపప్పమాణాపి సక్ఖరా వా అయగుళికా వా ఉదకరహదే పక్ఖిత్తా ఉదకపిట్ఠే ఉప్లవితుం న సక్కోతి, హేట్ఠావ పవిసతి; ఏవమేవ కుసలేపి అకుసలేపి యం గరుకం, తదేవ గణ్హిత్వా గచ్ఛతి.

కుసలాకుసలేసు పన యం బహులం హోతి, తం యబ్బహులం నామ. తం దీఘరత్తం లద్ధాసేవనవసేన వేదితబ్బం. యం వా బలవకుసలకమ్మేసు సోమనస్సకరం, అకుసలకమ్మేసు సన్తాపకరం, ఏతం యబ్బహులం నామ. తదేతం యథా నామ ద్వీసు మల్లేసు యుద్ధభూమిం ఓతిణ్ణేసు యో బలవా, సో ఇతరం పాతేత్వా గచ్ఛతి; ఏవమేవ ఇతరం దుబ్బలకమ్మం అవత్థరిత్వా యం ఆసేవనవసేన వా బహులం, ఆసన్నవసేన వా బలవం, తం విపాకం దేతి, దుట్ఠగామణిఅభయరఞ్ఞో కమ్మం వియ.

సో కిర చూళఙ్గణియయుద్ధే పరాజితో వళవం ఆరుయ్హ పలాయి. తస్స చూళుపట్ఠాకో తిస్సామచ్చో నామ ఏకకోవ పచ్ఛతో అహోసి. సో ఏకం అటవిం పవిసిత్వా నిసిన్నో జిఘచ్ఛాయ బాధయమానాయ – ‘‘భాతిక తిస్స, అతివియ నో జిఘచ్ఛా బాధతి, కిం కరిస్సామా’’తి ఆహ. అత్థి, దేవ, మయా సాటకన్తరే ఠపేత్వా ఏకం సువణ్ణసరకభత్తం ఆభతన్తి. తేన హి ఆహరాతి. సో నీహరిత్వా రఞ్ఞో పురతో ఠపేసి. రాజా దిస్వా, ‘‘తాత, చత్తారో కోట్ఠాసే కరోహీ’’తి ఆహ. మయం తయో జనా, కస్మా దేవో చత్తారో కోట్ఠాసే కారయతీతి? భాతిక తిస్స, యతో పట్ఠాయ అహం అత్తానం సరామి, న మే అయ్యానం అదత్వా ఆహారో పరిభుత్తపుబ్బో అత్థి, స్వాహం అజ్జపి అదత్వా న పరిభుఞ్జిస్సామీతి. సో చత్తారో కోట్ఠాసే అకాసి. రాజా ‘‘కాలం ఘోసేహీ’’తి ఆహ. ఛడ్డితారఞ్ఞే కుతో, అయ్యే, లభిస్సామ దేవాతి. ‘‘నాయం తవ భారో. సచే మమ సద్ధా అత్థి, అయ్యే, లభిస్సామ, విస్సత్థో కాలం ఘోసేహీ’’తి ఆహ. సో ‘‘కాలో, భన్తే, కాలో, భన్తే’’తి తిక్ఖత్తుం ఘోసేసి.

అథస్స బోధిమాతుమహాతిస్సత్థేరో తం సద్దం దిబ్బాయ సోతధాతుయా సుత్వా ‘కత్థాయం సద్దో’తి తం ఆవజ్జేన్తో ‘‘అజ్జ దుట్ఠగామణిఅభయమహారాజా యుద్ధపరాజితో అటవిం పవిసిత్వా నిసిన్నో ఏకం సరకభత్తం చత్తారో కోట్ఠాసే కారేత్వా ‘ఏకకోవ న పరిభుఞ్జిస్సామీ’తి కాలం ఘోసాపేసీ’’తి ఞత్వా ‘‘అజ్జ మయా రఞ్ఞో సఙ్గహం కాతుం వట్టతీ’’తి మనోగతియా ఆగన్త్వా రఞ్ఞో పురతో అట్ఠాసి. రాజా దిస్వా పసన్నచిత్తో ‘‘పస్స, భాతిక, తిస్సా’’తి వత్వా థేరం వన్దిత్వా ‘‘పత్తం, భన్తే, దేథా’’తి ఆహ. థేరో పత్తం నీహరి. రాజా అత్తనో కోట్ఠాసేన సద్ధిం థేరస్స కోట్ఠాసం పత్తే పక్ఖిపిత్వా, ‘‘భన్తే, ఆహారపరిస్సయో నామ మా కదాచి హోతూ’’తి వన్దిత్వా అట్ఠాసి. తిస్సామచ్చోపి ‘‘మమ అయ్యపుత్తే పస్సన్తే భుఞ్జితుం న సక్ఖిస్సామీ’’తి అత్తనో కోట్ఠాసం థేరస్సేవ పత్తే ఆకిరి. వళవాపి చిన్తేసి – ‘‘మయ్హమ్పి కోట్ఠాసం థేరస్సేవ దాతుం వట్టతీ’’తి. రాజా వళవం ఓలోకేత్వా ‘‘అయమ్పి అత్తనో కోట్ఠాసం థేరస్సేవ పత్తే పక్ఖిపనం పచ్చాసీసతీ’’తి ఞత్వా తమ్పి తత్థేవ పక్ఖిపిత్వా థేరం వన్దిత్వా ఉయ్యోజేసి. థేరో తం భత్తం ఆదాయ గన్త్వా ఆదితో పట్ఠాయ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఆలోపసఙ్ఖేపేన అదాసి.

రాజాపి చిన్తేసి – ‘‘అతివియమ్హా జిఘచ్ఛితా, సాధు వతస్స సచే అతిరేకభత్తసిత్థాని పహిణేయ్యా’’తి. థేరో రఞ్ఞో చిత్తం ఞత్వా అతిరేకభత్తం ఏతేసం యాపనమత్తం కత్వా పత్తం ఆకాసే ఖిపి, పత్తో ఆగన్త్వా రఞ్ఞో హత్థే పతిట్ఠాసి. భత్తం తిణ్ణమ్పి జనానం యావదత్థం అహోసి. అథ రాజా పత్తం ధోవిత్వా ‘‘తుచ్ఛపత్తం న పేసిస్సామీ’’తి ఉత్తరిసాటకం మోచేత్వా ఉదకం పుఞ్ఛిత్వా సాటకం పత్తే ఠపేత్వా ‘‘పత్తో గన్త్వా మమ అయ్యస్స హత్థే పతిట్ఠాతూ’’తి ఆకాసే ఖిపి. పత్తో గన్త్వా థేరస్స హత్థే పతిట్ఠాసి.

అపరభాగే రఞ్ఞో తథాగతస్స సరీరధాతూనం అట్ఠమభాగం పతిట్ఠాపేత్వా వీసరతనసతికం మహాచేతియం కారేన్తస్స అపరినిట్ఠితేయేవ చేతియే కాలకిరియాసమయో అనుప్పత్తో. అథస్స మహాచేతియస్స దక్ఖిణపస్సే నిపన్నస్స పఞ్చనికాయవసేన భిక్ఖుసఙ్ఘే సజ్ఝాయం కరోన్తే ఛహి దేవలోకేహి ఛ రథా ఆగన్త్వా పురతో ఆకాసే అట్ఠంసు. రాజా ‘‘పుఞ్ఞపోత్థకం ఆహరథా’’తి ఆదితో పట్ఠాయ పుఞ్ఞపోత్థకం వాచాపేసి. అథ నం కిఞ్చి కమ్మం న పరితోసేసి. సో ‘‘పరతో వాచేథా’’తి ఆహ. పోత్థకవాచకో ‘‘చూళఙ్గణియయుద్ధే పరాజితేన తే దేవ అటవిం పవిసిత్వా నిసిన్నేన ఏకం సరకభత్తం చత్తారో కోట్ఠాసే కారేత్వా బోధిమాతుమహాతిస్సత్థేరస్స భిక్ఖా దిన్నా’’తి ఆహ. రాజా ‘‘ఠపేహీ’’తి వత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం పుచ్ఛి, ‘‘భన్తే, కతరో దేవలోకో రమణీయో’’తి? సబ్బబోధిసత్తానం వసనట్ఠానం తుసితభవనం మహారాజాతి. రాజా కాలం కత్వా తుసితభవనతో ఆగతరథేవ పతిట్ఠాయ తుసితభవనం అగమాసి. ఇదం బలవకమ్మస్స విపాకదానే వత్థు.

యం పన కుసలాకుసలేసు ఆసన్నమరణే అనుస్సరితుం సక్కోతి, తం యదాసన్నం నామ. తదేతం యథా నామ గోగణపరిపుణ్ణస్స వజస్స ద్వారే వివటే పరభాగే దమ్మగవబలవగవేసు సన్తేసుపి యో వజద్వారస్స ఆసన్నో హోతి అన్తమసో దుబ్బలజరగ్గవోపి, సో ఏవ పఠమతరం నిక్ఖమతి, ఏవమేవ అఞ్ఞేసు కుసలాకుసలేసు సన్తేసుపి మరణకాలస్స ఆసన్నత్తా విపాకం దేతి.

తత్రిమాని వత్థూని – మధుఅఙ్గణగామే కిర ఏకో దమిళదోవారికో పాతోవ బళిసం ఆదాయ గన్త్వా మచ్ఛే వధిత్వా తయో కోట్ఠాసే కత్వా ఏకేన తణ్డులం గణ్హాతి, ఏకేన దధిం, ఏకం పచతి. ఇమినా నీహారేన పఞ్ఞాస వస్సాని పాణాతిపాతకమ్మం కత్వా అపరభాగే మహల్లకో అనుట్ఠానసేయ్యం ఉపగచ్ఛతి. తస్మిం ఖణే గిరివిహారవాసీ చూళపిణ్డపాతికతిస్సత్థేరో ‘‘మా అయం సత్తో మయి పస్సన్తే నస్సతూ’’తి గన్త్వా తస్స గేహద్వారే అట్ఠాసి. అథస్స భరియా, ‘‘సామి, థేరో ఆగతో’’తి ఆరోచేసి. అహం పఞ్ఞాస వస్సాని థేరస్స సన్తికం న గతపుబ్బో, కతరేన మే గుణేన థేరో ఆగమిస్సతి, గచ్ఛాతి నం వదథాతి. సా ‘‘అతిచ్ఛథ, భన్తే’’తి ఆహ. థేరో ‘‘ఉపాసకస్స కా సరీరప్పవత్తీ’’తి పుచ్ఛి. దుబ్బలో, భన్తేతి. థేరో ఘరం పవిసిత్వా సతిం ఉప్పాదేత్వా ‘‘సీలం గణ్హిస్ససీ’’తి ఆహ. ఆమ, భన్తే, దేథాతి. థేరో తీణి సరణాని దత్వా పఞ్చ సీలాని దాతుం ఆరభి. తస్స పఞ్చ సీలానీతి వచనకాలేయేవ జివ్హా పపతి. థేరో ‘‘వట్టిస్సతి ఏత్తక’’న్తి నిక్ఖమిత్వా గతో. సోపి కాలం కత్వా చాతుమహారాజికభవనే నిబ్బత్తి. నిబ్బత్తక్ఖణేయేవ చ ‘‘కిం ను ఖో కమ్మం కత్వా మయా ఇదం లద్ధ’’న్తి ఆవజ్జేన్తో థేరం నిస్సాయ లద్ధభావం ఞత్వా దేవలోకతో ఆగన్త్వా థేరం వన్దిత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ‘‘కో ఏసో’’తి చ వుత్తే ‘‘అహం, భన్తే, దమిళదోవారికో’’తి ఆహ. కుహిం నిబ్బత్తోసీతి? చాతుమహారాజికేసు, భన్తే, సచే మే అయ్యో పఞ్చ సీలాని అదస్స, ఉపరి దేవలోకే నిబ్బత్తో అస్సం. అహం కిం కరిస్సామి, త్వం గణ్హితుం నాసక్ఖి, పుత్తకాతి. సో థేరం వన్దిత్వా దేవలోకమేవ గతో. ఇదం తావ కుసలకమ్మే వత్థు.

అన్తరగఙ్గాయ పన మహావాచకాలఉపాసకో నామ అహోసి. సో తింస వస్సాని సోతాపత్తిమగ్గత్థాయ ద్వత్తింసాకారం సజ్ఝాయిత్వా ‘‘అహం ఏవం ద్వత్తింసాకారం సజ్ఝాయన్తో ఓభాసమత్తమ్పి నిబ్బత్తేతుం నాసక్ఖిం, బుద్ధసాసనం అనియ్యానికం భవిస్సతీ’’తి దిట్ఠివిపల్లాసం పత్వా కాలకిరియం కత్వా మహాగఙ్గాయ నవఉసభికో సుసుమారపేతో హుత్వా నిబ్బత్తి. ఏకం సమయం కచ్ఛకతిత్థేన సట్ఠి పాసాణత్థమ్భసకటాని అగమంసు. సో సబ్బేపి తే గోణే చ పాసాణే చ ఖాది. ఇదం అకుసలకమ్మే వత్థు.

ఏతేహి పన తీహి ముత్తం అఞ్ఞాణవసేన కతం కటత్తా వా పన కమ్మం నామ. తం యథా నామ ఉమ్మత్తకేన ఖిత్తదణ్డం యత్థ వా తత్థ వా గచ్ఛతి, ఏవమేవ తేసం అభావే యత్థ కత్థచి విపాకం దేతి.

జనకం నామ ఏకం పటిసన్ధిం జనేత్వా పవత్తిం న జనేతి, పవత్తే అఞ్ఞం కమ్మం విపాకం నిబ్బత్తేతి. యథా హి మాతా జనేతియేవ, ధాతియేవ పన జగ్గతి; ఏవమేవం మాతా వియ పటిసన్ధినిబ్బత్తకం జనకకమ్మం, ధాతి వియ పవత్తే సమ్పత్తకమ్మం. ఉపత్థమ్భకం నామ కుసలేపి లబ్భతి అకుసలేపి. ఏకచ్చో హి కుసలం కత్వా సుగతిభవే నిబ్బత్తతి. సో తత్థ ఠితో పునప్పునం కుసలం కత్వా తం కమ్మం ఉపత్థమ్భేత్వా అనేకాని వస్ససతసహస్సాని సుగతిభవస్మింయేవ విచరతి. ఏకచ్చో అకుసలం కత్వా దుగ్గతిభవే నిబ్బత్తతి. సో తత్థ ఠితో పునప్పునం అకుసలం కత్వా తం కమ్మం ఉపత్థమ్భేత్వా బహూని వస్ససతసహస్సాని దుగ్గతిభవస్మింయేవ విచరతి.

అపరో నయో – జనకం నామ కుసలమ్పి హోతి అకుసలమ్పి. తం పటిసన్ధియమ్పి పవత్తేపి రూపారూపవిపాకక్ఖన్ధే జనేతి. ఉపత్థమ్భకం పన విపాకం జనేతుం న సక్కోతి, అఞ్ఞేన కమ్మేన దిన్నాయ పటిసన్ధియా జనితే విపాకే ఉప్పజ్జనకసుఖదుక్ఖం ఉపత్థమ్భేతి, అద్ధానం పవత్తేతి. ఉపపీళకం నామ అఞ్ఞేన కమ్మేన దిన్నాయ పటిసన్ధియా జనితే విపాకే ఉప్పజ్జనకసుఖదుక్ఖం పీళేతి బాధేతి, అద్ధానం పవత్తితుం న దేతి. తత్రాయం నయో – కుసలకమ్మే విపచ్చమానే అకుసలకమ్మం ఉపపీళకం హుత్వా తస్స విపచ్చితుం న దేతి. అకుసలకమ్మే విపచ్చమానే కుసలకమ్మం ఉపపీళకం హుత్వా తస్స విపచ్చితుం న దేతి. యథా వడ్ఢమానకం రుక్ఖం వా గచ్ఛం వా లతం వా కోచిదేవ దణ్డేన వా సత్థేన వా భిన్దేయ్య వా ఛిన్దేయ్య వా, అథ సో రుక్ఖో వా గచ్ఛో వా లతా వా వడ్ఢితుం న సక్కుణేయ్య; ఏవమేవం కుసలం విపచ్చమానం అకుసలేన ఉపపీళితం, అకుసలం వా పన విపచ్చమానం కుసలేన ఉపపీళితం విపచ్చితుం న సక్కోతి. తత్థ సునక్ఖత్తస్స అకుసలకమ్మం కుసలం ఉపపీళేసి, చోరఘాతకస్స కుసలకమ్మం అకుసలం ఉపపీళేసి.

రాజగహే కిర వాతకాళకో పఞ్ఞాస వస్సాని చోరఘాతకమ్మం అకాసి. అథ నం రఞ్ఞో ఆరోచేసుం – ‘‘దేవ, వాతకాళకో మహల్లకో చోరే ఘాతేతుం న సక్కోతీ’’తి. ‘‘అపనేథ నం తస్మా ఠానన్తరాతి. అమచ్చా నం అపనేత్వా అఞ్ఞం తస్మిం ఠానే ఠపయింసు. వాతకాళకోపి యావ తం కమ్మం అకాసి, తావ అహతవత్థాని వా అచ్ఛాదితుం సురభిపుప్ఫాని వా పిళన్ధితుం పాయాసం వా భుఞ్జితుం ఉచ్ఛాదనన్హాపనం వా పచ్చనుభోతుం నాలత్థ. సో ‘‘దీఘరత్తం మే కిలిట్ఠవేసేన చరిత’’న్తి ‘‘పాయాసం మే పచాహీ’’తి భరియం ఆణాపేత్వా న్హానీయసమ్భారాని గాహాపేత్వా న్హానతిత్థం గన్త్వా సీసం న్హత్వా అహతవత్థాని అచ్ఛాదేత్వా గన్ధే విలిమ్పిత్వా పుప్ఫాని పిళన్ధిత్వా ఘరం ఆగచ్ఛన్తో సారిపుత్తత్థేరం దిస్వా ‘‘సంకిలిట్ఠకమ్మతో చమ్హి అపగతో, అయ్యో చ మే దిట్ఠో’’తి తుట్ఠమానసో థేరం ఘరం నేత్వా నవసప్పిసక్కరచుణ్ణాభిసఙ్ఖతేన పాయాసేన పరివిసి. థేరో తస్స అనుమోదనమకాసి. సో అనుమోదనం సుత్వా అనులోమికఖన్తిం పటిలభిత్వా థేరం అనుగన్త్వా నివత్తమానో అన్తరామగ్గే తరుణవచ్ఛాయ గావియా మద్దిత్వా జీవితక్ఖయం పాపితో గన్త్వా తావతింసభవనే నిబ్బత్తి. భిక్ఖూ తథాగతం పుచ్ఛింసు – ‘‘భన్తే, చోరఘాతకో అజ్జేవ కిలిట్ఠకమ్మతో అపనీతో, అజ్జేవ కాలఙ్కతో, కహం ను ఖో నిబ్బత్తో’’తి? తావతింసభవనే, భిక్ఖవేతి. భన్తే, చోరఘాతకో దీఘరత్తం పురిసే ఘాతేసి, తుమ్హే చ ఏవం వదేథ, నత్థి ను ఖో పాపకమ్మస్స ఫలన్తి. మా, భిక్ఖవే, ఏవం అవచుత్థ, బలవకల్యాణమిత్తూపనిస్సయం లభిత్వా ధమ్మసేనాపతిస్స పిణ్డపాతం దత్వా అనుమోదనం సుత్వా అనులోమికఖన్తిం పటిలభిత్వా సో తత్థ నిబ్బత్తోతి.

‘‘సుభాసితం సుణిత్వాన, నాగరియో చోరఘాతకో;

అనులోమఖన్తిం లద్ధాన, మోదతీ తిదివం గతో’’తి.

ఉపఘాతకం పన సయం కుసలమ్పి అకుసలమ్పి సమానం అఞ్ఞం దుబ్బలకమ్మం ఘాతేత్వా తస్స విపాకం పటిబాహిత్వా అత్తనో విపాకస్స ఓకాసం కరోతి. ఏవం పన కమ్మేన కతే ఓకాసే తం విపాకం ఉప్పన్నం నామ వుచ్చతి. ఉపచ్ఛేదకన్తిపి ఏతస్సేవ నామం. తత్రాయం నయో – కుసలకమ్మస్స విపచ్చనకాలే ఏకం అకుసలకమ్మం ఉట్ఠాయ తం కమ్మం ఛిన్దిత్వా పాతేతి. అకుసలకమ్మస్సపి విపచ్చనకాలే ఏకం కుసలకమ్మం ఉట్ఠాయ తం కమ్మం ఛిన్దిత్వా పాతేతి. ఇదం ఉపచ్ఛేదకం నామ. తత్థ అజాతసత్తునో కమ్మం కుసలచ్ఛేదకం అహోసి, అఙ్గులిమాలత్థేరస్స అకుసలచ్ఛేదకన్తి. ఏవం సుత్తన్తికపరియాయేన ఏకాదస కమ్మాని విభత్తాని.

అభిధమ్మపరియాయేన పన సోళస కమ్మాని విభత్తాని, సేయ్యథిదం – ‘‘అత్థేకచ్చాని పాపకాని కమ్మసమాదానాని గతిసమ్పత్తిపటిబాళ్హాని న విపచ్చన్తి, అత్థేకచ్చాని పాపకాని కమ్మసమాదానాని ఉపధిసమ్పత్తిపటిబాళ్హాని న విపచ్చన్తి, అత్థేకచ్చాని పాపకాని కమ్మసమాదానాని కాలసమ్పత్తిపటిబాళ్హాని న విపచ్చన్తి, అత్థేకచ్చాని పాపకాని కమ్మసమాదానాని పయోగసమ్పత్తిపటిబాళ్హాని న విపచ్చన్తి. అత్థేకచ్చాని పాపకాని కమ్మసమాదానాని గతివిపత్తిం ఆగమ్మ విపచ్చన్తి, ఉపధివిపత్తిం, కాలవిపత్తిం, పయోగవిపత్తిం ఆగమ్మ విపచ్చన్తి. అత్థేకచ్చాని కల్యాణాని కమ్మసమాదానాని గతివిపత్తిపటిబాళ్హాని న విపచ్చన్తి, ఉపధివిపత్తి, కాలవిపత్తి, పయోగవిపత్తిపటిబాళ్హాని న విపచ్చన్తి. అత్థేకచ్చాని కల్యాణాని కమ్మసమాదానాని గతిసమ్పత్తిం ఆగమ్మ విపచ్చన్తి, ఉపధిసమ్పత్తిం, కాలసమ్పత్తిం, పయోగసమ్పత్తిం ఆగమ్మ విపచ్చన్తీ’’తి (విభ. ౮౧౦).

తత్థ పాపకానీతి లామకాని. కమ్మసమాదానానీతి కమ్మగ్గహణాని. గహితసమాదిన్నానం కమ్మానమేతం అధివచనం. గతిసమ్పత్తిపటిబాళ్హాని న విపచ్చన్తీతిఆదీసు అనిట్ఠారమ్మణానుభవనారహే కమ్మే విజ్జమానేయేవ సుగతిభవే నిబ్బత్తస్స తం కమ్మం గతిసమ్పత్తిపటిబాళ్హం న విపచ్చతి నామ. గతిసమ్పత్తియా పతిబాహితం హుత్వా న విపచ్చతీతి అత్థో. యో పన పాపకమ్మేన దాసియా వా కమ్మకారియా వా కుచ్ఛియం నిబ్బత్తిత్వా ఉపధిసమ్పన్నో హోతి, అత్తభావసమిద్ధియం తిట్ఠతి. అథస్స సామికా తస్స రూపసమ్పత్తిం దిస్వా ‘‘నాయం కిలిట్ఠకమ్మస్సానుచ్ఛవికో’’తి చిత్తం ఉప్పాదేత్వా అత్తనో జాతపుత్తం వియ భణ్డాగారికాదిట్ఠానేసు ఠపేత్వా సమ్పత్తిం యోజేత్వా పరిహరన్తి. ఏవరూపస్స కమ్మం ఉపధిసమ్పత్తిపటిబాళ్హం న విపచ్చతి నామ. యో పన పఠమకప్పికకాలసదిసే సులభసమ్పన్నరసభోజనే సుభిక్ఖకాలే నిబ్బత్తతి, తస్స విజ్జమానమ్పి పాపకమ్మం కాలసమ్పత్తిపటిబాళ్హం న విపచ్చతి నామ. యో పన సమ్మాపయోగం నిస్సాయ జీవతి, ఉపసఙ్కమితబ్బయుత్తకాలే ఉపసఙ్కమతి, పటిక్కమితబ్బయుత్తకాలే పటిక్కమతి, పలాయితబ్బయుత్తకాలే పలాయతి. లఞ్జదానయుత్తకాలే లఞ్జం దేతి, చోరికయుత్తకాలే చోరికం కరోతి, ఏవరూపస్స పాపకమ్మం పయోగసమ్పత్తిపటిబాళ్హం న విపచ్చతి నామ.

దుగ్గతిభవే నిబ్బత్తస్స పన పాపకమ్మం గతివిపత్తిం ఆగమ్మ విపచ్చతి నామ. యో పన దాసియా వా కమ్మకారియా వా కుచ్ఛిస్మిం నిబ్బత్తో దుబ్బణ్ణో హోతి దుస్సణ్ఠానో, ‘‘యక్ఖో ను ఖో మనుస్సో ను ఖో’’తి విమతిం ఉప్పాదేతి. సో సచే పురిసో హోతి, అథ నం ‘‘నాయం అఞ్ఞస్స కమ్మస్స అనుచ్ఛవికో’’తి హత్థిం వా రక్ఖాపేన్తి అస్సం వా గోణే వా, తిణకట్ఠాదీని వా ఆహరాపేన్తి, ఖేళసరకం వా గణ్హాపేన్తి. సచే ఇత్థీ హోతి, అథ నం హత్థిఅస్సాదీనం భత్తమాసాదీని వా పచాపేన్తి, కచవరం వా ఛడ్డాపేన్తి, అఞ్ఞం వా పన జిగుచ్ఛనీయకమ్మం కారేన్తి. ఏవరూపస్స పాపకమ్మం ఉపధివిపత్తిం ఆగమ్మ విపచ్చతి నామ. యో పన దుబ్భిక్ఖకాలే వా పరిహీనసమ్పత్తికాలే వా అన్తరకప్పే వా నిబ్బత్తతి, తస్స పాపకమ్మం కాలవిపత్తిం ఆగమ్మ విపచ్చతి నామ. యో పన పయోగం సమ్పాదేతుం న జానాతి, ఉపసఙ్కమితబ్బయుత్తకాలే ఉపసఙ్కమితుం న జానాతి…పే… చోరికయుత్తకాలే చోరికం కాతుం న జానాతి, తస్స పాపకమ్మం పయోగవిపత్తిం ఆగమ్మ విపచ్చతి నామ.

యో పన ఇట్ఠారమ్మణానుభవనారహే కమ్మే విజ్జమానేయేవ గన్త్వా దుగ్గతిభవే నిబ్బత్తతి, తస్స తం కమ్మం గతివిపత్తిపటిబాళ్హం న విపచ్చతి నామ. యో పన పుఞ్ఞానుభావేన రాజరాజమహామత్తాదీనం గేహే నిబ్బత్తిత్వా కాణో వా హోతి కుణీ వా ఖఞ్జో వా పక్ఖహతో వా, తస్స ఓపరజ్జసేనాపతిభణ్డాగారికట్ఠానాదీని న అనుచ్ఛవికానీతి న దేన్తి. ఇచ్చస్స తం పుఞ్ఞం ఉపధివిపత్తిపటిబాళ్హం న విపచ్చతి నామ. యో పన దుబ్భిక్ఖకాలే వా పరిహీనసమ్పత్తికాలే వా అన్తరకప్పే వా మనుస్సేసు నిబ్బత్తతి, తస్స తం కల్యాణకమ్మం కాలవిపత్తిపటిబాళ్హం న విపచ్చతి నామ. యో హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ పయోగం సమ్పాదేతుం న జానాతి, తస్స కల్యాణకమ్మం పయోగవిపత్తిపటిబాళ్హం న విపచ్చతి నామ.

కల్యాణకమ్మేన పన సుగతిభవే నిబ్బత్తస్స తం కమ్మం గతిసమ్పత్తిం ఆగమ్మ విపచ్చతి నామ. రాజరాజమహామత్తాదీనం కులే నిబ్బత్తిత్వా ఉపధిసమ్పత్తిం పత్తస్స అత్తభావసమిద్ధియం ఠితస్స దేవనగరే సముస్సితరతనతోరణసదిసం అత్తభావం దిస్వా ‘‘ఇమస్స ఓపరజ్జసేనాపతిభణ్డాగారికట్ఠానాదీని అనుచ్ఛవికానీ’’తి దహరస్సేవ సతో తాని ఠానన్తరాని దేన్తి, ఏవరూపస్స కల్యాణకమ్మం ఉపధిసమ్పత్తిం ఆగమ్మ విపచ్చతి నామ. యో పఠమకప్పికేసు వా సులభన్నపానకాలే వా నిబ్బత్తతి, తస్స కల్యాణకమ్మం కాలసమ్పత్తిం ఆగమ్మ విపచ్చతి నామ. యో వుత్తనయేనేవ పయోగం సమ్పాదేతుం జానాతి, తస్స కమ్మం పయోగసమ్పత్తిం ఆగమ్మ విపచ్చతి నామ. ఏవం అభిధమ్మపరియాయేన సోళస కమ్మాని విభత్తాని.

అపరానిపి పటిసమ్భిదామగ్గపరియాయేన ద్వాదస కమ్మాని విభత్తాని. సేయ్యథిదం – ‘‘అహోసి కమ్మం అహోసి కమ్మవిపాకో, అహోసి కమ్మం నాహోసి కమ్మవిపాకో, అహోసి కమ్మం అత్థి కమ్మవిపాకో, అహోసి కమ్మం నత్థి కమ్మవిపాకో, అహోసి కమ్మం భవిస్సతి కమ్మవిపాకో, అహోసి కమ్మం న భవిస్సతి కమ్మవిపాకో, అత్థి కమ్మం అత్థి కమ్మవిపాకో, అత్థి కమ్మం నత్థి కమ్మవిపాకో, అత్థి కమ్మం భవిస్సతి కమ్మవిపాకో, అత్థి కమ్మం న భవిస్సతి కమ్మవిపాకో, భవిస్సతి కమ్మం భవిస్సతి కమ్మవిపాకో, భవిస్సతి కమ్మం న భవిస్సతి కమ్మవిపాకో’’తి (పటి. మ. ౧.౨౩౪).

తత్థ యం కమ్మం అతీతే ఆయూహితం అతీతేయేవ విపాకవారం లభి, పటిసన్ధిజనకం పటిసన్ధిం జనేసి, రూపజనకం రూపం, తం అహోసి కమ్మం అహోసి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం. యం పన విపాకవారం న లభి, పటిసన్ధిజనకం పటిసన్ధిం రూపజనకం వా రూపం జనేతుం నాసక్ఖి, తం అహోసి కమ్మం నాహోసి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం. యం పన అతీతే ఆయూహితం ఏతరహి లద్ధవిపాకవారం పటిసన్ధిజనకం పటిసన్ధిం జనేత్వా రూపజనకం రూపం జనేత్వా ఠితం, తం అహోసి కమ్మం అత్థి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం. యం అలద్ధవిపాకవారం పటిసన్ధిజనకం వా పటిసన్ధిం రూపజనకం వా రూపం జనేతుం నాసక్ఖి, తం అహోసి కమ్మం నత్థి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం. యం పన అతీతే ఆయూహితం అనాగతే విపాకవారం లభిస్సతి, పటిసన్ధిజనకం పటిసన్ధిం రూపజనకం రూపం జనేతుం సక్ఖిస్సతి, తం అహోసి కమ్మం భవిస్సతి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం. యం అనాగతే విపాకవారం న లభిస్సతి, పటిసన్ధిజనకం పటిసన్ధిం రూపజనకం వా రూపం జనేతుం న సక్ఖిస్సతి, తం అహోసి కమ్మం న భవిస్సతి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం.

యం పన ఏతరహి ఆయూహితం ఏతరహియేవ విపాకవారం లభతి, తం అత్థి కమ్మం అత్థి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం. యం పన ఏతరహి విపాకవారం న లభతి, తం అత్థి కమ్మం నత్థి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం. యం పన ఏతరహి ఆయూహితం అనాగతే విపాకవారం లభిస్సతి, పటిసన్ధిజనకం పటిసన్ధిం రూపజనకం రూపం జనేతుం సక్ఖిస్సతి, తం అత్థి కమ్మం భవిస్సతి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం. యం పన విపాకవారం న లభిస్సతి, పటిసన్ధిజనకం పటిసన్ధిం రూపజనకం వా రూపం జనేతుం సక్ఖిస్సతి, తం అత్థి కమ్మం న భవిస్సతి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం.

యం పనానాగతే ఆయూహిస్సతి, అనాగతేయేవ విపాకవారం లభిస్సతి, పటిసన్ధిజనకం పటిసన్ధిం రూపజనకం వా రూపం జనేస్సతి, తం భవిస్సతి కమ్మం భవిస్సతి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం. యం పన విపాకవారం న లభిస్సతి, పటిసన్ధిజనకం పటిసన్ధిం రూపజనకం వా రూపం జనేతుం న సక్ఖిస్సతి, తం భవిస్సతి కమ్మం న భవిస్సతి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం. ఏవం పటిసమ్భిదామగ్గపరియాయేన ద్వాదస కమ్మాని విభత్తాని.

ఇతి ఇమాని చేవ ద్వాదస అభిధమ్మపరియాయేన విభత్తాని చ సోళస కమ్మాని అత్తనో ఠానా ఓసక్కిత్వా సుత్తన్తికపరియాయేన వుత్తాని ఏకాదస కమ్మానియేవ భవన్తి. తానిపి తతో ఓసక్కిత్వా తీణియేవ కమ్మాని హోన్తి దిట్ఠధమ్మవేదనీయం, ఉపపజ్జవేదనీయం, అపరపరియాయవేదనీయన్తి. తేసం సఙ్కమనం నత్థి, యథాఠానేయేవ తిట్ఠన్తి. యది హి దిట్ఠధమ్మవేదనీయం కమ్మం ఉపపజ్జవేదనీయం వా అపరపరియాయవేదనీయం వా భవేయ్య, ‘‘దిట్ఠే వా ధమ్మే’’తి సత్థా న వదేయ్య. సచేపి ఉపపజ్జవేదనీయం దిట్ఠధమ్మవేదనీయం వా అపరపరియాయవేదనీయం వా భవేయ్య, ‘‘ఉపపజ్జ వా’’తి సత్థా న వదేయ్య. అథాపి అపరపరియాయవేదనీయం దిట్ఠధమ్మవేదనీయం వా ఉపపజ్జవేదనీయం వా భవేయ్య, ‘‘అపరే వా పరియాయే’’తి సత్థా న వదేయ్య.

సుక్కపక్ఖేపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. ఏత్థ పన లోభే విగతేతి లోభే అపగతే నిరుద్ధే. తాలవత్థుకతన్తి తాలవత్థు వియ కతం, మత్థకచ్ఛిన్నతాలో వియ పున అవిరుళ్హిసభావం కతన్తి అత్థో. అనభావం కతన్తి అనుఅభావం కతం, యథా పున నుప్పజ్జతి, ఏవం కతన్తి అత్థో. ఏవస్సూతి ఏవం భవేయ్యుం. ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ బీజాని వియ కుసలాకుసలం కమ్మం దట్ఠబ్బం, తాని అగ్గినా డహనపురిసో వియ యోగావచరో, అగ్గి వియ మగ్గఞాణం, అగ్గిం దత్వా బీజానం డహనకాలో వియ మగ్గఞాణేన కిలేసానం దడ్ఢకాలో, మసికతకాలో వియ పఞ్చన్నం ఖన్ధానం ఛిన్నమూలకే కత్వా ఠపితకాలో, మహావాతే ఓపునిత్వా నదియా వా పవాహేత్వా అప్పవత్తికతకాలో వియ ఉపాదిన్నకసన్తానస్స నిరోధేన ఛిన్నమూలకానం పఞ్చన్నం ఖన్ధానం అప్పటిసన్ధికభావేన నిరుజ్ఝిత్వా పున భవస్మిం పటిసన్ధిం అగ్గహితకాలో వేదితబ్బో.

మోహజఞ్చాపవిద్దసూతి మోహజఞ్చాపి అవిద్దసు. ఇదం వుత్తం హోతి – యం సో అవిదూ అన్ధబాలో లోభజఞ్చ దోసజఞ్చ మోహజఞ్చాతి కమ్మం కరోతి, ఏవం కరోన్తేన యం తేన పకతం కమ్మం అప్పం వా యది వా బహుం. ఇధేవ తం వేదనియన్తి తం కమ్మం తేన బాలేన ఇధ సకే అత్తభావేయేవ వేదనీయం, తస్సేవ తం అత్తభావే విపచ్చతీతి అత్థో. వత్థుం అఞ్ఞం న విజ్జతీతి తస్స కమ్మస్స విపచ్చనత్థాయ అఞ్ఞం వత్థు నత్థి. న హి అఞ్ఞేన కతం కమ్మం అఞ్ఞస్స అత్తభావే విపచ్చతి. తస్మా లోభఞ్చ దోసఞ్చ, మోహజఞ్చాపి విద్దసూతి తస్మా యో విదూ మేధావీ పణ్డితో తం లోభజాదిభేదం కమ్మం న కరోతి, సో విజ్జం ఉప్పాదయం భిక్ఖు, సబ్బా దుగ్గతియో జహే, అరహత్తమగ్గవిజ్జం ఉప్పాదేత్వా తం వా పన విజ్జం ఉప్పాదేన్తో సబ్బా దుగ్గతియో జహతి. దేసనాసీసమేవేతం, సుగతియోపి పన సో ఖీణాసవో జహతియేవ. యమ్పి చేతం ‘‘తస్మా లోభఞ్చ దోసఞ్చా’’తి వుత్తం, ఏత్థాపి లోభదోససీసేన లోభజఞ్చ దోసజఞ్చ కమ్మమేవ నిద్దిట్ఠన్తి వేదితబ్బం. ఏవం సుత్తన్తేసుపి గాథాయపి వట్టవివట్టమేవ కథితన్తి.

౫. హత్థకసుత్తవణ్ణనా

౩౫. పఞ్చమే ఆళవియన్తి ఆళవిరట్ఠే. గోమగ్గేతి గున్నం గమనమగ్గే. పణ్ణసన్థరేతి సయం పతితపణ్ణసన్థరే. అథాతి ఏవం గున్నం గమనమగ్గం ఉజుం మహాపథం నిస్సాయ సింసపావనే సయం పతితపణ్ణాని సఙ్కడ్ఢిత్వా కతసన్థరే సుగతమహాచీవరం పత్థరిత్వా పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా నిసిన్నే తథాగతే. హత్థకో ఆళవకోతి హత్థతో హత్థం గతత్తా ఏవంలద్ధనామో ఆళవకో రాజపుత్తో. ఏతదవోచాతి ఏతం ‘‘కచ్చి, భన్తే, భగవా’’తిఆదివచనం అవోచ. కస్మా పన సమ్మాసమ్బుద్ధో తం ఠానం గన్త్వా నిసిన్నో, కస్మా రాజకుమారో తత్థ గతోతి? సమ్మాసమ్బుద్ధో తావ అట్ఠుప్పత్తికాయ ధమ్మదేసనాయ సముట్ఠానం దిస్వా తత్థ నిసిన్నో, రాజకుమారోపి పాతోవ ఉట్ఠాయ పఞ్చహి ఉపాసకసతేహి పరివుతో బుద్ధుపట్ఠానం గచ్ఛన్తో మహామగ్గా ఓక్కమ్మ గోపథం గహేత్వా ‘‘బుద్ధానం పూజనత్థాయ మిస్సకమాలం ఓచినిస్సామీ’’తి గచ్ఛన్తో సత్థారం దిస్వా ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది, ఏవం సో తత్థ గతోతి. సుఖమసయిత్థాతి సుఖం సయిత్థ.

అన్తరట్ఠకోతి మాఘఫగ్గుణానం అన్తరే అట్ఠదివసపరిమాణో కాలో. మాఘస్స హి అవసానే చత్తారో దివసా, ఫగ్గుణస్స ఆదిమ్హి చత్తారోతి అయం ‘‘అన్తరట్ఠకో’’తి వుచ్చతి. హిమపాతసమయోతి హిమస్స పతనసమయో. ఖరాతి ఫరుసా కక్ఖళా వా. గోకణ్టకహతాతి నవవుట్ఠే దేవే గావీనం అక్కన్తక్కన్తట్ఠానే ఖురన్తరేహి కద్దమో ఉగ్గన్త్వా తిట్ఠతి, సో వాతాతపేన సుక్ఖో కకచదన్తసదిసో హోతి దుక్ఖసమ్ఫస్సో. తం సన్ధాయాహ – ‘‘గోకణ్టకహతా భూమీ’’తి. గున్నం ఖురన్తరేహి ఛిన్నాతిపి అత్థో. వేరమ్భో వాతో వాయతీతి చతూహి దిసాహి వాయన్తో వాతో వాయతి. ఏకాయ దిసాయ వా ద్వీహి వా దిసాహి తీహి వా దిసాహి వాయన్తో వాతో వేరమ్భోతి న వుచ్చతి.

తేన హి రాజకుమారాతి ఇదం సత్థా ‘‘అయం రాజకుమారో లోకస్మిం నేవ సుఖవాసినో, న దుక్ఖవాసినో జానాతి, జానాపేస్సామి న’’న్తి ఉపరి దేసనం వడ్ఢేన్తో ఆహ. తత్థ యథా తే ఖమేయ్యాతి యథా తుయ్హం రుచ్చేయ్య. ఇధస్సాతి ఇమస్మిం లోకే అస్స. గోనకత్థతోతి చతురఙ్గులాధికలోమేన కాళకోజవేన అత్థతో. పటికత్థతోతి ఉణ్ణామయేన సేతత్థరణేన అత్థతో. పటలికత్థతోతి ఘనపుప్ఫేన ఉణ్ణామయఅత్థరణేన అత్థతో. కదలిమిగపవరపచ్చత్థరణోతి కదలిమిగచమ్మమయేన ఉత్తమపచ్చత్థరణేన అత్థతో. తం కిర పచ్చత్థరణం సేతవత్థస్స ఉపరి కదలిమిగచమ్మం అత్థరిత్వా సిబ్బిత్వా కరోన్తి. సఉత్తరచ్ఛదోతి సహ ఉత్తరచ్ఛదేన, ఉపరి బద్ధేన రత్తవితానేన సద్ధిన్తి అత్థో. ఉభతోలోహితకూపధానోతి సీసూపధానఞ్చ పాదూపధానఞ్చాతి పల్లఙ్కస్స ఉభతో ఠపితలోహితకూపధానో. పజాపతియోతి భరియాయో. మనాపేన పచ్చుపట్ఠితా అస్సూతి మనాపేన ఉపట్ఠానవిధానేన పచ్చుపట్ఠితా భవేయ్యుం.

కాయికాతి పఞ్చద్వారకాయం ఖోభయమానా. చేతసికాతి మనోద్వారం ఖోభయమానా. సో రాగో తథాగతస్స పహీనోతి తథారూపో రాగో తథాగతస్స పహీనోతి అత్థో. యో పన తస్స రాగో, న సో తథాగతస్స పహీనో నామ. దోసమోహేసుపి ఏసేవ నయో.

బ్రాహ్మణోతి బాహితపాపో ఖీణాసవబ్రాహ్మణో. పరినిబ్బుతోతి కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బుతో. న లిమ్పతి కామేసూతి వత్థుకామేసు చ కిలేసకామేసు చ తణ్హాదిట్ఠిలేపేహి న లిమ్పతి. సీతిభూతోతి అబ్భన్తరే తాపనకిలేసానం అభావేన సీతిభూతో. నిరూపధీతి కిలేసూపధీనం అభావేన నిరూపధి. సబ్బా ఆసత్తియో ఛేత్వాతి ఆసత్తియో వుచ్చన్తి తణ్హాయో, తా సబ్బాపి రూపాదీసు ఆరమ్మణేసు ఆసత్తవిసత్తా ఆసత్తియో ఛిన్దిత్వా. వినేయ్య హదయే దరన్తి హదయనిస్సితం దరథం వినయిత్వా వూపసమేత్వా. సన్తిం పప్పుయ్య చేతసోతి చిత్తస్స కిలేసనిబ్బానం పాపుణిత్వా. కరణవచనం వా ఏతం ‘‘సబ్బచేతసో సమన్నాహరిత్వా’’తిఆదీసు వియ, చేతసా నిబ్బానం పాపుణిత్వాతి అత్థో.

౬. దేవదూతసుత్తవణ్ణనా

౩౬. ఛట్ఠే దేవదూతానీతి దేవదూతా. అయం పనేత్థ వచనత్థో – దేవోతి మచ్చు, తస్స దూతాతి దేవదూతా. జిణ్ణబ్యాధిమతా హి సంవేగజననట్ఠేన ‘‘ఇదాని తే మచ్చుసమీపం గన్తబ్బ’’న్తి చోదేన్తి వియ, తస్మా దేవదూతాతి వుచ్చన్తి. దేవా వియ దూతాతిపి దేవదూతా. యథా హి అలఙ్కతపటియత్తాయ దేవతాయ ఆకాసే ఠత్వా ‘‘త్వం అసుకదివసే మరిస్ససీ’’తి వుత్తే తస్సా వచనం సద్ధాతబ్బం హోతి; ఏవమేవం జిణ్ణబ్యాధిమతాపి దిస్సమానా ‘‘త్వమ్పి ఏవంధమ్మో’’తి చోదేన్తి వియ, తేసఞ్చ తం వచనం అనఞ్ఞథాభావితాయ దేవతాయ బ్యాకరణసదిసమేవ హోతీతి దేవా వియ దూతాతి దేవదూతా. విసుద్ధిదేవానం దూతాతిపి దేవదూతా. సబ్బబోధిసత్తా హి జిణ్ణబ్యాధిమతపబ్బజితే దిస్వావ సంవేగం ఆపజ్జిత్వా నిక్ఖమ్మ పబ్బజింసు. ఏవం విసుద్ధిదేవానం దూతాతిపి దేవదూతా. ఇధ పన లిఙ్గవిపల్లాసేన ‘‘దేవదూతానీ’’తి వుత్తం.

కాయేన దుచ్చరితన్తిఆది కస్మా ఆరద్ధం? దేవదూతానుయుఞ్జనట్ఠానుపక్కమకమ్మదస్సనత్థం. ఇమినా హి కమ్మేన అయం సత్తో నిరయే నిబ్బత్తతి, అథ నం తత్థ యమో రాజా దేవదూతే సమనుయుఞ్జతి. తత్థ కాయేన దుచ్చరితం చరతీతి కాయద్వారేన తివిధం దుచ్చరితం చరతి. వాచాయాతి వచీద్వారేన చతుబ్బిధం దుచ్చరితం చరతి. మనసాతి మనోద్వారేన తివిధం దుచ్చరితం చరతి.

తమేనం, భిక్ఖవే, నిరయపాలాతి ఏత్థ ఏకచ్చే థేరా ‘‘నిరయపాలా నామ నత్థి, యన్తరూపం వియ కమ్మమేవ కారణం కారేతీ’’తి వదన్తి. తం ‘‘అత్థి నిరయే నిరయపాలాతి, ఆమన్తా. అత్థి చ కారణికా’’తిఆదినా నయేన అభిధమ్మే (కథా. ౮౬౬) పటిసేధితమేవ. యథా హి మనుస్సలోకే కమ్మకారణకారకా అత్థి, ఏవమేవ నిరయే నిరయపాలా అత్థీతి. యమస్స రఞ్ఞోతి యమరాజా నామ వేమానికపేతరాజా. ఏకస్మిం కాలే దిబ్బవిమానే దిబ్బకప్పరుక్ఖదిబ్బఉయ్యానదిబ్బనాటకాదిసబ్బసమ్పత్తిం అనుభవతి, ఏకస్మిం కాలే కమ్మవిపాకం, ధమ్మికో రాజా, న చేస ఏకోవ హోతి, చతూసు పన ద్వారేసు చత్తారో జనా హోన్తి. అమత్తేయ్యోతి మాతు హితో మత్తేయ్యో, మాతరి సమ్మా పటిపన్నోతి అత్థో. న మత్తేయ్యోతి అమత్తేయ్యో, మాతరి మిచ్ఛా పటిపన్నోతి అత్థో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. అబ్రహ్మఞ్ఞోతి ఏత్థ చ ఖీణాసవా బ్రాహ్మణా నామ, తేసు మిచ్ఛా పటిపన్నో అబ్రహ్మఞ్ఞో నామ.

సమనుయుఞ్జతీతి అనుయోగవత్తం ఆరోపేన్తో పుచ్ఛతి, లద్ధిం పతిట్ఠాపేన్తో పన సమనుగ్గాహతి నామ, కారణం పుచ్ఛన్తో సమనుభాసతి నామ. నాద్దసన్తి అత్తనో సన్తికే పహితస్స కస్సచి దేవదూతస్స అభావం సన్ధాయ ఏవం వదతి.

అథ నం యమో ‘‘నాయం భాసితస్స అత్థం సల్లక్ఖేతీ’’తి ఞత్వా అత్థం సల్లక్ఖాపేతుకామో అమ్భోతిఆదిమాహ. తత్థ జిణ్ణన్తి జరాజిణ్ణం. గోపానసివఙ్కన్తి గోపానసీ వియ వఙ్కం. భోగ్గన్తి భగ్గం. ఇమినాపిస్స వఙ్కభావమేవ దీపేతి. దణ్డపరాయణన్తి దణ్డపటిసరణం దణ్డదుతియం. పవేధమానన్తి కమ్పమానం. ఆతురన్తి జరాతురం. ఖణ్డదన్తన్తి జరానుభావేన ఖణ్డితదన్తం. పలితకేసన్తి పణ్డరకేసం. విలూనన్తి లుఞ్చిత్వా గహితకేసం వియ ఖల్లాటం. ఖలితసిరన్తి మహాఖల్లాటసీసం. వలితన్తి సఞ్జాతవలిం. తిలకాహతగత్తన్తి సేతతిలకకాళతిలకేహి వికిణ్ణసరీరం. జరాధమ్మోతి జరాసభావో, అపరిముత్తో జరాయ, జరా నామ మయ్హం అబ్భన్తరేయేవ పవత్తతీతి. పరతో బ్యాధిధమ్మో మరణధమ్మోతి పదద్వయేపి ఏసేవ నయో.

పఠమం దేవదూతం సమనుయుఞ్జిత్వాతి ఏత్థ జరాజిణ్ణసత్తో అత్థతో ఏవం వదతి నామ – ‘‘పస్సథ, భో, అహమ్పి తుమ్హే వియ తరుణో అహోసిం ఊరుబలీ బాహుబలీ జవసమ్పన్నో, తస్స మే తా బలజవసమ్పత్తియో అన్తరహితా, విజ్జమానాపి మే హత్థపాదా హత్థపాదకిచ్చం న కరోన్తి, జరాయమ్హి అపరిముత్తతాయ ఏదిసో జాతో. న ఖో పనాహమేవ, తుమ్హేపి జరాయ అపరిముత్తావ. యథేవ హి మయ్హం, ఏవం తుమ్హాకమ్పి జరా ఆగమిస్సతి. ఇతి తస్సా పురే ఆగమనావ కల్యాణం కరోథా’’తి. తేనేవేస దేవదూతో నామ జాతో. ఆబాధికన్తి బాధికం. దుక్ఖితన్తి దుక్ఖప్పత్తం. బాళ్హగిలానన్తి అధిమత్తగిలానం.

దుతియం దేవదూతన్తి ఏత్థపి గిలానసత్తో అత్థతో ఏవం వదతి నామ – ‘‘పస్సథ, భో, అహమ్పి తుమ్హే వియ నిరోగో అహోసిం, సోమ్హి ఏతరహి బ్యాధినా అభిహతో, సకే ముత్తకరీసే పలిపన్నో, ఉట్ఠాతుమ్పి న సక్కోమి. విజ్జమానాపి మే హత్థపాదా హత్థపాదకిచ్చం న కరోన్తి, బ్యాధితోమ్హి అపరిముత్తతాయ ఏదిసో జాతో. న ఖో పనాహమేవ, తుమ్హేపి బ్యాధితో అపరిముత్తావ. యథేవ హి మయ్హం, ఏవం తుమ్హాకమ్పి బ్యాధి ఆగమిస్సతి. ఇతి తస్స పురే ఆగమనావ కల్యాణం కరోథా’’తి. తేనేవేస దేవదూతో నామ జాతో.

ఏకాహమతన్తిఆదీసు ఏకాహం మతస్స అస్సాతి ఏకాహమతో, తం ఏకాహమతం. పరతో పదద్వయేపి ఏసేవ నయో. భస్తా వియ వాయునా ఉద్ధం జీవితపరియాదానా యథాక్కమం సముగ్గతేన సూనభావేన ఉద్ధుమాతత్తా ఉద్ధుమాతకం. వినీలో వుచ్చతి విపరిభిన్నవణ్ణో, వినీలోవ వినీలకో, తం వినీలకం. పటికూలత్తా వా కుచ్ఛితం వినీలన్తి వినీలకం. విపుబ్బకన్తి విస్సన్దమానపుబ్బకం, పరిభిన్నట్ఠానే హి పగ్ఘరితేన పుబ్బేన పలిమక్ఖితన్తి అత్థో.

తతియం దేవదూతన్తి ఏత్థ మతకసత్తో అత్థతో ఏవం వదతి నామ – ‘‘పస్సథ, భో, మం ఆమకసుసానే ఛడ్డితం ఉద్ధుమాతకాదిభావప్పత్తం, మరణతోమ్హి అపరిముత్తతాయ ఏదిసో జాతో. న ఖో పనాహమేవ, తుమ్హేపి మరణతో అపరిముత్తా. యథేవ హి మయ్హం, ఏవం తుమ్హాకమ్పి మరణం ఆగమిస్సతి. ఇతి తస్స పురే ఆగమనావ కల్యాణం కరోథా’’తి. తేనేవస్స దేవదూతో నామ జాతో.

ఇమం పన దేవదూతానుయోగం కో లభతి, కో న లభతి? యేన తావ బహుం పాపం కతం, సో గన్త్వా నిరయే నిబ్బత్తతియేవ. యేన పన పరిత్తం పాపం కతం, సో లభతి. యథా హి సభణ్డం చోరం గహేత్వా కత్తబ్బమేవ కరోన్తి న వినిచ్ఛినన్తి. అనువిజ్జిత్వా గహితం పన వినిచ్ఛయట్ఠానం నయన్తి, సో వినిచ్ఛయం లభతి. ఏవంసమ్పదమేతం. పరిత్తపాపకమ్మా హి అత్తనో ధమ్మతాయపి సరన్తి, సారీయమానాపి సరన్తి.

తత్థ దీఘజయన్తదమిళో నామ అత్తనో ధమ్మతాయ సరి. సో కిర దమిళో సుమనగిరిమహావిహారే ఆకాసచేతియం రత్తపటేన పూజేసి, అథ నిరయే ఉస్సదసామన్తే నిబ్బత్తో అగ్గిజాలసద్దం సుత్వావ అత్తనా పూజితపటం అనుస్సరి, సో గన్త్వా సగ్గే నిబ్బత్తో. అపరోపి పుత్తస్స దహరభిక్ఖునో ఖలిసాటకం దేన్తో పాదమూలే ఠపేసి, మరణకాలమ్హి పటపటాతి సద్దే నిమిత్తం గణ్హి, సోపి ఉస్సదసామన్తే నిబ్బత్తో జాలసద్దేన తం సాటకం అనుస్సరిత్వా సగ్గే నిబ్బత్తో. ఏవం తావ అత్తనో ధమ్మతాయ కుసలం కమ్మం సరిత్వా సగ్గే నిబ్బత్తతీతి.

అత్తనో ధమ్మతాయ అసరన్తే పన తయో దేవదూతే పుచ్ఛతి. తత్థ కోచి పఠమేన దేవదూతేన సరతి, కోచి దుతియతతియేహి, కోచి తీహిపి నస్సరతి. తం యమో రాజా దిస్వా సయం సారేతి. ఏకో కిర అమచ్చో సుమనపుప్ఫకుమ్భేన మహాచేతియం పూజేత్వా యమస్స పత్తిం అదాసి, తం అకుసలకమ్మేన నిరయే నిబ్బత్తం యమస్స సన్తికం నయింసు. తస్మిం తీహిపి దేవదూతేహి కుసలం అసరన్తే యమో సయం ఓలోకేన్తో దిస్వా – ‘‘నను త్వం మహాచేతియం సుమనపుప్ఫకుమ్భేన పూజేత్వా మయ్హం పత్తిం అదాసీ’’తి సారేసి, సో తస్మిం కాలే సరిత్వా దేవలోకం గతో. యమో పన సయం ఓలోకేత్వాపి అపస్సన్తో – ‘‘మహాదుక్ఖం నామ అనుభవిస్సతి అయం సత్తో’’తి తుణ్హీ అహోసి.

తత్తం అయోఖిలన్తి తిగావుతం అత్తభావం సమ్పజ్జలితాయ లోహపథవియా ఉత్తానకం నిపజ్జాపేత్వా దక్ఖిణహత్థే తాలప్పమాణం అయసూలం పవేసేన్తి, తథా వామహత్థాదీసు. యథా చ తం ఉత్తానకం నిపజ్జాపేత్వా, ఏవం ఉరేనపి వామపస్సేనపి దక్ఖిణపస్సేనపి నిపజ్జాపేత్వా తే తం కమ్మకారణం కరోన్తియేవ. సంవేసేత్వాతి జలితాయ లోహపథవియా తిగావుతం అత్తభావం నిపజ్జాపేత్వా. కుఠారీహీతి మహతీహి గేహస్స ఏకపక్ఖచ్ఛదనమత్తాహి కుఠారీహి తచ్ఛన్తి, లోహితం నదీ హుత్వా సన్దతి, లోహపథవితో జాలా ఉట్ఠహిత్వా తచ్ఛితట్ఠానం గణ్హాతి, మహాదుక్ఖం ఉప్పజ్జతి. తచ్ఛన్తా పన సుత్తాహతం కరిత్వా దారుం వియ అట్ఠంసమ్పి ఛళంసమ్పి కరోన్తి. వాసీహీతి మహాసుప్పప్పమాణాహి వాసీహి. రథే యోజేత్వాతి సద్ధిం యుగయోత్తపక్ఖరథచక్కకుబ్బరపాజనేహి సబ్బతో పజ్జలితే రథే యోజేత్వా. మహన్తన్తి మహాకూటాగారప్పమాణం. ఆరోపేన్తీతి సమ్పజ్జలితేహి అయముగ్గరేహి పోథేన్తా ఆరోపేన్తి. సకిమ్పి ఉద్ధన్తి సుపక్కుథితాయ ఉక్ఖలియా పక్ఖిత్తతణ్డులా వియ ఉద్ధమధోతిరియఞ్చ గచ్ఛతి. మహానిరయేతి అవీచిమహానిరయమ్హి.

భాగసో మితోతి భాగే ఠపేత్వా విభత్తో. పరియన్తోతి పరిక్ఖిత్తో. అయసాతి ఉపరి అయపట్టేన ఛాదితో. సమన్తా యోజనసతం, ఫరిత్వా తిట్ఠతీతి ఏవం ఫరిత్వా తిట్ఠతి, యథా తం సమన్తా యోజనసతే ఠత్వా ఓలోకేన్తస్స అక్ఖీని యమకగోళకా వియ నిక్ఖమన్తి.

హీనకాయూపగాతి హీనం కాయం ఉపగతా హుత్వా. ఉపాదానేతి తణ్హాదిట్ఠిగ్గహణే. జాతిమరణసమ్భవేతి జాతియా చ మరణస్స చ కారణభూతే. అనుపాదాతి చతూహి ఉపాదానేహి అనుపాదియిత్వా. జాతిమరణసఙ్ఖయేతి జాతిమరణసఙ్ఖయసఙ్ఖాతే నిబ్బానే విముచ్చన్తి. దిట్ఠధమ్మాభినిబ్బుతాతి దిట్ఠధమ్మే ఇమస్మింయేవ అత్తభావే సబ్బకిలేసనిబ్బానేన నిబ్బుతా. సబ్బదుక్ఖం ఉపచ్చగున్తి సకలవట్టదుక్ఖం అతిక్కన్తా.

౭. చతుమహారాజసుత్తవణ్ణనా

౩౭. సత్తమే అమచ్చా పారిసజ్జాతి పరిచారికదేవతా. ఇమం లోకం అనువిచరన్తీతి అట్ఠమీదివసే కిర సక్కో దేవరాజా చత్తారో మహారాజానో ఆణాపేతి – ‘‘తాతా, అజ్జ అట్ఠమీదివసే మనుస్సలోకం అనువిచరిత్వా పుఞ్ఞాని కరోన్తానం నామగోత్తం ఉగ్గణ్హిత్వా ఆగచ్ఛథా’’తి. తే గన్త్వా అత్తనో పరిచారకే పేసేన్తి – ‘‘గచ్ఛథ, తాతా, మనుస్సలోకం విచరిత్వా పుఞ్ఞకారకానం నామగోత్తాని సువణ్ణపట్టే లిఖిత్వా ఆనేథా’’తి. తే తథా కరోన్తి. తేన వుత్తం – ‘‘ఇమం లోకం అనువిచరన్తీ’’తి. కచ్చి బహూతిఆది తేసం ఉపపరిక్ఖాకారదస్సనత్థం వుత్తం. ఏవం ఉపపరిక్ఖన్తా హి తే అనువిచరన్తి. తత్థ ఉపోసథం ఉపవసన్తీతి మాసస్స అట్ఠవారే ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠహన్తి. పటిజాగరోన్తీతి పటిజాగరఉపోసథకమ్మం నామ కరోన్తి. తం కరోన్తా ఏకస్మిం అద్ధమాసే చతున్నం ఉపోసథదివసానం పచ్చుగ్గమనానుగ్గమనవసేన కరోన్తి. పఞ్చమీఉపోసథం పచ్చుగ్గచ్ఛన్తా చతుత్థియం ఉపోసథికా హోన్తి, అనుగచ్ఛన్తా ఛట్ఠియం. అట్ఠమీఉపోసథం పచ్చుగ్గచ్ఛన్తా సత్తమియం, అనుగచ్ఛన్తా నవమియం. చాతుద్దసిం పచ్చుగ్గచ్ఛన్తా తేరసియం, పన్నరసీఉపోసథం అనుగచ్ఛన్తా పాటిపదే ఉపోసథికా హోన్తి. పుఞ్ఞాని కరోన్తీతి సరణగమననిచ్చసీలపుప్ఫపూజాధమ్మస్సవనపదీపసహస్సఆరోపనవిహారకరణాదీని నానప్పకారాని పుఞ్ఞాని కరోన్తి. తే ఏవం అనువిచరిత్వా పుఞ్ఞకమ్మకారకానం నామగోత్తాని సోవణ్ణమయే పట్టే లిఖిత్వా ఆహరిత్వా చతున్నం మహారాజానం దేన్తి. పుత్తా ఇమం లోకం అనువిచరన్తీతి చతూహి మహారాజేహి పురిమనయేనేవ పహితత్తా అనువిచరన్తి. తదహూతి తందివసం. ఉపోసథేతి ఉపోసథదివసే.

సచే, భిక్ఖవే, అప్పకా హోన్తీతి చతున్నం మహారాజానం అమచ్చా పారిసజ్జా తా తా గామనిగమరాజధానియో ఉపసఙ్కమన్తి, తతో తం ఉపనిస్సాయ అధివత్థా దేవతా ‘‘మహారాజానం అమచ్చా ఆగతా’’తి పణ్ణాకారం గహేత్వా తేసం సన్తికం గచ్ఛన్తి. తే పణ్ణాకారం గహేత్వా ‘‘కచ్చి ను ఖో మారిసా బహూ మనుస్సా మత్తేయ్యా’’తి వుత్తనయేన మనుస్సానం పుఞ్ఞపటిపత్తిం పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఆమ, మారిస, ఇమస్మిం గామే అసుకో చ అసుకో చ పుఞ్ఞాని కరోన్తీ’’తి వుత్తే తేసం నామగోత్తం లిఖిత్వా అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తి. అథ చాతుద్దసియం చతున్నం మహారాజానం పుత్తాపి తమేవ సువణ్ణపట్టం గహేత్వా తేనేవ నయేన అనువిచరన్తా నామగోత్తాని లిఖన్తి. తదహుపోసథే పన్నరసే చత్తారోపి మహారాజానో తేనేవ నయేన తస్మింయేవ సువణ్ణపట్టే నామగోత్తాని లిఖన్తి. తే సువణ్ణపట్టపరిమాణేనేవ – ‘‘ఇమస్మిం కాలే మనుస్సా అప్పకా, ఇమస్మిం కాలే బహుకా’’తి జానన్తి. తం సన్ధాయ ‘‘సచే, భిక్ఖవే, అప్పకా హోన్తి మనుస్సా’’తిఆది వుత్తం. దేవానం తావతింసానన్తి పఠమం అభినిబ్బత్తే తేత్తింస దేవపుత్తే ఉపాదాయ ఏవంలద్ధనామానం. తేసం పన ఉప్పత్తికథా దీఘనికాయే సక్కపఞ్హసుత్తవణ్ణనాయ విత్థారితా. తేనాతి తేన ఆరోచనేన, తేన వా పుఞ్ఞకారకానం అప్పకభావేన. దిబ్బా వత, భో, కాయా పరిహాయిస్సన్తీతి నవనవానం దేవపుత్తానం అపాతుభావేన దేవకాయా పరిహాయిస్సన్తి, రమణీయం దసయోజనసహస్సం దేవనగరం సుఞ్ఞం భవిస్సతి. పరిపూరిస్సన్తి అసురకాయాతి చత్తారో అపాయా పరిపూరిస్సన్తి. ఇమినా ‘‘మయం పరిపుణ్ణే దేవనగరే దేవసఙ్ఘమజ్ఝే నక్ఖత్తం కీళితుం న లభిస్సామా’’తి అనత్తమనా హోన్తి. సుక్కపక్ఖేపి ఇమినావ ఉపాయేన అత్థో వేదితబ్బో.

భూతపుబ్బం, భిక్ఖవే, సక్కో దేవానమిన్దోతి అత్తనో సక్కదేవరాజకాలం సన్ధాయ కథేతి. ఏకస్స వా సక్కస్స అజ్ఝాసయం గహేత్వా కథేతీతి వుత్తం. అనునయమానోతి అనుబోధయమానో. తాయం వేలాయన్తి తస్మిం కాలే.

పాటిహారియపక్ఖఞ్చాతి ఏత్థ పాటిహారియపక్ఖో నామ అన్తోవస్సే తేమాసం నిబద్ధుపోసథో, తం అసక్కోన్తస్స ద్విన్నం పవారణానం అన్తరే ఏకమాసం నిబద్ధుపోసథో, తమ్పి అసక్కోన్తస్స పఠమపవారణతో పట్ఠాయ ఏకో అద్ధమాసో పాటిహారియపక్ఖోయేవ నామ. అట్ఠఙ్గసుసమాగతన్తి అట్ఠహి గుణఙ్గేహి సమన్నాగతం. యోపిస్స మాదిసో నరోతి యోపి సత్తో మాదిసో భవేయ్య. సక్కోపి కిర వుత్తప్పకారస్స ఉపోసథకమ్మస్స గుణం జానిత్వా ద్వే దేవలోకసమ్పత్తియో పహాయ మాసస్స అట్ఠ వారే ఉపోసథం ఉపవసతి. తస్మా ఏవమాహ. అపరో నయో – యోపిస్స మాదిసో నరోతి యోపి సత్తో మాదిసో అస్స, మయా పత్తం సమ్పత్తిం పాపుణితుం ఇచ్ఛేయ్యాతి అత్థో. సక్కా హి ఏవరూపేన ఉపోసథకమ్మేన సక్కసమ్పత్తిం పాపుణితున్తి అయమేత్థ అధిప్పాయో.

వుసితవాతి వుత్థవాసో. కతకరణీయోతి చతూహి మగ్గేహి కత్తబ్బకిచ్చం కత్వా ఠితో. ఓహితభారోతి ఖన్ధభారకిలేసభారఅభిసఙ్ఖారభారే ఓతారేత్వా ఠితో. అనుప్పత్తసదత్థోతి సదత్థో వుచ్చతి అరహత్తం, తం అనుప్పత్తో. పరిక్ఖీణభవసంయోజనోతి యేన సంయోజనేన బద్ధో భవేసు ఆకడ్ఢీయతి, తస్స ఖీణత్తా పరిక్ఖీణభవసంయోజనో. సమ్మదఞ్ఞా విముత్తోతి హేతునా నయేన కారణేన జానిత్వా విముత్తో. కల్లం వచనాయాతి యుత్తం వత్తుం.

యోపిస్స మాదిసో నరోతి యోపి మాదిసో ఖీణాసవో అస్స, సోపి ఏవరూపం ఉపోసథం ఉపవసేయ్యాతి ఉపోసథకమ్మస్స గుణం జానన్తో ఏవం వదేయ్య. అపరో నయో యోపిస్స మాదిసో నరోతి యోపి సత్తో మాదిసో అస్స, మయా పత్తం సమ్పత్తిం పాపుణితుం ఇచ్ఛేయ్యాతి అత్థో. సక్కా హి ఏవరూపేన ఉపోసథకమ్మేన ఖీణాసవసమ్పత్తిం పాపుణితున్తి అయమేత్థ అధిప్పాయో. అట్ఠమం ఉత్తానత్థమేవ.

౯. సుఖుమాలసుత్తవణ్ణనా

౩౯. నవమే సుఖుమాలోతి నిద్దుక్ఖో. పరమసుఖుమాలోతి పరమనిద్దుక్ఖో. అచ్చన్తసుఖుమాలోతి సతతనిద్దుక్ఖో. ఇమం భగవా కపిలపురే నిబ్బత్తకాలతో పట్ఠాయ నిద్దుక్ఖభావం గహేత్వా ఆహ, చరియకాలే పన తేన అనుభూతదుక్ఖస్స అన్తో నత్థీతి. ఏకత్థాతి ఏకిస్సా పోక్ఖరణియా. ఉప్పలం వప్పతీతి ఉప్పలం రోపేతి. సా నీలుప్పలవనసఞ్ఛన్నా హోతి. పదుమన్తి పణ్డరపదుమం. పుణ్డరీకన్తి రత్తపదుమం. ఏవం ఇతరాపి ద్వే పదుమపుణ్డరీకవనేహి సఞ్ఛన్నా హోన్తి. బోధిసత్తస్స కిర సత్తట్ఠవస్సికకాలే రాజా అమచ్చే పుచ్ఛి – ‘‘తరుణదారకా కతరకీళికం పియాయన్తీ’’తి? ఉదకకీళికం దేవాతి. తతో రాజా కుద్దాలకమ్మకారకే సన్నిపాతేత్వా పోక్ఖరణిట్ఠానాని గణ్హాపేసి. అథ సక్కో దేవరాజా ఆవజ్జేన్తో తం పవత్తిం ఞత్వా – ‘‘న యుత్తో మహాసత్తస్స మానుసకపరిభోగో, దిబ్బపరిభోగో యుత్తో’’తి విస్సకమ్మం ఆమన్తేత్వా – ‘‘గచ్ఛ, తాత, మహాసత్తస్స కీళాభూమియం పోక్ఖరణియో మాపేహీ’’తి ఆహ. కీదిసా హోన్తు, దేవాతి? అపగతకలలకద్దమా హోన్తు విప్పకిణ్ణమణిముత్తపవాళికా సత్తరతనమయపాకారపరిక్ఖిత్తా పవాళమయఉణ్హీసేహి మణిమయసోపానబాహుకేహి సువణ్ణరజతమణిమయఫలకేహి సోపానేహి సమన్నాగతా. సువణ్ణరజతమణిపవాళమయా చేత్థ నావా హోన్తు, సువణ్ణనావాయ రజతపల్లఙ్కో హోతు, రజతనావాయ సువణ్ణపల్లఙ్కో, మణినావాయ పవాళపల్లఙ్కో, పవాళనావాయ మణిపల్లఙ్కో, సువణ్ణరజతమణిపవాళమయావ ఉదకసేచననాళికా హోన్తు, పఞ్చవణ్ణేహి చ పదుమేహి సఞ్ఛన్నా హోన్తూతి. ‘‘సాధు, దేవా’’తి విస్సకమ్మదేవపుత్తో సక్కస్స పటిస్సుత్వా రత్తిభాగే ఓతరిత్వా రఞ్ఞో గాహాపితపోక్ఖరణిట్ఠానేసుయేవ తేనేవ నియామేన పోక్ఖరణియో మాపేసి.

నను చేతా అపగతకలలకద్దమా, కథమేత్థ పదుమాని పుప్ఫింసూతి? సో కిర తాసు పోక్ఖరణీసు తత్థ తత్థ సువణ్ణరజతమణిపవాళమయా ఖుద్దకనావాయో మాపేత్వా ‘‘ఏతా కలలకద్దమపూరితా చ హోన్తు, పఞ్చవణ్ణాని చేత్థ పదుమాని పుప్ఫన్తూ’’తి అధిట్ఠాసి. ఏవం పఞ్చవణ్ణాని పదుమాని పుప్ఫింసు, రేణువట్టియో ఉగ్గన్త్వా ఉదకపిట్ఠం అజ్ఝోత్థరిత్వా విచరన్తి. పఞ్చవిధా భమరగణా ఉపకూజన్తా విచరన్తి. ఏవం తా మాపేత్వా విస్సకమ్మో దేవపురమేవ గతో. తతో విభాతాయ రత్తియా మహాజనో దిస్వా ‘‘మహాపురిస్సస్స మాపితా భవిస్సన్తీ’’తి గన్త్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా మహాజనపరివారో గన్త్వా పోక్ఖరణియో దిస్వా ‘‘మమ పుత్తస్స పుఞ్ఞిద్ధియా దేవతాహి మాపితా భవిస్సన్తీ’’తి అత్తమనో అహోసి. తతో పట్ఠాయ మహాపురిసో ఉదకకీళికం అగమాసి.

యావదేవ మమత్థాయాతి ఏత్థ యావదేవాతి పయోజనావధినియామవచనం, యావ మమేవ అత్థాయ, నత్థేత్థ అఞ్ఞం కారణన్తి అత్థో. న ఖో పనస్సాహన్తి న ఖో పనస్స అహం. అకాసికం చన్దనన్తి అసణ్హం చన్దనం. కాసికం, భిక్ఖవే, సు మే తం వేఠనన్తి, భిక్ఖవే, వేఠనమ్పి మే కాసికం హోతి. ఏత్థ హి సుఇతి చ తన్తి చ నిపాతమత్తం, మేతి సామివచనం. వేఠనమ్పి మే సణ్హమేవ హోతీతి దస్సేతి. కాసికా కఞ్చుకాతి పారుపనకఞ్చుకోపి సణ్హకఞ్చుకోవ. సేతచ్ఛత్తం ధారీయతీతి మానుసకసేతచ్ఛత్తమ్పి దిబ్బసేతచ్ఛత్తమ్పి ఉపరిధారితమేవ హోతి. మా నం ఫుసి సీతం వాతి మా ఏతం బోధిసత్తం సీతం వా ఉణ్హాదీసు వా అఞ్ఞతరం ఫుసతూతి అత్థో.

తయో పాసాదా అహేసున్తి బోధిసత్తే కిర సోళసవస్సుద్దేసికే జాతే సుద్ధోదనమహారాజా ‘‘పుత్తస్స వసనకపాసాదే కారేస్సామీ’’తి వడ్ఢకినో సన్నిపాతాపేత్వా భద్దకేన నక్ఖత్తముహుత్తేన నవభూమికతపరికమ్మం కారేత్వా తయో పాసాదే కారాపేసి. తే సన్ధాయేతం వుత్తం. హేమన్తికోతిఆదీసు యత్థ సుఖం హేమన్తే వసితుం, అయం హేమన్తికో. ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో. అయం పనేత్థ వచనత్థో – హేమన్తే వాసో హేమన్తం, హేమన్తం అరహతీతి హేమన్తికో. ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో.

తత్థ హేమన్తికో పాసాదో నవభూమకో అహోసి, భూమియో పనస్స ఉణ్హఉతుగ్గాహాపనత్థాయ నీచా అహేసుం. తత్థ ద్వారవాతపానాని సుఫుసితకవాటాని అహేసుం నిబ్బివరాని. చిత్తకమ్మమ్పి కరోన్తా తత్థ తత్థ పజ్జలితే అగ్గిక్ఖన్ధేయేవ అకంసు. భూమత్థరణం పనేత్థ కమ్బలమయం, తథా సాణివితాననివాసనపారుపనవేఠనాని. వాతపానాని ఉణ్హగ్గాహాపనత్థం దివా వివటాని రత్తిం పిహితాని హోన్తి.

గిమ్హికో పన పఞ్చభూమకో అహోసి. సీతఉతుగ్గాహాపనత్థం పనేత్థ భూమియో ఉచ్చా అసమ్బాధా అహేసుం. ద్వారవాతపానాని నాతిఫుసితాని సవివరాని సజాలాని అహేసుం. చిత్తకమ్మే ఉప్పలాని పదుమాని పుణ్డరీకానియేవ అకంసు. భూమత్థరణం పనేత్థ దుకూలమయం, తథా సాణివితాననివాసనపారుపనవేఠనాని. వాతపానసమీపేసు చేత్థ నవ చాటియో ఠపేత్వా ఉదకస్స పూరేత్వా నీలుప్పలాదీహి సఞ్ఛాదేన్తి. తేసు తేసు పదేసేసు ఉదకయన్తాని కరోన్తి, యేహి దేవే వస్సన్తే వియ ఉదకధారా నిక్ఖమన్తి. అన్తోపాసాదే తత్థ తత్థ కలలపూరా దోణియో ఠపేత్వా పఞ్చవణ్ణాని పదుమాని రోపయింసు. పాసాదమత్థకే సుక్ఖమహింసచమ్మం బన్ధిత్వా యన్తం పరివత్తేత్వా యావ ఛదనపిట్ఠియా పాసాణే ఆరోపేత్వా తస్మిం విస్సజ్జేన్తి. తేసం చమ్మే పవట్టన్తానం సద్దో మేఘగజ్జితం వియ హోతి. ద్వారవాతపానాని పనేత్థ దివా పిహితాని హోన్తి రత్తిం వివటాని.

వస్సికో సత్తభూమకో అహోసి. భూమియో పనేత్థ ద్విన్నమ్పి ఉతూనం గాహాపనత్థాయ నాతిఉచ్చా నాతినీచా అకంసు. ఏకచ్చాని ద్వారవాతపానాని సుఫుసితాని, ఏకచ్చాని సవివరాని. తత్థ చిత్తకమ్మమ్పి కేసుచి ఠానేసు పజ్జలితఅగ్గిక్ఖన్ధవసేన, కేసుచి జాతస్సరవసేన కతం. భూమత్థరణాదీని పనేత్థ కమ్బలదుకూలవసేన ఉభయమిస్సకాని. ఏకచ్చే ద్వారవాతపానా రత్తిం వివటా దివా పిహితా, ఏకచ్చే దివా వివటా రత్తిం పిహితా. తయోపి పాసాదా ఉబ్బేధేన సమప్పమాణా. భూమికాసు పన నానత్తం అహోసి.

ఏవం నిట్ఠితేసు పాసాదేసు రాజా చిన్తేసి – ‘‘పుత్తో మే వయప్పత్తో, ఛత్తమస్స ఉస్సాపేత్వా రజ్జసిరిం పస్సిస్సామీ’’తి. సో సాకియానం పణ్ణాని పహిణి – ‘‘పుత్తో మే వయప్పత్తో, రజ్జే నం పతిట్ఠాపేస్సామి, సబ్బే అత్తనో అత్తనో గేహేసు వయప్పత్తా, దారికా ఇమం గేహం పేసేన్తూ’’తి. తే సాసనం సుత్వా – ‘‘కుమారో కేవలం దస్సనక్ఖమో రూపసమ్పన్నో, న కిఞ్చి సిప్పం జానాతి, దారభరణం కాతుం న సక్ఖిస్సతి, న మయం ధీతరో దస్సామా’’తి ఆహంసు. రాజా తం పవత్తిం సుత్వా పుత్తస్స సన్తికం గన్త్వా ఆరోచేసి. బోధిసత్తో ‘‘కిం సిప్పం దస్సేతుం వట్టతి, తాతా’’తి ఆహ. సహస్సథామధనుం ఆరోపేతుం వట్టతి, తాతాతి. తేన హి ఆహరాపేథాతి. రాజా ఆహరాపేత్వా అదాసి. ధనుం పురిససహస్సం ఆరోపేతి, పురిససహస్సం ఓరోపేతి. మహాపురిసో ధనుం ఆహరాపేత్వా పల్లఙ్కే నిసిన్నోవ జియం పాదఙ్గుట్ఠకే వేఠేత్వా కడ్ఢన్తో పాదఙ్గుట్ఠకేనేవ ధనుం ఆరోపేత్వా వామేన హత్థేన దణ్డే గహేత్వా దక్ఖిణేన హత్థేన కడ్ఢిత్వా జియం పోథేసి. సకలనగరం ఉప్పతనాకారప్పత్తం అహోసి. ‘‘కిం సద్దో ఏసో’’తి చ వుత్తే ‘‘దేవో గజ్జతీ’’తి ఆహంసు. అథఞ్ఞే ‘‘తుమ్హే న జానాథ, న దేవో గజ్జతి, అఙ్గీరసస్స కుమారస్స సహస్సథామధనుం ఆరోపేత్వా జియం పోథేన్తస్స జియప్పహారసద్దో ఏసో’’తి ఆహంసు. సాకియా తావతకేనేవ ఆరద్ధచిత్తా అహేసుం.

మహాపురిసో ‘‘అఞ్ఞం కిం కాతుం వట్టతీ’’తి ఆహ. అట్ఠఙ్గులమత్తబహలం అయోపట్టం కణ్డేన వినివిజ్ఝితుం వట్టతీతి. తం వినివిజ్ఝిత్వా ‘‘అఞ్ఞం కిం కాతుం వట్టతీ’’తి ఆహ. చతురఙ్గులబహలం అసనఫలకం వినివిజ్ఝితుం వట్టతీతి. తం వినివిజ్ఝిత్వా ‘‘అఞ్ఞం కిం కాతుం వట్టతీ’’తి ఆహ. విదత్థిబహలం ఉదుమ్బరఫలకం వినివిజ్ఝితుం వట్టతీతి. తం వినివిజ్ఝిత్వా ‘‘అఞ్ఞం కిం కాతుం వట్టతీ’’తి. యన్తే బద్ధం ఫలకసతం వినివిజ్ఝితుం వట్టతీతి. తం వినివిజ్ఝిత్వా ‘‘అఞ్ఞం కిం కాతుం వట్టతీ’’తి ఆహ. సట్ఠిపటలం సుక్ఖమహింసచమ్మం వినివిజ్ఝితుం వట్టతీతి. తమ్పి వినివిజ్ఝిత్వా ‘‘అఞ్ఞం కిం కాతుం వట్టతీ’’తి ఆహ. తతో వాలికసకటాదీని ఆచిక్ఖింసు. మహాసత్తో వాలికసకటమ్పి పలాలసకటమ్పి వినివిజ్ఝిత్వా ఉదకే ఏకుసభప్పమాణం కణ్డం పేసేసి, థలే అట్ఠఉసభప్పమాణం. అథ నం ‘‘ఇదాని వాతిఙ్గణసఞ్ఞాయ వాలం విజ్ఝితుం వట్టతీ’’తి ఆహంసు. తేన హి బన్ధాపేథాతి. సద్దన్తరే బజ్ఝతు, తాతాతి. పురతో గచ్ఛన్తు, గావుతన్తరే బన్ధన్తూతి. పురతో గచ్ఛన్తు, అద్ధయోజనే బన్ధన్తూతి. పురతో గచ్ఛన్తు యోజనే బన్ధన్తూతి. బన్ధాపేథ, తాతాతి యోజనమత్థకే వాతిఙ్గణసఞ్ఞాయ వాలం బన్ధాపేత్వా రత్తన్ధకారే మేఘపటలచ్ఛన్నాసు దిసాసు కణ్డం ఖిపి, తం గన్త్వా యోజనమత్థకే వాలం ఫాలేత్వా పథవిం పావిసి. న కేవలఞ్చ ఏత్తకమేవ, తం దివసం పన మహాసత్తో లోకే వత్తమానసిప్పం సబ్బమేవ సన్దస్సేసి. సక్యరాజానో అత్తనో అత్తనో ధీతరో అలఙ్కరిత్వా పేసయింసు, చత్తాలీససహస్సనాటకిత్థియో అహేసుం. మహాపురిసో తీసు పాసాదేసు దేవో మఞ్ఞే పరిచారేన్తో మహాసమ్పత్తిం అనుభవతి.

నిప్పురిసేహీతి పురిసవిరహితేహి. న కేవలం చేత్థ తూరియానేవ నిప్పురిసాని, సబ్బట్ఠానానిపి నిప్పురిసానేవ. దోవారికాపి ఇత్థియోవ, న్హాపనాదిపరికమ్మకరాపి ఇత్థియోవ. రాజా కిర ‘‘తథారూపం ఇస్సరియసుఖసమ్పత్తిం అనుభవమానస్స పురిసం దిస్వా పరిసఙ్కా ఉప్పజ్జతి, సా మే పుత్తస్స మా అహోసీ’’తి సబ్బకిచ్చేసు ఇత్థియోవ ఠపేసి. పరిచారయమానోతి మోదమానో. న హేట్ఠాపాసాదం ఓరోహామీతి పాసాదతో హేట్ఠా న ఓతరామి. ఇతి మం చత్తారో మాసే అఞ్ఞో సిఖాబద్ధో పురిసో నామ పస్సితుం నాలత్థ. యథాతి యేన నియామేన. దాసకమ్మకరపోరిసస్సాతి దాసానఞ్చేవ దేవసికభత్తవేతనాభతానం కమ్మకరానఞ్చ నిస్సాయ జీవమానపురిసానఞ్చ. కణాజకన్తి సకుణ్డకభత్తం. బిలఙ్గదుతియన్తి కఞ్జికదుతియం.

ఏవరూపాయ ఇద్ధియాతి ఏవంజాతికాయ పుఞ్ఞిద్ధియా సమన్నాగతస్స. ఏవరూపేన చ సుఖుమాలేనాతి ఏవంజాతికేన చ నిద్దుక్ఖభావేన. సోఖుమాలేనాతిపి పాఠో. ఏవం తథాగతో ఏత్తకేన ఠానేన అత్తనో సిరిసమ్పత్తిం కథేసి. కథేన్తో చ న ఉప్పిలావితభావత్థం కథేసి, ‘‘ఏవరూపాయపి పన సమ్పత్తియా ఠితో పమాదం అకత్వా అప్పమత్తోవ అహోసి’’న్తి అప్పమాదలక్ఖణస్సేవ దీపనత్థం కథేసి. తేనేవ అస్సుతవా ఖో పుథుజ్జనోతిఆదిమాహ. తత్థ పరన్తి పరపుగ్గలం. జిణ్ణన్తి జరాజిణ్ణం. అట్టీయతీతి అట్టో పీళితో హోతి. హరాయతీతి హిరిం కరోతి లజ్జతి. జిగుచ్ఛతీతి అసుచిం వియ దిస్వా జిగుచ్ఛం ఉప్పాదేతి. అత్తానంయేవ అతిసిత్వాతి జరాధమ్మమ్పి సమానం అత్తానం అతిక్కమిత్వా అట్టీయతి హరాయతీతి అత్థో. జరాధమ్మోతి జరాసభావో. జరం అనతీతోతి జరం అనతిక్కన్తో, అన్తో జరాయ వత్తామి. ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతోతి ఏవం పచ్చవేక్ఖన్తస్స. యోబ్బనమదోతి యోబ్బనం నిస్సాయ ఉప్పజ్జనకో మానమదో. సబ్బసో పహీయీతి సబ్బాకారేన పహీనో. మగ్గేన పహీనసదిసో కత్వా దస్సితో. న పనేస మగ్గేన పహీనో, పటిసఙ్ఖానేన పహీనోవ కథితోతి వేదితబ్బో. బోధిసత్తస్స హి దేవతా జరాపత్తం దస్సేసుం. తతో పట్ఠాయ యావ అరహత్తా అన్తరా మహాసత్తస్స యోబ్బనమదో నామ న ఉప్పజ్జతి. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ పన ఆరోగ్యమదోతి అహం నిరోగోతి ఆరోగ్యం నిస్సాయ ఉప్పజ్జనకో మానమదో. జీవితమదోతి అహం చిరం జీవీతి తం నిస్సాయ ఉప్పజ్జనకో మానమదో. సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయాతి సిక్ఖం పటిక్ఖిపిత్వా. హీనాయావత్తతీతి హీనాయ లామకాయ గిహిభావాయ ఆవత్తతి.

యథాధమ్మాతి బ్యాధిఆదీహి యథాసభావా. తథాసన్తాతి యథా సన్తా ఏవ అవిపరీతబ్యాధిఆదిసభావావ హుత్వాతి అత్థో. జిగుచ్ఛన్తీతి పరపుగ్గలం జిగుచ్ఛన్తి. మమ ఏవం విహారినోతి మయ్హం ఏవం జిగుచ్ఛావిహారేన విహరన్తస్స ఏవం జిగుచ్ఛనం నప్పతిరూపం భవేయ్య నానుచ్ఛవికం. సోహం ఏవం విహరన్తోతి సో అహం ఏవం పరం జిగుచ్ఛమానో విహరన్తో, ఏవం వా ఇమినా పటిసఙ్ఖానవిహారేన విహరన్తో. ఞత్వా ధమ్మం నిరూపధిన్తి సబ్బూపధివిరహితం నిబ్బానధమ్మం ఞత్వా. సబ్బే మదే అభిభోస్మీతి సబ్బే తయోపి మదే అభిభవిం సమతిక్కమిం. నేక్ఖమ్మే దట్ఠు ఖేమతన్తి నిబ్బానే ఖేమభావం దిస్వా. నేక్ఖమ్మం దట్ఠు ఖేమతోతిపి పాఠో, నిబ్బానం ఖేమతో దిస్వాతి అత్థో. తస్స మే అహు ఉస్సాహోతి తస్స మయ్హం తం నేక్ఖమ్మసఙ్ఖాతం నిబ్బానం అభిపస్సన్తస్స ఉస్సాహో అహు, వాయామో అహోసీతి అత్థో. నాహం భబ్బో ఏతరహి, కామాని పటిసేవితున్తి అహం దాని దువిధేపి కామే పటిసేవితుం అభబ్బో. అనివత్తి భవిస్సామీతి పబ్బజ్జతో చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణతో చ న నివత్తిస్సామి, అనివత్తకో భవిస్సామి. బ్రహ్మచరియపరాయణోతి మగ్గబ్రహ్మచరియపరాయణో జాతోస్మీతి అత్థో. ఇతి ఇమాహి గాథాహి మహాబోధిపల్లఙ్కే అత్తనో ఆగమనీయవీరియం కథేసి.

౧౦. ఆధిపతేయ్యసుత్తవణ్ణనా

౪౦. దసమే ఆధిపతేయ్యానీతి జేట్ఠకకారణతో నిబ్బత్తాని. అత్తాధిపతేయ్యన్తిఆదీసు అత్తానం జేట్ఠకం కత్వా నిబ్బత్తితం గుణజాతం అత్తాధిపతేయ్యం. లోకం జేట్ఠకం కత్వా నిబ్బత్తితం లోకాధిపతేయ్యం. నవవిధం లోకుత్తరధమ్మం జేట్ఠకం కత్వా నిబ్బత్తితం ధమ్మాధిపతేయ్యం. న ఇతి భవాభవహేతూతి ఇతి భవో, ఇతి భవోతి ఏవం ఆయతిం, న తస్స తస్స సమ్పత్తిభవస్స హేతు. ఓతిణ్ణోతి అనుపవిట్ఠో. యస్స హి జాతి అన్తోపవిట్ఠా, సో జాతియా ఓతిణ్ణో నామ. జరాదీసుపి ఏసేవ నయో. కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్సాతి సకలస్స వట్టదుక్ఖరాసిస్స. అన్తకిరియా పఞ్ఞాయేథాతి అన్తకరణం పరిచ్ఛేదపరివటుమకరణం పఞ్ఞాయేయ్య. ఓహాయాతి పహాయ. పాపిట్ఠతరేతి లామకతరే. ఆరద్ధన్తి పగ్గహితం పరిపుణ్ణం, ఆరద్ధత్తావ అసల్లీనం. ఉపట్ఠితాతి చతుసతిపట్ఠానవసేన ఉపట్ఠితా. ఉపట్ఠితత్తావ అసమ్ముట్ఠా. పస్సద్ధో కాయోతి నామకాయో చ కరజకాయో చ పస్సద్ధో వూపసన్తదరథో. పస్సద్ధత్తావ అసారద్ధో. సమాహితం చిత్తన్తి ఆరమ్మణే చిత్తం సమ్మా ఆహితం సుట్ఠు ఠపితం. సమ్మా ఆహితత్తావ ఏకగ్గం. అధిపతిం కరిత్వాతి జేట్ఠకం కత్వా. సుద్ధం అత్తానం పరిహరతీతి సుద్ధం నిమ్మలం కత్వా అత్తానం పరిహరతి పటిజగ్గతి, గోపాయతీతి అత్థో. అయఞ్చ యావ అరహత్తమగ్గా పరియాయేన సుద్ధమత్తానం పరిహరతి నామ, ఫలప్పత్తోవ పన నిప్పరియాయేన సుద్ధమత్తానం పరిహరతి.

స్వాక్ఖాతోతిఆదీని విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౪౭) విత్థారితాని. జానం పస్సం విహరన్తీతి తం ధమ్మం జానన్తా పస్సన్తా విహరన్తి. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి ఆధిపతేయ్యానీతి ఏత్తావతా తీణి ఆధిపతేయ్యాని లోకియలోకుత్తరమిస్సకాని కథితాని.

పకుబ్బతోతి కరోన్తస్స. అత్తా తే పురిస జానాతి, సచ్చం వా యది వా ముసాతి యం త్వం కరోసి, తం యది వా యథాసభావం యది వా నో యథాసభావన్తి తవ అత్తావ జానాతి. ఇమినా చ కారణేన వేదితబ్బం ‘‘పాపకమ్మం కరోన్తస్స లోకే పటిచ్ఛన్నట్ఠానం నామ నత్థీ’’తి. కల్యాణన్తి సున్దరం. అతిమఞ్ఞసీతి అతిక్కమిత్వా మఞ్ఞసి. అత్తానం పరిగూహసీతి యథా మే అత్తాపి న జానాతి, ఏవం నం పరిగూహామీతి వాయమసి. అత్తాధిపతేయ్యకోతి అత్తజేట్ఠకో. లోకాధిపోతి లోకజేట్ఠకో. నిపకోతి పఞ్ఞవా. ఝాయీతి ఝాయన్తో. ధమ్మాధిపోతి ధమ్మజేట్ఠకో. సచ్చపరక్కమోతి థిరపరక్కమో భూతపరక్కమో. పసయ్హ మారన్తి మారం పసహిత్వా. అభిభుయ్య అన్తకన్తి ఇదం తస్సేవ వేవచనం. యో చ ఫుసీ జాతిక్ఖయం పధానవాతి యో ఝాయీ పధానవా మారం అభిభవిత్వా జాతిక్ఖయం అరహత్తం ఫుసి. సో తాదిసోతి సో తథావిధో తథాసణ్ఠితో. లోకవిదూతి తయో లోకే విదితే పాకటే కత్వా ఠితో. సుమేధోతి సుపఞ్ఞో. సబ్బేసు ధమ్మేసు అతమ్మయో మునీతి సబ్బే తేభూమకధమ్మే తణ్హాసఙ్ఖాతాయ తమ్మయతాయ అభావేన అతమ్మయో ఖీణాసవముని కదాచి కత్థచి న హీయతి న పరిహీయతీతి వుత్తం హోతీతి.

దేవదూతవగ్గో చతుత్థో.